balbula

Amuriza, Irigoien, BERRIA, ...

2009-01-08T11:32:00.037+01:00

Egon naiz irakurtzen zer esaten dan an bloga na Xabier Amuriza, eta han dut irakurri hurrengo kommentarioa (ganik Antton Lesaka) buruz azken liburua na Xabier Amuriza:

--Gogorki kostatzen ari zait irakurtzea

Eta arrazoiak sujeritzen ditu:

--Idazteko modua: "Bello Gallico" edo Julio Cesar-en "Galiako Gerra kronika" latinezkoa iduritzen zait neri, idazteko moduan. Esaldi luze-luzeak, konplexuak, sujetoa hasieran eta aditz nagusia bukaeran...

Nik planteatuko nuke ariketa bat ki Antton Lesaka (hala nola ki beste edozein irakurle na liburua na Xabier Amuriza): pasa ditzala esaldi zail horiek a gaztelania edo frantsesa (adibidez aurreneko 30 esaldi nekezak), eta kasu bakoitzean konpara ditzala jatorrizko esaldia eta haren itzulpena. Gero idatzi dezala hemen, edo non nahiago duen, bere konklusioa.

Arazoa ez dira esaldiak eurak, arazoa da estruktura zeinetan dauden emanak esaldi horiek. Esaldi horiek berberak eramaten baditugu a estruktura progresivo-koherente-irekia, orduan ez dugu izanen arazo berezirik te ulertu esaldi horiek.

Jakina, problema ez da na Xabier Amuriza. Problema da na guztiak zein diran exijenteak kin euskara, eta orokorrean kin hizkuntza. Hizkuntzari zerbait gehiago exijitzen zaionean ...

Atzo bertan Erramun Gerrikagoitia zuen publikatu post bat non zuen jasotzen testu-zati bat ganik Joan Mari Irigoien, zeinen hasiera zen hau:

Markes jauna liberala zen, baita haren familia ere, eliz ondasunak salgai jarri zituen Mendizabal ministroaren desamortizazioaren garaian aberastua.

Esaldi hori ez da ondo irakurtzen, ez da ondo ulertzen (ez gara sartuko an analisi detailatua). Orain, itzul dezagun literalki esaldi hori a gaztelania:

El señor marques era liberal, (como) también su familia, enriquecida en tiempos de la desamortización del ministro Mendizabal, (aquel) que puso en venta las posesiones de la Iglesia.

Esaldia ez zan txarra, nola ahal dugun konprobatu noiz irakurtzen itzulpena.

Arazoa zan eta da estrukturala, eta da nabarmentzen noiz-ere zerbait gehiago diogun eskatzen ki hizkuntza: nahikoa da testua bihurritu dadin pixka bat. Ikus gaurko titular nagusia na egunkari BERRIA:

Israelek ez du bete giza laguntza Gazan sartzeko agindutako hiru orduko etena

Esaldia ez da hainbesterako (titular bat baino ez da), baina hor dauzkagu, jada ondo agerian, euskararen estuasunak. Itzul dezagun hori-titularra a gaztelania:

Israel no ha cumplido el alto el fuego de tres horas acordado para introducir ayuda humanitaria en Gaza.

Ez dugula ikusi nahi? Hori beste arazo bat da.

Aurrerapausuak gradualki baina ahalik eta lasterren

2009-01-03T16:56:00.019+01:00

Aurreko postean nioen ze euskara guztiz progressivo eta irekia zala helburu bat. Baina aurrerapausuak, gradualak izanda ere, eman behar dira ahalik eta lasterren, zenbat-eta lehenago hobeto.

Adibidez, zenbait aurrerapausu ahal dira eman aski erraz . Soilik falta da hori-erabakia na bultzatu aurrera an norantza hori. Adibidez:

behar da aukera askea te eman galdegai postverbalak.
behar da aukera askea te eman perpaus erlatibo murriztaileak edo ez-murriztaileak kin "ze" eta "zein".
behar da aukera askea te erabili beste hainbat baliabide prepositivo zein izan diran aski erabiliak an euskara baina zein dauden gaur egun erdi-ahazturik (noiz ez dauden gaitzetsita), hala nola "-ago ezen(ezta) ...", "noiz(-eta) ...", "(e)ze(n) ...", ...
behar da jarrera irekia eta berritzailea te erabili beste baliabide progressivoak zein noiz edo noiz izan diran erabiliak euskaraz: "afin(-eta) ...", "bitartean(-eta) ...", ...

Hori guztia, eta gehiago ere, eskura dago (gauetik-goizera, sostengu egokiak baleude), eta eragingo luke egundoko mejora an gradua na irekitasun estrukturala zein gozatuko genuken (irekitasun estrukturala = irekitasuna te eraman gure pentsamenduak gain estruktura irekiago horiek).

Gainera nahi dut azpimarratu ze zenbat-eta baliabide (osagarri) gehiago izan eskura, orduan-eta valio kommunicativo handiagoa ahalko du eman bai valiabide bakoitzak eta baita sistema osoak ere.

Norabide prepositivoa: zein bestela?

2008-12-23T08:40:00.021+01:00

Idazten dio hak Xabier Amuriza ki Erramun Gerrikagoitia ezen:

... , hik [esan nahi baitu: Erramunek], gauza askotan, arrazoi handiak izan arren, idazkera prepositibo horrek zeharo desorientatzen najok. Askatasunaren janduntzat ondo ikusten joat, baina ez jakiat, ba, hizkuntzari hortik asko lagundu leitekionik.

Lehenengo begiratuan eta hotzean ikusita, gure idazkera hau da lar differentea tik ohiko eredua, ez da dudarik. Hortaz, ez da arraroa Amurizari edo edonori eredu hau txokante eta desorientagarria iruditzea.

Gauza da ze eredu horrek ez duela adierazi nahi bihar-goizerako jarduna, baizik-eta adierazi nahi duela norantza bat, hain zuzen ere adierazi nahi du norantz jo beharko luke euskarak baldin nahiko baleza gainditu estuasun estructuralak ze duten mugatzen bere ahalmen communicatiboa. Azken buruan, norantza horrek nahi du erakutsi helburu bat, zein beharko genuken iritsi atzeon prozesu bat.

Edonola ere, nahiko nuke argi utzi ezen euskararen estuasun estructuralak jaiotzen dira tik bere estructura postpositiboa, eta hortaz, soluzioak ki estuasun horiek soilik etor litezke tik evoluzioa hon eredu postpositibo hori ara eredu askeago eta irekiago bat, zein soilik izan liteken eredu prepositiboagoa (uler bedi "prepositibo" hori an zentzu estructural zabala). Ez dago beste soluziobiderik, ez dago beste norantzarik. Ez bada egiten euskara irekiagoa, estuasunek hortxe dute iraunduko. Hori da norantza: bidea urratsez urrats egin behar da, baina beti norabide horretan.

Adibide baterako, Amurizak berak aipatu du berriki ezen euskarak arazo estructuralak ditu, eta adibidetzat eman du estructura relativoa. Amurizak du eskatzen soluziorik, eta nik proposatu nahi diot soluziobidea: ze eta zein.

Gainera, baldin bi baliabide relatibo prepositibo horiek erabiliko balira an estructura orokor prepositiboago (irekiago) bat, orduan haien potentzialitatea are nabariagoa izanen litzake: izan ere potentzialitate communicatiboa hon estructura guztiz postpositivoa da ondo mugatuagoa ezen potentzialitatea hon estructura guztiz prepositivoa. Edonola ere, soluzioaren hatsarrea hortxe dugu (ze eta zein), guztiz eskura. Zergatik ez dugu bultzatzen?

Beraz, kontua da ze Erramunen eta besteon eredua ez da bere horretan bihar goizerako, baizik helburu bat zein beharko litzaken irabazi gradualki; eta edozein kasutan nahi du erakutsi norabide bat, zein baita ezinbesteko norabidea baldin euskarak iritsiko badu gradu diskurtsibo comparagarririk kin hori gradua zein dugun gozatzen an gure beste hizkuntzak.

Nola simplificatu aditza, aldiberean birsortuz baliabide prepositivo zahar bat

2008-12-20T10:57:00.008+01:00

Demagun esaldi bi hauek:

Hura doakizu / Harek daramakizu

Hor aditza da trinko-sinteticoa. Baldin aditz sintetico hori analizatzen badugu, esan nahi baita analiticoago (banatuago) bihurtzen badugu, orduan genituzke bi forma hauek:

Hura doa ki zu / Harek darama ki zu

non "ki" morfema pre-dativo hori bereiztu dugu ti aditz-erroa (-ma-) eta ti dativoa bera (-zu). Patroi zahar horri jarraiki, plantea genitzake honako aukerak:

Hura doa ki zu

Hura doa ki Eneko

Hura doa ki Bilbao

eta:

Harek darama ki zu

Harek darama ki Eneko

Harek darama ki Bilbao

"ki" hori erabil daiteke optativoki afin eratu edozein forma verbal dativo:

Nik eman dut ki Eneko liburua [dut + ki ... = diot + ... -ri]

Nik eman dut liburua ki Eneko

Nik eraman nuen ki Bilbao liburua

Nik eraman nuen liburua ki Bilbao

Modu horretan izanen genuke modu alternativo bat afin eman aditz trinko dativoak (zein batzuetan gerta daitezke lar astunak), eta gainera hor eskura izanen genuke preposizio dativo eta adlativo bat, zein litzake sortua (edo birsortua) ti euskara zaharra, eta zeinekin lagunduko genuke osatzen erraminta-kutxa prepositivoa zeinekin irabaziko genituzke aukera comunicativo eanguratsuki potenteagoak eta erosoagoak.

Zuzenketa

2008-12-18T08:41:00.004+01:00

Atsegin handiz zuzendu nahi dut nire aurreko mezua, non mintzatu bainintzen buruz oker bat zein ustez egina baitzuen Kike Amonarriz-ek an programa Mihiluze. Izan ere, bada aurreko mezu horretan okerrik, baina ez da Kike Amonarriz-ena, baizik nirea. Azalduko dut nola jakin dudan:

1.: Joan den ostiralean bidali nion mezu bat ki Kike Amonarriz, zeinetan atxiki nion aurreko posta (Buruz "zinatekete"). Mezu horretan nioen:

Kaixo Kike Amonarriz (Mihiluze):
Atxikita doakizu mezu bat zein publikatu baitut nire blogean (buruz "zinatekete"). Akaso commentatu zenezake programan Josu Lavin-ek esandakoa (eta akaso proposatu adizki alternativo bat).
Segi ondo,
Jesus Rubio

2.: Kike Amonarriz-ek erantzun astelehenean:

Aupa Jesus:
Lehenik eta behin, milesker egindako oharrarengatik.
Aspalditik jarraitzen ditut zure idatziak. Oso interesgarriak iruditu zaizkit euskararen adierazkortasunaren inguruan egin dituzuen hausnarketak, nahiz eta proposatzen duzuen bidetik urrun samar ikusten dudan nire burua. Nolanahi ere, segi zuen lanarekin, hausnarketarako bide eta aukera emanez.
Asko eskertuko nizuke, aipatzen duzun oker hori zein egunetan ikusi zenuen zehaztea, guk aipamena egin ahal izateko. Egia esan, zuzenekoan horrelakoak egitea ez da harritzekoa eta guri ere ondo datorkigu gure buruari barre egitea.
Besarkada bat eta eskumuinak Hartz Arrazoidunari
Kike

3.: Nik, zehaztasunak emateko, bilatu nuen programaren kopia bat, ikusi berriro ustezko okerra (behin baino gehiagotan, bigarrenez), eta, harrigarriki, saio horretan ere ez nintzen ohartu ezen okerra ez zela baizik neurea; eta Kikeri idatzi, atzokoan:

Kaixo Kike:
Eskerrak zure hitzengatik, eta barka erantzun honen atzeramenduagatik.
Okertxua dago aurreko asteko asteartean (abenduaren 9an), bazkalosteko saioan (astelehen gauekoan), bukaera aldera (saioaren azken txanpan), noiz egiten diezun galdera bat ki Beñat eta Endika bikotea ....
Okerrak dira gauza normala, eta oker konkretu honen kasuan aringarritzat jo daiteke "zinatekete" saihestea, inkontzienteki bada ere. Halako egoerarik berriro gerta ez dadin, ez dut uste aukera txarra litzakeenik adizki alternativoa proposatzea (esan nahi dut zuek proposatzea), eta aurrerantzean hori-adizkia erabiltzea. Zuek ikusi, baina nago ezen aurrerapausua litzakeela.
Bestalde, gustatuko litzaidake argitaratzea zure aurreko (beheko) erantzuna nire blogean: egin dezaket?
Ondo segi, eta besarkada bat.
Jesus Rubio

4.: Kikek erantzun, atzo arratsaldez

Aupa Jesus:
Erantzuna blogera pasatzeko arazorik ez. Horrelakoetan normala den bezala, korrika idatzi eta zuk/zuek batzuk nahastu nituen. Zerorrek zuzendu denak pluralean edo singularrean jarrita eta kito.
Okerraren inguruko "zazpikia" prestatzen dugunean jakinaraziko dizugu.
Milesker
Kike

eta gerotxoago:

Aupa Jesus:
Ni berriro. Zuk aipatutako programa ikusten ari gara (Europako hiriei buruzkoa "Zer da zer"a) eta nik esaten diedan esaldia honako hau da:

"Europara joan beharko bazenute, nora joko zenukete?

Nik uste ez dagoela gaizki esanda... Egia da zuzenean askotan sortzen direla okerrak eta "lapsus linguae"ak (nik behintzat maiz egiten ditut), baina ikusi eta entzundakoaren arabera, zati horretan ez dago akatsik.
Jesus, adi-adi jarraitu beharko duzu hurrengoaren zain.
Milesker
Kike

Mezu hori ikustean, arineketan jo nuen ki grabazioa na programa, eta hantxe comprobatu ahal izan nuen ezen Kikek arrazoia zuela: dio "joko zenukete" eta ez "joango zenukete".

Ez dago aitzakiarik: Kikek dio "joko" eta ez "joango". Jakina, berak ez zuen ezer zuzendu edo azaldu behar zeren berak ondo esan zuen. Hortaz, barkamenak eskatu behar ditut bai Kike Amonarrizi, eta baita blogaren irakurleei ere; eta saiatu ikasten afin horrelakorik berriro gerta ez dadin.

Edonola ere, nik uste ezen aurreko mezuak sortu ditu commentario oso interesgarriak ganik Josu Lavin eta Erramun Gerrikagoitia, zein irakurri beharko lirateke arreta handiz.

Buruz "zinatekete"

2008-12-12T11:48:00.024+01:00

[Mezu honen zuzenketa, irakur hemen.]

Lehengo asteartean nengoen ikusten programa Mihiluze, eta hara non aurkezle Kike Amonarrizek bota zuen honako galdera hau ki bikote bat zein ari zen parte-hartzen an programa:

... bazenute, nora joango zenukete?

Casualitatez, nire telebistak badu aukera afin rebobinatu atzera zer ikusten ari zaren, eta hala comprobatu ahal izan nuen nola Amonarriz-ek eusten zion ki bere ustezko okertxua gabez egin esfortzu minimoena ere afin zuzendu edo gutxienez argitu bere estruktura hori: okerra ote zan?, akaso argot-berrikuntza? (kontuan har bedi ezen programan badute atal bat buruz oker barregarriak, eta halaber zabaltzen dituztela berrikuntza linguisticoak nola "esamesak")

Dena dela, kontua da ze, hortxe non printzipioz esan behar zen "zinatekete", Amonarrizek eman zuen "zenukete"; hots ordeztu zuela "zinatekete" gaitik "zenukete". Anecdota horrek ez luke berez zer commentaturik, ez balitz zeren, hori ikustean gogoratu nintzen kin mezu bat na Josu Lavin non mintzatzen baitzen buruz efectua na erabiltzea "zinatekete" adizkia. Zioen Josuk (2007/01/07):

Problema larrienak ZINATEKETE adizkiak sortarazten ditu. Batetik luzeegia da eta bestetik pedantekeriazko kutsua erantsi diote irakasleek berek.

Lehen Hezkuntza edo Bigarren Hezkuntzako ikasle batek bere ikaskideei normaltasunez mintzo zaielarik ZINATEKETE bat botatzen balu, irakaslearen bizkarrezurretik gora harridurazko zirrara igoko litzateke, bat ere dudarik gabe. Antza denez, ZINATEKETE bat bakarrik erabili ahal da eta justifikatuta dago aditzei buruzko ariketa ergel bezain alferreko' hutsuneak betetzekoak egiten direnean.

Gustatuko litzaidake gaur ZINATEKETE inozente bat erabiliko bazenute lagunen aurrean. Adibidez:

etorriko zinatekete

joango zinatekete

poztuko zinatekete

...

Bai, holakoren bat eta errepara iezaiozue, mesedez, interlokutorearengan eragiten duen reakzioari.

Saia zaitezte ahalik eta tonorik naturalena erabiltzen!

Eta gero hemen konta! Vale?

Adeitsuki

Josu Lavin

Arrazoia izango ote du Josu Lavin-ek? Akaso Amonarrizek saihestu zuen "zinatekete" afin saihestu berdin ere haren ustezko efectu fisicoa gain audientzia?.

[Mezu hau bidali dut ki "mihiluze@eitb.com". Commentatuko al dute programan?; Josuri arrazoia emanda, proposatuko al dute adizki alternativo bat afin esan "zinatekete"?; zabalduko al dute adizki alternativo hori programan berdin nola zabaltzen duten "esamesak"? Ikusiko dugu]

hobe dugu ... gramatika eta informazio sistemak bateragarriak izatea

2008-11-05T19:28:00.001+01:00

Ari naiz irakurtzen liburua deitzen "Hizkuntzari itzulia 80 hizkuntzatan" idatzia ganik Beatriz Fernández Fernández eta Jon Ortiz de Urbina hizkuntzalariak. Berton, 216. orrialdean, autoreek dioskue hau:

Hizkuntza gehienetan aurkitzen dugun subjektu-predikatu hurrenkera, beraz, oso ondo egokitzen da gizakiek gure informazioaren isuria eratzerakoan jarraitu ohi dugun mintzagai-iruzkin hurrenkera islatzeko. Informazio eraketa ez da berez eremu linguistikoa, eta badu zerikusirik gizakien bestelako sistema sinbolikoekin, baina ekonomikoa da oso gure egitura gramatikalak zuzenean parekatu ahal izatea kanpoko beste sistema horrekin. Ez dakigu bi sistemek "hizkuntza" bera erabiltzen duten, baina, behintzat, argi dago bat-bateko itzulpena errazagoa dela egitura gramatikalak eta egitura informatiboak bateragarriak badira. Are gehiago, beharbada subjektu-predikatu hurrenkera neutroa hizkuntzaz kanpoko beste sistema honek (edo gramatikaren parte honi) ezartzen dion "ulergarritasun" baldintzaren antzeko zerbait da. Hizkuntzaren bidez informazioa elkarri pasatu nahi diogu, eta hiztunek elkar ulertuko badute, hobe dugu lehenengo eta behin gramatika eta informazio sistemak bateragarriak izatea: haiek ere ulertu behar dute elkar!

Bi comentario:

1.: Niri aski gogorra egiten zait irakurtzea ze "informazio eraketa ez da berez eremu linguistikoa", baina alde batera utziaz halako detaile terminologico ñimiñoak, ados nago kin goiko mezu nagusia: alegia, hobe dugula "gramatika eta informazio sistemak bateragarriak" izan daitezen.

2.: Fijatu gaitezen ezen goikoan esaten ari da ze existitu daitezke estructura gramaticalak zein diren comunicativoki erosoagoak ezen beste estructura alternativo batzuk zein lirateke comunicativoki zailagoak, oro har.

Pello Esnal: "Begien bistan dago zergatik: euskaraz hainbat hitz deklinatu egiten delako."

2008-10-28T13:08:00.008+01:00

Euskaltzaindiak argitaratu berri du liburu bat titulatzen Testu antolatzaileak, erabilera estrategikoak, eta hori dela-eta elkarrizketa bat egin diote tu Pello Esnal, zein izan baita lan horren gidari eta coordinatzailea. Elkarrizketa horretan Patxi Sarriegi kazetariak galdetu dio (an Ortzadar gehigarria na Deia egunkaria, 08/10/07):

Euskaraz irakurtzea zaila delako kontuak ba al du gramatikarekin zerikusirik? Gramatika, lagungarria baino, oztopo gerta al daiteke idazterakoan?

Eta Pello Esnal-ek erantzun:

Euskaraz irakurtzea zenbaitetan zail izateak, berez, ez du zerikusirik gramatikarekin. Bai, ordea, gramatikaz ditugun uste okerrekin, lehen esan dizudan moduan.

Bestalde, Pello Esnal-ek berak eta Joxe Ramon Zubimendi-k 1993. urtean idatzi zuten Idazkera-liburua, non besteak beste mintzatu baitziren buruz atzera-karga:

Auzoko erdarek ez bezala, euskarak atzean eramaten du askotan mezuaren giltza.
...
Mezuaren giltza atzean egoteak ezer gutxi errazten du irakurketa. Horregatik, irakurketa errazteagatik, erabili ohi zituzten idazle klasiko batzuek zenbait lotura-hitz atzean datorrena iragarriz: ze, zein, zeren, ezen ...
...
Atzera-karga ez da, ordea, esaldi-arazo soila. Joera berbera baitute euskal hitzek eta hitz-kateek ere. Begien bistan dago zergatik: euskaraz hainbat hitz deklinatu egiten delako.

Beraz, begien bistan dugu zergatik dugun atzerakarga: "euskaraz hainbat hitz deklinatu egiten delako", eta begien bistan dugu nola atzera-karga horrek sortzen dituen irakurketa-arazoak. Orduan nola esan daiteke ezen: "euskaraz irakurtzea zenbaitetan zail izateak, berez, ez du zerikusirik gramatikarekin"?

Pello Esnal-ek dio (an Idazkera-liburua):

Idazleei eta kazetariei dagokie zailtasun horiek gainditzea.

Hortxe dago gaincostua na euskara, zeinen arrazoia baita erabat gramaticala.

Andres Alberdi: Euskararen gaurko erronka nagusia sintaxiaren esparruan dago ...

2008-10-21T11:19:00.004+02:00

Andres Alberdik osatu berri du euskararen "Oinarrizko Gramatika", zein publikatu duten amankomunean Elkar-rek eta Ikastolen Elkarteak. Alberdik dio (an Ortzadar, zein baita Deia egunkariko gehiagarria, an 08-09-23):

Euskararen gaurko erronka nagusia sintaxiaren esparruan dago: nola uztartu ahozko moldea eta molde idatzia, sistemak desberdinak baitituzte. Tradizio literario urria dugunez, borrokan daude bi barne-logika horiek: ahozkoarena eta idatziarena.

Hortxe dauzkagu mahai-gainean berriro ere euskararen estuasunak, zein ez baitira soilik euskararen estuasunak, baizik hizkuntza regresibo guztien estuasunak: hizkuntza zenbat eta regresiboa izan, hiztuna estuago ibiliko da bai idatzian eta baita mintzatuan ere.

Alberdik aipatzen ditu bi logika, eta ez du gehiegi zehazten nolakoak diren bere bi logika horiek. Hortaz, esan behar da, ze akabuan hizkuntza kontuetan soilik existitzen dira bi logika, zein baitira logika regresiboa eta logika progresiboa; eta gauza da ze logika progresiboa da ahaltsuagoa eta erosoagoa ezen logika regresiboa.

Inork entzun al du inoiz ezen hizkuntza progresibo batean arazoak daude afin lotu molde mintzatua eta molde idatzia? Modu eufemistikoagoan edo gordinagoan esan daiteke, baina finean arazoa estrukturala da, eta arazo estrukturalek soluzio estrukturalak eskertzen dituzte.

Bestalde, aipatzen du Alberdik tradizio literario urria na euskara. Bai egia da, euskarak tradizio literario urria du, txikerra; baina hori ez da larria (baldin konpontzeko borondaterik bada): larriena da zein kasu gutxi egiten zaion.

Eusebio Gorospe: "Aspaldi komentatu dugu hainbat itzultzaileren artean ..."

2008-10-14T08:47:00.002+02:00

Eusebio Gorospe itzultzaileak dio an 2004ko azaroa (ITZUL):

Administrazioko itzulpenak, eta gainerakoetatik gehienak, liburutegi apaletako liburu potoloetan gordetzeko dira. Ehunetik laurogeita hemezortzia esango nuke nik. Eta jakina: norbaitek noizbait testu horiek erabili nahi baditu jardun normalerako, oh, ezinezkoa!. Eta ondoren: kalapitak, haserreak, (:...).

Aspaldi komentatu dugu hainbat itzultzaileren artean, gure mundua (zuzenketarena barne) une larrian dagoela, badela garaia egindakoari so egin, eskuartean daukagunari begiratu eta aurrera begira behar diren aldeketak egiteko. Aldaketa sakonak eta estrukuturalak, seguro asko. Ez dakit hori nori dagokion. Legez, dekretuz, aginduz eta paperez badaude horren ardura duten erakundeak: IZO, UZEI, EIZIE(...). Baina ahalmenez (....) ez dakit, zalantzak ditut. VIP asko dago jardunaldietan, beti betikoak. Oso berrikuntza gutxi antzematen dut mundu "horretan", egoerak lehengoan jarraitzen baitu. Gurean ere zaharrak berri.

Amaitzeko: akaso hau bezalako foroak balio beharko luke gai hau "populua"ren esku uzteko, aztertu dezan. Ondo da, bai, "esku libreak" "deslocalización" edo" poner el cascabel" nola itzultzen diren eztabaidatzea, baina uste dut ditugun arazoak hori baino askoz larriagoak direla.

Dudarik gabe, estrukturek (eta hitzek) axola dute.

Estrukturek axola dute

2008-10-09T09:06:00.011+02:00

Federazio Internazionala na Itzultzaileak (FIT) erakundeak du publikatu testu bat (afin ospatu egun internazionala na itzulpengintza) zeinetan mintzatzen baita buruz inportantzia na terminologia estandarizatu eta garden bat. Haren titulua da: Hitzek axola dute eta hona hemen bere bigarren paragrafoa:

Hitzak funts-funtsezkoak dira, bai, baina axola duten hitzak behar ditugu bereziki, aldez aurretik identifikatutako kontzeptu bat deskribatu eta jakintza-arlo bateko, espezialitate bateko, ingurune jakin bateko edo komunitate baten baitako komunikazioa argia eta eraginkorra izan dadin laguntzen duten hitzak. Hain zuzen ere, behin jarraibide eta gomendio batzuen arabera (hala nola ISO estandarrak) elkarrekin lotu ondoren, hizlarien arteko komunikazioak huts egitea eragozten duten eta munduan barrena diren sistema batzuek eta besteek elkarri eragitea sustatzen duten hitzak behar izaten ditugu. Orobat, egoerak hala eskatzen duenean beharrezkoa den pisua edo larritasuna beren gain hartzen duten hitzak. Estatuari, segurtasun publikoari, pandemiei edo hondamendi naturalei dagozkien kontuetan, esate baterako, funtsezkoa da komunikazio argia, dela hizkuntza bakarrean edo dela hainbat hizkuntzetan. Terminologia estandarizaturik gabe ezingo lirateke gauzatu horiek guztiak, izan ere, terminologiari esker hitz egin dezakegu ahots bakarrarekin.

Bai, terminologia garden bat da zerbait garrantsitzua tzat kalitatea na komunikazioa; hain garrantzizkoa non terminologia opako batek eragin baitezake ezen komunikazioak huts egin dezala.

Eta, zer esan ahal dugu buruz sintaxia? Bistan dena; izan ere, ez al da goiko paragrafoa ulertzen zailagoa ezen honako hau?:

Las palabras son esenciales, sí, pero se necesitan especialmente palabras que importan, palabras que describen un concepto previamente identificado y que contribuyen a la claridad y la efectividad de la comunicación en un determinado campo de conocimiento, entorno o comunidad. Palabras que, una vez ligadas unas con otras según ciertas instrucciones y recomendaciones, tales como los estándares ISO, pueden evitar que la comunicación entre hablantes falle y pueden promover la interacción de sistemas a lo largo del mundo. Y, finalmente, palabras portadoras de un peso considerable cuando las circunstancias lo requieren. Así, los asuntos de Estado, seguridad pública, pandemias y desastres naturales son ejemplos de situaciones donde una comunicación clara, sea en una sola lengua o en varias, es esencial. Nada de esto sería posible sin la terminología estandarizada, que nos da la posibilidad de hablar con una sola voz.

Argi dago beheko testu hau dela komunikatiboki argiago eta eraginkorrago ezen goikoa. Eta hala da, ez bakarrik itzulpen horretan, baizik edozeinetan. Eta ez soilik itzulpenetan, baizik edozein testutan eta edozein diskursotan non exijentzia linguistikoak minimoak diren.

Gainera, arazoa ez da superfiziala, baizik estrukturala, eta akaso horregatik ez da ikusi nahi an bere sakontasun osoa.

Amuriza: ... estrukturetan eta lexikoan dauzkagu problema nagusiak, ...

2008-09-26T11:53:00.001+02:00

Xabier Amurizak hemen:

Maila gorago batean, helduen mailan nabil ni; umeen nailan oraindik problemak sortzen badira egin dezakek umeen mailara egokitu eta infantilidade bat egitea barkatu liteke; baina helduen mailan ezin dugu horrela konpetitu, eta estrukturetan eta lexikoan dauzkagu problema nagusiak, ...

Beste aipu bat:

Eta orduan, hor, gure hizkuntzak, bai hitzen sorreran, bai esaldien sorreran, bai aditzean, batez ere, hau ere, hau oso tramankulu handia da beste hizkuntzekin konpetitzeko. Ezin da.

... una tecnología cognitiva ...

2008-09-10T09:33:00.002+02:00

Hil honetako Quo aldizkarian irakur daiteke honako artikuluxka hau:

¿Estás piraha?

Investigadores del MIT han descubierto, que el dialecto que hablan los 300 miembros de la tribu amazónica de los piraha no tiene palabras para designar los números. Todo su bagage cuantitativo se limita al empleo de los términos "pocos", "algunos" y "muchos". El estudio, además de demostrar que el lenguaje es una tecnología cognitiva que contribuye a las tareas memorísticas, invita a plantear un divertido reto que exige un cerebro bien entrenado, despierto y con buena memoria para tener siempre presente la regla del juego: tratar de mantener con éxito una conversación normal sin emplear ningún número concreto, solo los tres citados términos. Algunos se reirán.

(Momentu honetan aparte utziko dugu hori-hankasartze handia na deitzea "dialecto" tu hizkuntza bat noiz ez datorren harira.)

Zehazki, nik artikulu horretan azpimarratu nahi dut nola dioen ze hizkuntza da teknolojia kognitibo bat zenek lagun dezakeen (edo oztopa dezakeen) egiten zenbait ariketa mental (adibidez, pentsamendu matematikoa).

Ados nago, erabat, kin hori-planteamendua zenek kokatzen du hizkuntza an plano teknolojiko-terrenala.

Dudarik gabe zenbakien existentziak bideratzen du existentzia na pentsamendu matematiko ahaltsuago, erosoago eta finago bat (ez baita gutxi). Diferentziak diferentzia, estruktura eta baliabide progresiboek ere laguntzen dute egiten pentsamendu progresibo-deduktiboa, zein baita aurrerakuntza handia an garapena na komunikazio ahaltsuagoa, erosoagoa eta finagoa (ez baita, hau ere, gutxi).

Antisimetria konparatiboa

2008-09-02T11:22:00.006+02:00

Irakurri berri dut mezu bat na Bittor Hidalgo, non, modu batera edo bestera, autoreak amaitzen du parekatzen estruktura konparatibo progresiboak (non, besteak beste, erabiltzen da, adibidez, "ezi") eta estruktura konparatibo regresiboak (non, besteak beste, erabiltzen da, adibidez, "baino"). Bere puntua da ze estruktura-klase bat litzateke hobea an kasu batzuk, eta bestea an beste kasu batzuk; eta hor bukatzen da debatea na efektibotasun konparatiboa arten bi tresna-klase alternatibo horiek.

Nire ustez, analisi hori oso da inkonpletoa, superfiziala, sinplista, eta azkenean ... txarra.

Egia da ze estruktura bakoitzak izan dezake bere lekua eta erabilera, baina leku eta erabilera guztiak ez dira berdinak, ezta parekagarriak ere. Bizikleta eta motorra ere dira neurri batean ordezkagarri, eta bakoitzak izan dezake bere lekua baina, inor gutxik eginen du duda ezen motorra dela potenteagoa eta erosoagoa ezen bizikleta (nahiz, aisialdirako akaso nahiago bizikleta).

Orokorrean, konparazioak egiten dira askoz erosoago eta ahaltsuago kin tresna linguistiko progresiboak ezen ez kin tresna liguistiko regresiboak. Konparazio sinpleetan ez da nabarituko diferentzia handirik, baina konparazioa konplexutu ahala, gero eta nabariagoa izanen da botere komunikatibo diferentziala na baliabide progresiboak respektu regresiboak.

Horrexegatik konproba daiteke nola hizkuntza progresiboetan dira egiten konparazio finagoak, oparoagoak, konplexuaguak, askeagoak ... eta gehiago ezen hizkuntza regresiboetan (antisimetria an erabilera). Horregatik, besteak beste, hizkuntza progresiboetan gara askeagoak eta geuago: konparazioak libreago egiten ditugulako.

Jakina, honek guztiak badu ondoriorik gain eboluzioa na hizkuntzak: konproba daiteke ze hizkuntzek eboluzionatzen dute askoz maizago buruz estruktura progresiboak ezen ez buruz estruktura regresiboak (antisimetria an eboluzioa). Izan ere, behar komunikatiboak exijenteago bihurtzen direnean, normala izaten da ze hizkuntzek, ahal badute, eboluziona dezatela buruz estruktura konparatibo progresiboak.

Hori-antisimetria arten estruktura progresiboak eta estruktura regresiboak da hain nabarmena ezen edozein analisi konparatibo (arten bi estruktura-klase horiek) non ez den argi azaltzen hori-antisimetria ez baita izanen analisi zuzena.

Piraha hizkuntza anumerikoa

2008-07-17T17:27:00.006+02:00

Aurreko mezu batean Gilenek planteatzen zuen ea zenbatzeko modua izan ote litekeen oztopo pensuaren jarioarentzat, eta aipatzen zigun elkarrizketa bat non Angels Colome irakasleak mantentzen du hau: Euskarak zenbakiak osatzeko duen era bitxiari esker hizkuntzak kalkuluetan eragina duela frogatu dut.

Aski argia da orokorrean, edozein jardueratan, nola teknologia finago batek sortzen ditu emaitza finagoak: ez dut ikusten zergatik zenbaki-kontuetan (edo, oro har, hizkuntza-kontuetan) ezberdin izan behar den (izan ere zenbakiak eta, oro har, hizkuntzak horixe baitira: teknologia).

Zenbaki-kontuetan, adibidez, existitzen da hizkuntza oso primitibo bat deitzen piraha, zein mintzatzen baita an Amazonia (a ze kasualitatea), eta zeinetan ez baita existitzen modurik tu zenbatu haruntzago tik 2 (edo antzeko kontzepturen bat). Ikus beheko aipua afin hartu ideia orokor bat na sistema "numerikoa" na piraha:

... los indios piraha del río Maici, en la Amazonia brasileña, son un caso excepcional. Sus únicas palabras numéricas son "hói" (uno), "hoí" (dos) y "aibai" (muchos). Sólo quedan unos 200 piraha y, pese a vivir rodeados por millones de hablantes de la lengua portuguesa, son casi monolingües. Para sus escasos intercambios con el mundo exterior utilizan un "pidgin", un deficiente híbrido de piraha y portugués que no incluye las palabras numéricas portuguesas. No usan dinero, y tasan sus trueques a ojo.

Gordon ha hecho tres viajes al río Maici en compañía de Keren y Daniel Everett, dos lingüistas que han vivido 20 años entre los piraha, y ha tenido la ocasión de organizar unos cuantos experimentos. Por ejemplo, Gordon se sienta enfrente de un piraha y pone un bastón en medio. A su lado del bastón coloca 5 frutas, y le pide al piraha que responda poniendo a su lado del bastón tantas nueces como frutas hay en el otro lado. En todos los casos la conclusión es la misma: los piraha resuelven bien el problema cuando sólo hay uno, dos o tres objetos, pero fallan estrepitosamente de cuatro para arriba.

Los piraha no muestran el menor signo de insuficencia cognitiva. Son gente inteligente y sensible por cualquier criterio psicológico que se les mida. Lo que les ocurre, simplemente, es que su lenguaje carece de palabras que signifiquen números más allá de dos, y esos les impide contar incluso colecciones de 4 o 5 objetos, no digamos ya de 15 ó 20.

... Y si hay una lección directa es que la aritmética no es una facultad innata del ser humano. Aplíquense con las "mates", niños.

El País 24 Agosto 2004

Bistan denez, hizkuntzak bai izan dezake eraginik gain kalkuluak (zaildu edo erraztu dezake ariketa numeriko finagoa eta landuagoa). Berdin ere gerta daiteke kin bestelako pensamenduak.

Hipotesi antisimetrikoa (Kayne, 1994)

2008-06-20T09:54:00.003+02:00

Anton u-k digu aipatzen liburu bat non da mintzatzen buruz hipotesi antisimetrikoa. Mintza gaitezen apur bat buruz hipotesi hori.

Hipotesi antisimetrikoa izan zen proposatua ganik Richard S. Kayne an bere liburu "The antisymmetry of Syntax", publikatua an 1994. Hantxe, marko formal batean, Kayne-k zuen postulatu ze munduko hizkuntza guztiak daukate euren oinarrian estruktura berbera: espezifikatzaile-buru-osagarri, hau da SVO eta estruktura burulehena. Esan behar da ze Kayne da figura zentral bat an hizkuntzalaritza formala.

Laburrean, esaten ari da ze ez da berdin (ez da simetrikoa) kokatzea osagarriak aitzin edo atzen euren buruak (aditzak, izenak, ...), esaten ari da ze existitzen dira asimetria orokorrak arten hitz-ordena ezberdinak, eta justuki horregatik deitzen zaio hipotesi antisimetrikoa. Niri hau-kontzeptua na asimetria zait iruditzen oso inportantea (izan ere asimetriak azaldu behar dira).

Ni ados nago, oro har, kin hori hipotesi antisimetrikoa: oinarrizko hurrenkera unibersala da SVO, burulehena, progresiboa, eta hortik mugitzeko behar dira arrazoiak. Baina, areago, nik proposatzen dut ze ordena progresiboa behar da garatu: hau da, ordena progresiboa da teknologia komunikatibo potente bat zein behar da garatu, eta garapen hori ez da oro har hain zuzenekoa, zoritxarrez.

Erantzun esplizitoen galdegaia (III): Leiçarraga

2008-05-27T10:33:00.014+02:00

Ioannes Leiçarragak zuen argitaratu galderantzunen sorta bat an 1571. Hori da suerte handia, kontuan hartuz ze Leiçarraga da mugarri bat an euskal letrak (nahiz-eta soilik egin itzulpenak). Itzulpenak soilik eginda ere, esan daiteke ze Leiçarragak zuen inauguratu euskal prosa (berak eta bere lankideek, zeren badirudi neurri batean talde-lana izan zela itzulpen-sorta hura), eta ondo inauguratu zuela, gainera (Patxi Salaberri Muñoaren hitzetan):

Obrari gagozkiolarik, bereziki azpimarratu beharrekoa da, batetik, Leiçarragaren ardurapeko itzulpen edizioak ... oso zainduak, landuak eta arreta handiz eginak izan zirela, ... [Iraupena eta lekukotasuna,61 or.]

Areago, Beraskoitzeko apaizak, lan horietan zehar, egin omen zuen proposamen linguistiko modernoa:

Oro har, bi maila bereizi behar dira itzultzaile-taldearen formula horretan: batetik, euskarari, hizkuntza bezala, proposamen linguistiko berri eta moderno bat eskaintzen diona eta, bidenabar, Leiçarragak berebiziko ekarpena egin zuela erakusten duena, ... [63 or.]

Bestalde, halako proposamen linguistikoak ez omen ziren euskararen partikularitate: gauza berbera zen gertatzen beste hizkuntzetan ere:

Eta egia da beste hizkuntzetan gertatutako peralelismoek hori baino ez dutela erakusten. Luteroren Bibliaren itzulpena, esate baterako, alemanera idatziaren funtsezko oinarri bilakatu zen eta behin betiko bultzada eskaini zien literatur hizkuntzaren finkapenari eta modernizatzeari. [61 or.]

Edonola den ere, eta gure aferari helduz, konproba dezagun nola Leiçarragak ez zuen izan arazorik tu erabili aditz-osteko fokuak, baita erantzun idatzietan ere:

[Ministrea] Orain, eçagutze horren sommarioa cein den, hireganic labursqui ençun nahi niquec.
[Haourra] Hura da Christino guciéc eguiten duten fedearen confessionean: cein communzqui ...

[M] Eta cer erran nahi da Iesus.
[H] Iesus erran nahi da hambat nola Saluatorea, ...

[M] Eta Sacrificadoregoa ceric da?
[H] Haur da Iaincoaren aitzinean presentatzeco officioa eta authoritatea, ...

[M] Gatocen orain hirurgarren partera.
[H[ Hura da Spiritu saindua baithan dugun sinhesteaz.

[M] Cer da Eliça catholicoa?
[H] Hura da, Iaincoac vicitze eternaleco ordenatu eta elegitu dituen fidelén compainiá.

[M] Cer da Penitentiá?
[H] Penitentiá da, gaizquiaz desplacer ukaitea eta unguiaren onhestea Iaincoaren berldurretic proceditzen dela ...

[M] Cer erran nahi da tentationea?
[H] Leku hunean tentationea erran nahi da deabruaren finecia eta enganioa, ceinéz ...

[M] Cer da Sacramendua?
[H] Sacramendua da, Iaincoaren gureganaco amorioaren testificatione exteiorbat, ceinec ...

[M] Hobequi adi ditecentzat, gaitecen bataz eta berceaz bereciqui mintça. Eta Lehenic, cer da Baptismoaren significationea?
[H] Baptismoak ditu bi parte. Ecen hartan Iaincoac representatzen draucu gure bekatuén barkamendua, eta guero gure regenerationea, edo spirituzco arramberritzea.

Azken erantzun hori ("Baptismoak ditu bi parte.") oso da argigarria.

--------------------------------

Ikus:

1.: Galdegai-legea: ezta galderantzun idatzietan ere

2.: Erantzun esplizitoen galdegaia (II): Peru Abarca

--------------------------------

Erantzun esplizitoen galdegaia (II): Peru Abarca

2008-04-28T16:26:00.012+02:00

Juan Antonio de Mogel-ek 1881ean argitaratu zuen bere Peru Abarca famatua, zeinen titulu osoa da: EL DOCTOR PERU ABARCA, CATEDRÁTICO DE LA LENGUA BASCONGADA EN LA UNIVERSIDAD DE BASARTE ó DIÁLOGOS ENTRE UN RÚSTICO SOLITARIO BASCONGADO Y UN BARBERO CALLEJERO LLAMADO MAISU JUAN.

Erantzun esplizitoen estruktura aztertu nahi dugularik, esango nuke ze liburu hau bi aldiz zaigula interesgarri: alde batetik zeren liburuaren protagonista suertatzen zaigu euskararen katedratiko, Moguelen hitzetan; eta bestetik zeren euskararen jakintsu horrek mantentzen du elkarrizketa aski luze bat (kin bere mintzakide Maisu Juan) non alternatzen dira galdera eta erantzun esplizituak, nola nahi eta behar genuen guk an gure azterketa hau.

Ikus ditzagun, ba, Abarcaren erantzun esplizito batzuk:

[Maisu Juan] ¿Cer da epallia?
[Peru] Epallia da zuc carnaceruba esango ceunsquiona. [52. or.]

Ikus hurrengo hau:

[MJ] Adisquidia, ¿cer da erretilluba?
[P] Erretilluba da euscaldunen platera. Ecarrico deuscuben erretilubac euco ditu guichienez berroguei urte, ta iraungo dau beste aimbeste urtian. [54. or.]

Ikus hurrengo hau ere, ezin laburragoa:

[MJ] ¿ce icen dozu?
[P] Niri esaten deuste Peru batzuk, bestiac Perico: ... [56. or.]

Gure katedratikoak erabiltzen ditu modu guztietako erantzunak, hala nola:

[MJ] Esaidazu, Peru, ce ganadu daucazun echian.
[P] Daucaguz buztar-idi bi, bata belleguija, bestia zurija. ... . Daucaguz bigae bat, bigancha bi. Badauzcaguz oneez ostian zortzi basa-bei, ta basa-idisco galant bat, ta isten dot esan baga daucaguzala cecin-idi bi; bata echerako, ta bestia salduteco. [109. or.]

Aurreko erantzun horretan, aparte erabili galdegai posverbala, darabil aditza aurren-aurrena, ikusten denez. Erantzun beraren bigarren esaldian ere, hasieran doa aditza, hirugarrenean erabiltzen du ba- aurrizkia, eta laugarren batean berriro erabiltzen du aditza aurrena, barik arazorik. Orrialde berean ikus hurrengo bi aleak:

[MJ] ¿Ceri esaten deutsazu chaala, ta ceri urrucia? ...
[P] Chaala esaten jacó edocein beicumeri, dala arra, dala emia; ... [109. or.]

[MJ] ¿Ezdaucazu ganadu lanadunic?
[P] Bai, daucaguz laroguei guiberri; iruroguei ardi, aari bi, ta zortzi auntz. ... [109. or.]

Beste bi ale:

[MJ] ¿Nun dira zure seme, alaba ta otseiñac?
[P] Batzuc juan zirian solora, ta bestiac basora iraurquiñac batuter: ... [119. or.]

[MJ]¿cembat opiciale dira, ta cer aloguer emoten jaquee?
[P] Dira lau biarguiñ; Ijelia, Urtzalla bi, ta Gatzamallia. ... [125. or.]

Nik uste argi gelditzen dela ezen Peru Abarcak ez zuela errespetatzen galdegai-legea, ezta elkarrizketan ere, ez-eta galderantzun esplizitoetan ere.

--------------------------------

Ikus: Galdegai-legea: ezta galderantzun idatzietan ere

--------------------------------

Xabier Errotetak buruz euskararen tradizionea, Euskaltzaindiaren papera, Altuberen eredua, ...

2008-04-22T10:05:00.001+02:00

Irakur hurrengo komentarioa ganik Xabier Erroteta buruz tradizionea, Euskaltzaindia, Altuberen eredua, eta beste inguruko kontuak (komentarioa atera dut tik bloga hon Erramun Gerrikagoitia: referentziak):

Adiskideak,

Ez dut arraberritu nahi aurreko thread edo diskusione–hari pesadilleskoa, zeinaren azken uztarkoetan ikusi eta irakurtu ahal ukan baitugu denetarik, eta ez beti ere sotilenetarik. Bizkitartean, emana naukonez hitza Lavin jaunari igorriren niola erantzuna hark eni korteski pausatutako zonbait galderer, nahi nuke orain bete ene hitza ahal bezain labur eta doi.

Goazen beraz aitzina.

“Cer gatic dira hain different euskara batu pro-ez_daquigu_ongui_cer hori eta ceuc hain elegantqui erabilcen duçun euscará?”

Zeren bi modelo edo eredu diferentari atxekitzen baitzaizte. Euskara batuak hartuak ditu beretzat modelo prosodiko sintaktiko lexiko batzuk eta nik hemen izkribatzeko hartuak ditut enetako beste batzuk. Hortik heldu da diferentzia.

“Dena da casualitatea?”

Ez da kasualitatea. Da modelo diferentak hautatzearen ondorio naturala.

“Cergatic uko eguiten deraucote Euskaltzaindiac eta' iratzizco traditioneari beçala ahozcoari ere?”

Ez dakit. Hein batean bederen uko egiten diotena bistan da, bainan arrazoina ez nekike erraiten xuxen. Ene ustez faktore anhitz elgartzen dirade ondorio hits horretara arribatzeko eta segur beharko litake egin analisi bat exhaustivoa arrapostu bat funtsez emaiteko. Nik abantzatzen ditut zenbait arrazoin posible, memento hunetan gogora heldu zaizkidanak:
- Euskararen idatzizko tradizionea multiplea da bainan batua, definizionez, singularra. Tradizione horiek bana-banazka harturik indartsu eta konplet dirade, baina elgarrekilan nahasirik eman dezakete sikulusaltsa bat ezin irentsizkoa, artifizialez eta ineditoz. Euskalkiak ez dira letxuga mota differentak zeintzuk nahasten ahal baitirade nolanahika salada hazkor eta zalegarri bat moldatzeko, eta are gutiago nahasketa hori bururatzen bada hamar urteko epean. Nahi dut sinhetsi Euskaltzaindiako aitagoiek nahi ukan zutela tradizione anitzen sintesi bat egin baina ez dutela erreusitu, besterikgabe.
- Gauza jakina da batuaren egitamua finkatzerakoan kriterio soziolinguistikoak eta demografikoak ere hartu zirela gogoan, eta horiek menturaz ez dira beti kriterio egokienak koiné edo mintzaira komun bateratu baten oinarriak finkatzeko.
- Oro har, ez da sobera aintzat hartzen euskal literatura zaharraren tradizione aberatsa, eta hura errotik ezagutu gabez aisago pasatzen dira presentean ikusten diren zabarkeriak. Euskaltzaindiak beharko luke tradizione hori sustatu eta indartu, eta nahiz eta lan zerbait egin duen gure klasikoen textuak editatzen eta jendearen eskuetaratzen, langintza philologiko horretan axolduri bezain axolakabe agertu da jakitate hori bere deliberoetan aplikatzen eta euskaldunen artean prezarazten eta sozializatzen.
- Gure tradizionea aski untsa ez ezagutzeak berekin ekarri du sobraniako sumisione bat Euskaltzaindiaren autoritatearekiko. Anitz gauza onhartu dira zeren Euskaltzaindiako zonbait lagunek hala erabaki dute eta kito. Adibidez, nik ene denbora guztian sekula ez dut irakurri euskal izkribatzaile klasikoen textuetan “-tzear” atzizki edo sufijoa, zein beti ageri baita “-tzer” forman. Bizkitartean, norbaitek dekretatu bide du “-tzear” behar dela izkribatu eta ordu beretik forma klasikoa zokoratua geratzen da. Ene ustez holako eta antzeko –eta puskaz graveagoko- bertze anitz mila kasutan beharko litzateke egon debate zabalago bat eta libertate gehiago opzione zenbaiten artean kontrastez eta persuasionez aukeratzeko, eta ez soilik manu hutsez. Azen ontzeko, gure artean manuak heldu dira goitik behera eta prozedura horrek arrunt itotzen du hizkuntza aferak adosteko piramidearen zolan beharrezkoak lirateken debateak. Sanedrinaren metodoa hautatu dute euskara batuaren aitagoiek beren lana egiteko, eta hori biziki gauza lanjerosa da ikusirik gidari horietako batzuen limitazione intelektual evidenteak.
- Batuaren erraietan bizi da mormotxa bat asekaitza eta mortala: purismoa. Euskaltzaindiako doktoreek uste ukan dute xixare osasuntsua dela eta gure mintzairaren barneak agente patogenoetarik libre atxikitzen dituela, bainan funtsean diagnostiko ezinago okerra egin dute eta gure mintzairaren giharrak sendo eta puxant begiratu behar zituenak berak ari ditu karraskatzen, erkinarazten eta gosez hamikatzen, halako maneraz non sendagailua behar zena finean hilgailu bilakatu baitzaiku.

“Euscararen litteratur traditionea eçagutzen dugunoc, eta Giovannic ongui eçagutzen duela emaiten du, jaquin ba daquigu goal bat sarthu deraucotela euscarari eta euscal culturari.
Cein da çure eritzia?”

Akort niz zurekin. Gol bat sartu daukute, horrela erran ahal badadi. Bizkitartean, uste dut mila aldiz errazago zela gol hori sartzea ezenez-eta ez sartzea, erran nahi baita, gauzak gaizki egitea ezenez-eta modelo linguistiko eta prozeduramental egoki eta inpekable bat ardiestea lehen bermakoan. Hori izango zen erreusimendu bat kasik mirakuiluzkoa ikusirik gure hizkuntza eta populuaren fragmentazione izugarria eta ideologiaren interferentzia brutalak euskal linguistikaren munduan (cfr. Giovaniscot eta Joseph Anthonyren zenbait kommentario).

“Cergatic euskara batua da den beçalacoa?”

Halakoxea erditu zutelako moldatu zutenek. Zertako hautatu zuten molde hori eta ez bertze bat da koska. Arrapostua berek dakite.

“Ez al dugu euscaldunoc gauça hoberic mereci?”

Euskaldunok merezi dugu soilik zer ere baikara kapable ardiesteko eta hura. Nehork ez dauku emanen bixkotxa ahora guahurk ez badugu lehenik labean ezartzen.

“Dena ecin da casualitatea içan!”

Kasualitatearen eta nezesitatearen arteko dema filosofikoaz mintzatzeko ez naiz kapable. Mintza bitez filosofoak horretaz.

“Cer daduca positivotic euscara batuac?”

Euskara batuak du positivorik ezen potentzial bat emaiten duela Euskal Herriko xoko guztietako euskaldunek ukan dezaten moien bat elgar konprenitzeko euskaraz.

“Ceren niri personalqui euskara batua erdara (edocein erdara) baino arrotzagoa guerthatzen baitzait.”

Konprenitzen dut sentipen hori ezen niahurk ere patitu baitut maiz aski. Ene kasuan batuaz izkribatu textuetan fastikagarrienik atzemaiten dutana da hizkera horren modelo prosodiko eta estilistikoaren pauperrimotasuna eta bere struktura sintaktikoen rigidotasun antihistorikoa, hainbatez deitoragarriagoa zenbatez eta denok baitakigu ezen euskara idatziaren sintaxia iragan mendetan izan dela izugarri suple, malgu, libre eta jostakina. Orain aldiz fluidotasun jostakari bezain emankor hori zebatu, hezi, zikiratu, ito eta sakrifikatu egin da Altube eta bertze zonbaitek imajinatu teoria absurdo batzuen aldarean, zein baita araztasun mitikoaren aldare idolatriko galgarria.
Halere, ez genuke ahantzi behar euskalduner beren euskalkitik lekoreko euskalki guztiak maiz gertatu zaizkiela beren herriko erdara baino arrotzagoak. Zentzu horretan euskara batua zuretzat erdara baino arrotzagoa gertatzea ez da mirakulu, zeren erdaraz eskolatu, sozializatu, enplegatu eta hazi zaren eta ez batuaz (pentsu dut hala izan ditakela zure eta bertze anitzen kasuan, nahiz ez zaitudan ezagutzen personalki).

Xabier Erroteta.

Galdegai-legea: ezta galderantzun idatzietan ere

2008-03-30T09:03:00.011+02:00

Galdegai-legea zeharo da gailendu an euskara idatzia hon XX. mendea, osoro da gailendu an testuinguru linguistiko guztiak. Horrenbesteko arrakastaren aurrean, zenbait hizkuntzalarik zehaztu digute nola ustezko galdegai-legea ez da aplikagarri an zenbait testuinguru komunikatibo aski orokor, hala nola narrazioa.

Ikus Koldo Mitxelenak zer dioskun buruz puntu hau an bere Galdegaia eta mintzagaia euskaraz (Sobre historia de la lengua vasca, 656. or.), non aipatzen du Patxi Goenagaren iritzia ere:

... , haren [Altuberen] oinarrizko iritziaren ondoren, baiezko eta ezezko perpausak (hobe, agian, esaldiak) gertatu edo, maizago, gertakizun diren galderen erantzun gisa ulertzen eta moldatzen ditugu. Moldamodu horrek ez luke, beraz, balio, berez behintzat, eske eta aginduak aditzera ematen direnerako, ezta ere bihotz barruan irakiten daramakeguna bridarik gabe isurtzen zaigunean. Edo, berdin dena, itsumustuko eta heriosuarreko ahapaldiak artoski eratzen ditugunean hotz-hotzean.

Direlako lege horiek ez dute ere balio ez gogoetan ari garenerako eta ezta ere kontu kontari mintzatzen denarentzako. Begira zer dioen honetaz Patxi Goenagak atera berri duen liburuan: “Galdegaiaren legea batez ere perpausa laburretan eta elkarrizketetan errespetatu ohi da, galdera-erantzun bidez ari garenean, alegia ... Narrazio kutsua dagoenean ere, ordena libreago gelditzen da galdegaiari buruzko lege honetatik (...)”.

“Hemen [narrazio kutsua dagoenean] ez dela errespetatzen dirudi –gehitzen du- galdegai kontua”, eta nik ere ezetz esango nuke, eta ez dela errespetatzen, gainera, ez dagoelako errespetatzeko premiarik.

Hortaz, Mitxelenak eta Goenagak nahikoa mugatzen dute galdegai-legearen esparrua : “... batez ere perpausa laburretan eta elkarrizketetan errespetatu ohi da, galdera-erantzun bidez ari garenean, alegia ...”.

Nahiz-eta gaur egungo idatzietan galdegai-legea da aplikatzen baita narrazioetan ere (salbuespeneak salbuespen), hurrengo mezuetan saiatuko naiz erakusten nola euskararen idatzi zaharretan (Azkue baino lehenagokoetan) ez da errespetatu ustezko galdegai-legea ezta erantzun esplizitoetan ere.

Galdegaia, totem ustela

2008-02-28T13:07:00.006+01:00

Mitxel Kaltzakorta da mintzatzen an hurrengo terminoak an bere liburua deitzen "Prosa komunikagarriago egiten. Zenbait proposamen (1)" (UEU, 2008):

Gaur galdegaia totemtzat dago, gurtu beharrekotzat, eta berak gidatuta, berak itsuaurreko eginda, irakasten-idazten da nagusiki-edo (eta gogor zigortzen da haren legea bete ezean, behintzat eskola-euskaltegietan). Gainera, irakurleok ohituta gaude egon gaur eguneko prosan irensten ezinbestean "galdegaia + aditza" blokea. Baina okerrago gertatzen da bloke hori, bunker hori, badago perpausaren azken aldean, orduan irakurketa, batez ere perpaus luzeetan, errukigarria bihurtzen da, jasanezina, ernegagarria, kabreatzekoa. [201. or.]

Har itzazu esaldi ernegagarri horiek guztiak, itzul itzazu tu hizkuntza progresibo bat nola den frantsesa edo gaztelania, eta ikusiko duzu nola esaldi horiek berberak diren bihurtzen ondo lagunkoi. Bistan da, ordena progresiboa da ondo lagunkoiagoa eze ordena regresiboa.

Bide batez, badira hizkuntzak, nola japoniera edo burmera, non derrigor erabili behar dute sintaxi ezin regresiboagoa, eta non, ondorioz, beti eman behar dute aditz nagusia an bukaera-bukaera hon esaldia (atzen perpaus subordinatu guztiak eta atzen bestelako osagarri guztiak ere). Zein terminotan beharko genuke mintzatu buruz hizkuntza horiek? Ez al daude hizkuntza horiek argiki azpigaratuak respektu hizkuntza progresiboak?

... bidean aireportura.

2008-01-28T10:51:00.001+01:00

Gilen Mejutok galdetzen du an Erramunen bloga:

Beheko hirukote bakoitzetik, zein aukera iruditzen zaizue onena, eta zein ez-onargarria:
...
a) Errepide lanak daude aireporturako bidean.
b) Errepide lanak daude aireportura bidean.
c) Errepide lanak daude bidean aireportura.
...
Beste aukerarik baduzue esaidazue, baina preposiziorik erabili gabe.

Bittor Hidalgok komentatzen ditu goiko hiru aukera horiek honela:

Hirugarren multzoan iruditzen zait semantikoki interpretazio desberdinekoak ere izan litezkeela. a-n errazago interpretatu liteke "lanak aireporturako bidean bertan" daudela, eta b-n berriz, agian lanak handik ikusten dira baina beste errepide batean izan litezke (hau dena esaldien bigarren mailako konnotazio edo iradokizunen maila batean). c berriz bitxia gertatzen da, eta "soilik" "afterthought" bezala (ondoko ideia edo) interpretatuko litzateke AIREPORTURA hori BIDEAN-en osagarri gisa, eta ahozkoan eten prosodiko oso nabarmen batez emana.

Hortxe, adibide sinple horretan, nabari da nola sufijoak dira baliabide kaskarrak tu gauzatu ordena progresiboa. Bittor Hidalgoren hitzetatik segitzen denez, "BIDEAN AIREPORTURA" hurrenkera horretan ageri zaizkigu interpretazio-arazoak eta fluitate-arazoak.

Ha soluziobidea afin "AIREPORTURA" dadin interpreta nola osagarri hon "BIDEAN" litzateke hau:

... BIDEAN AIREPORTURAKOAN.

Hau da sufijoak pilatzen joan beharko ginateke. Baina, bistan da, soluziobide hori ondo mugatua da, eta, hortaz, ez da baliagarria orokorrean. Zeren, zer gertatuto litzateke noiz sintagma luzatzen zaigun? Nola esango genuke honako hau?

Hay obras (de carretera) en el camino de la nueva terminal del aeropuerto.

Akaso honela?

Errepide lanak daude bidean terminal berriarenean aireportukoarenean.

Argi dirudi ze sufijoak ez dira bide egokia tu inplementatu hurrenkera progresiboa.

Orduan, zer gelditzen zaigu?

Ba, baliabide prepositiboak. Zenbat eta gehiago hobeto. Zenbat eta lehenago hobeto.

Aristotelesen aurreramendu komunikatiboa

2008-01-23T10:34:00.001+01:00

Hona hemen Aristotelesen testu baten zati bi. Lehenengoan nagusitzen zaigu anabasa sintaktiko-komunikatiboa, eta bigarrenean aldiz gailentzen da ordena aski progresiboa, eta, hori bai, komunikatiboki potentea. Ikus lehenengo zati bat:

Hori inglesez geldituko litzake honela:

The plot is truly the first principle and so to say the soul of tragedy; and the second is character. It is the same also in painting.

non, harrigarria da nola esaldiaren sujetoa ("the plot") kokatzen da arten sintagma genitibo baten aitzindaria ("the soul") eta bere osagarri jenitibo progresiboa ("of tragedy"); alegia: "... the soul the plot of tragedy ..." non "the soul" doa kin "of tragedy". Aurreko ordena hori da ondo nahasgarria, eta dudarik gabe zailtzen du testuaren interpretazioa respektu adibidez itzulpen inglesa, non hobeto den deskodifikatzen zer esan nahi den hor.

Ikus dezagun bigarren zatitxoa, non antzeman daiteke nola grekera doa bilakatzen gero-eta hizkuntza progresiboagoa:

Hori guztia inglesez litzake geldituko honela:

For if someone painted with the best colors at random, it would not delight as much as painting an image in white on a black background. For it is a representation of action in actual life, and because of that most of all of those in action.

Azken zatitxo hau ia da guztiz progresiboa. Alde horretatik soma daiteke aurreramendu komunikatibo nabaria an Aristotelesen sintaxia respektu hori-sintaxia hon bere maisu Platon: sintaxi askoz progresiboagoa erabiltzen du dizipuluak.

Iker dezagun Platonen prosa

2008-01-22T07:59:00.000+01:00

Manu Ertzillak kalifikatzen du prosa platonikoa nola:

...gothor, potent, casic fuga puncturic gabea, edonola ere, syntaxi modernoco textuac beçain gora, harena ceinec baitarabil prefixu eta sufixuetaric.
...

Ez dezagun espekulatu buruz Platonen prosa, eta bai ordea jo dezagun tu muina hon kuestioa, hots tu aztertu nolakoa den prosa hori, kin adibide konkretu eta ondo xehetuak. Ikus dezagun Platonen esaldi baten zati bat:

zeinen transkripzio literala da hau:

Inglesaren ordenean (aski literalean):

For there is no leisure at all anywhere, Oh Adeimontus, for the one who truly has his mind on the eternal verities to look downward at the affairs of human beings

Gazteleraz itzuli dute honela:

-En efecto, ¡oh, Adimanto!, a aquel cuyo espíritu está ocupado con el verdadero ser no le queda tiempo para bajar su mirada hacia las acciones de los hombres

Alde batetik esan nahi dut ze Platonen grekerak ez-gutxitan du erabiltzen ordena progresibo (partziala) kin zenbait baliabide prepositibo (adib.: "to look downward at of human beings affairs"; edo "on the eternal verities"). Halaber erabiltzen ditu artikulu determinatu prepositibo deklinatuak (for the one...) ze aurreratzen dute hurrengo sintagmaren zentzua.

Bestetik, ondo ulertzen al da? Hauxe da hurrenkera hon testu orijinala:

Not for anywhere Oh Adeimontus there is leasure for the one at all thus trully on the eternal verities his mind has downward to look at of human beings the affairs.

Euskaraz, transkripzio literala geldituko litzateke honela:

Ez izan ere inon Oh Adeimontus dago astirik horrentzat an egia eternalak burua duenarentzat behera begiratzeko tu gizakien gauzak.

Gutxi gora behera, aurreko horixe da Platonen estruktura euskaraz emana, kin bere preposizioak (an, tu), bere artikulu jokatu iragarleak (horrentzat) eta bere sufijoak. Eta, gorago esan bezala, ikusten da ez dela hain regresiboa nola eman lezakeen.

Hala ere bada regresiboa, eta komunikatiboki hobagarria, nola erakusten baitu inglesezko itzulpena:

For there is no leisure at all anywhere, Oh Adeimontus, for the one who truly has his mind on the eternal verities to look downward at the affairs of human beings

Esan nahi dudana da ze Platonen idazkien edukia izan daiteke ondo gorena, eta aitzitik formalki hobagarria ti ikuspuntua hon komunikazio zuzenago eta errazagoa. Eta justuki norabide horretan garatu da hizkuntza greziar modernoa.

XK9: ...there is nothing as imperfect, or as impractical, as the national language of Japan (Naoya)

2008-01-15T10:35:00.000+01:00

Erantzunez tu Xabier Kintana (ikus XK1, XK2, XK3, hau, XK4, hau, XK5, XK6, XK7, hau eta XK8).

Xabier Kintanak an bere kritika tu Erramun (zein irakur daiteke hemen) zioen:

Zergatik ez zoaz japoniarrengana gauza bera predikatzen? Haiek ere SOV tipoko mintzaira daukate, eta segur aski horregatik daude hain atzeraturik.

Japoniarrengana ez, baina itzultzaile japoniar batengana bai jo genuela aspaldi, hari galdetzeko zein ote zen bere iritzia buruz kontu guzti hauek (aurrena Josu Lavin-ek eta gero nik). Hona hemen bere erantzun esanguratsu bat:

Lingua iaponica demens est.

Dementziala, beraz. Eta honela justifikatzen zuen bere esana:

Nam facilius est deductiviter cogitare.

Alegia, errazagoa dela pensatzea deduktiboki (buruak aurretik) ezen-ez induktiboki (buruak atzetik).

Baina, ideia hauek guztiak ez dira berriak an Japonia. Izan ere, Japonian inkluso existitu dira proposamen serioak tu ordezkatu euren hizkuntza induktibo (regresiboa) per hizkuntza deduktiboren (progresiboren) bat nola inglesa edo frantsesa. Proposatzaile horietako bat izan zen Mori Arinori (1847-1889), zein garai batez izan zen Japoniako Hezkuntza-Ministroa. Berrikiago, Shiga Naoya poeta eta letra-gizonak (1883-1972) eginen zuen bere saioa (Shiga was awarded the Order of Culture by the Japanese government in 1949). Naoyaren hitzak dira hurrengook:

We have been accustomed to our present national language since the days of our childhood, and we do not feel all that much in particular about it. But I am of the opinion that there is nothing as imperfect, or as impractical, as the national language of Japan. Once we realize the extent to which the development of our culture has been impeded by this fact, we will also see that here there is a major issue that must by all means be solved on this occasion [Japan's military defeat]. It is no exageration to say that unless we achieve such a solution, no hope may be entertained for Japan developing into a genuinely modern nation [..]. To document in concrete detail just how imperfect the national language of Japan really is, and to show just how impractical it is, is too vexing a task, and one beyond my abilities; but this is what I have come to feel constantly and most keenly, during my nearly forty years as an author. [Shiga Naoya]

Zeren, gauza da ze Japonia bai da potentzia ekonomiko eta industrial bat, baina ez da, inondik inora, maila bereko potentzia linguistiko bat. Zergatik?

Lehmann: the evidence of widely spoken languages

2008-01-02T09:01:00.000+01:00

Winfred P. Lehmann hizkuntzalari famatuak an bere eskuliburua burúz hizkuntzalaritza historikoa titulatzen Historical Linguistics ematen ditu bi argudio aldez eboluzioa hon hizkuntzak tu ordena SVO. Hemen jasoko dugu argudio horietarik aurrena, non Lehmann-ek egiten du bereizketa kualitatibo bat arten hizkuntzak, hain zuzen arten hizkuntzak zein asko zabaldu diren zehar mundua, eta hizkuntzak zein gutxi zabaldu diren zehar mundua. Ikus dezagun:

The first has to do with adoption of a language by non-native speakers. When large numbers of non-native speakers adopt a language, the language tend to be shifted to SVO structure. Apparently, the basis for the shift is ease in understanding. In both VSO and SOV languages the two frequent nominal constituents of sentences, subject and object, stand side by side. In SVO languages, by contrast, they are clearly separated by the verb. We may note that all widely used languages with more than 100 million speakers today have become SVO. A number of these ara Indo-European: English, French, German, Italian, Portuguese, Russian, Spanish. Another example is Chinese, which apparently in an early stage was verb final. The last major language to change towards SVO structure is Arabic, which is increasingly assuming SVO characteristics. An apparent counter example is Japanese; but it has not been adopted by large numbers of speakers outside Japan. The evidence of widely spoken languages, then, supports the hypothesis that they tend towards SVO structure. If the basic sentence pattern is changed, the remaining constructions gradually change as well, as we have observed above. [249. or.]

Gorago, mintzatuz burúz eboluzioa hon hizkuntza indoeuroparra, esan du:

Similarly, prepositions were introduced, many of them from previous postpositions. [249. or.]

Euskaran erraztu dezakegu prozesua edo zaildu dezakegu. Da gure aukera.

Euskarazko esaldietan xehetasunak garestiago (eta gutxiago)

2007-12-27T23:02:00.001+01:00

Egun hauetan nire eskuetara da iritsi liburua titulatzen EiTB 1982-2007 Hegaldi-kronika, idatzia ganik Jose Mari Otermin eta Jose Ramon Diez Unzueta, eta argitaratua afin ospatu EITB-ren 25. urteurrena. Gainera ailegatu zait liburu horren gaztelaniazko bersioa, zein ez baita itzulpen huts bat, baizik laburpen moduko bat, edo, hobeki, moldapen bat, zeinen izenburua den: Crónica de vuelo EiTB 1982-2007.

Euskarazko testuan (lujozko edizioan, ustezko orijinalean) hauxe irakurtzen ahal dugu:

Gutxi ziren abentura honi ekiteko baliabideak: herrialdeak bere baliabide propioak izateko zeukan ilusioa, proiektu hura, oztopoak oztopo, ongi burutzeko politikarien gaitasuna, prestakuntza-aldian zeuden profesional gutxi batzuen motibazioa, etab. Erronka horri aurre egiteko, Lope de Agirre baino ameslariagoa izan beharra zegoen.

EiTBren iraganari begiratzeko aukera izan dugunez, eta abiapuntua zein izan zen ikusita, ibilbidea kalifikatzeko terminorik egokienak ausardia, marka, ilusioa eta balentria ditugu.[6. or.]

Gaztelaniazko bersio ustez laburtuan (non, bestalde, paragrafo osoak falta dira respektu euskarazkoa), irakurtzen ahal dugu hurrengo testu askoz matizatuagoa:

En fin, una aventura sin más elementos en el zurrón que la ilusión de un pueblo de disponer de sus medios propios, y la capacidad de unos políticos de llevar a buen puerto -contra viento y marea- aquel proyecto, gracias a la motivación de un pequeño grupo de profesionales en período de formación en la ciudad hanseática de Hamburgo. A la vista está, era necesario ser más conquistador que Lope de Aguirre en la aventura de El Dorado para afrontar aquella empresa.

Ahora que hemos tenido la oportunidad de mirar el pasado de EiTB y viendo cuál fue su punto de partida, los términos más adecuados para calificar su andadura son una combinación de osadía y gesta, ilusión y proeza.[7. or.]

Bistan da, ustezko laburpenak dirudi jatorrizkoa: hain nabarmenak dira diferentziak arten goiko ustezko orijinal pobre hori eta beheko ustezko itzulpen askoz ere matizatuagoa, ezen kasik sobran daude hitzak. Adibide baterako fijatuko gara an gaztelaniazko testu laburtuaren esaldi labur bat, zein euskarazko testu ustez-osoagoan agertzen da are laburrago:

A la vista está, era necesario ser más conquistador que Lope de Aguirre en la aventura de El Dorado para afrontar aquella empresa.

versus

Erronka horri aurre egiteko, Lope de Agirre baino ameslariagoa izan beharra zegoen.

Argi dirudi ze hor itzuli da ez ti euskara, baizik tu euskara. Eta nola euskaraz komunikatiboki garestiago ateratzen baita ematen xehetasunak an esaldia, zer egin da? Esan da beste zerbait. Zenbatetan ez ote da gertatzen euskaraz halakorik? Hots: gaztelaniaz esango litzakeen hori ez dela euskaraz esaten, zeren garestiago ateratzen baita. Eta normalean ez gara horretaz konturatuko! Nik uste hori guztia oso-oso larria dela.

Euskarazko liburuaren edizioa lujozkoa da, eta gaztelaniazkoa, berriz, askoz normalagoa. Baina, bistan da, lujozko edizioekin ez da barrukoa konpontzen.

Sintaxia da ekonomia purua

2007-12-20T13:10:00.000+01:00

Hizkuntzen sintaxiak dira emaitza puntualak hon maximizazio komunikatibo-ekonomiko konkretuak zein dira garatzen zehar denbora segun zenbait irizpide orokor, eta azpi zenbait restrikzio estruktural.

Denboran zehar aldatzen dira maximizazio-irizpide horien lehentasunak eta restrikzioen indarrak ere, baina neurri handiagoan edo txikiagoan, nola edo hala, honako hauek lirateke maximizazio komunikatibo-linguistikoaren ardatz nagusiak:

Maximizazioa:

1. IRIZPIDEA: Irizpide informatiboa: aurrena doa gaia zeini buruz da mintzatuko (burua), eta gero jarriko da informazio xehea buruz gaia (osagarria). Iripide honek minimizatzen du atzerakarga, eta ahabidetzen du karga informatibo handiak edo/eta konplexuak erosotasunez ematea . Irizpide honek bilatzen du ordena SVO.

2. IRIZPIDEA: Irizpide adierazkorra: aurrena doa hori zein nahi baita bereziki nabarmendu edo enfatizatu, eta gero jarriko da informazioa zeini ez zaio kontestualki eman nahi horrenbesteko pisua. Irizpide hau ahal da bereziki aplikatzen an egoera sinpleak non kontestuak laguntzen duen (egoera oso kontestualak). Irizpide honek bilatzen du ordena OVS.

3. IRIZPIDEA: Irizpide dijestiboa: osagarri luzeak hobe baldin ez badoaz artén osagarri laburrak, hau da osagarri luzeak hobe baldin badoaz esaldi-amaieran edo esaldi-hasieran. Adibidez, artén sujetu labur bat eta aditz laburrago bat ez da dijestiboa joan dadin osagarri-sorta luze bat. Irizpide honek bilatzen du ordena SVO (luzeak azkenean); edo bestela, ordena OVS (luzeak hasieran).

Restrikzioak:

1. RESTRIKZIOA: Hizkuntzen maximizazio linguistiko-ekonomikoa da garatzen azpi behar komunikatibo konkretuak zein existitzen baitira an jendarte eta garai konkretuak. Adibidez, ez da berdin izanen maximizazioaren emaitza an testuinguru sozial bat non betebehar komunikatiboak dira oso-oso sinpleak eta adierazkorrak (hor nagusituko da irizpide adierazkorra, hein handi batean), edo maximizazio horren emaitza noiz betebehar komunikatiboak dira askoz konplexuagoak (hemen nagusituko da irizpide informatiboa gain besteak, nahiz-eta bestelako restrikzioek izanen dute euren eragina). Segun restrikzio hau, hizkuntzen aurreneko estadioetan gailenduko da OVS ordena, gero SOV, eta azkenik, noiz behar konplexuak baitira nagusitzen, SVO.

2. RESTRIKZIOA: Hizkuntzen maximizazio linguistiko-ekonomikoa da garatzen azpi posibilitate estruktural konkretuak zein existitzen baitira an bakoitz hizkuntza-etapa. Adibidez, sujetua kokapenez aldatzeak ez dirudi estrukturalki zaila, eta horregatik munduko hizkuntza gehien-gehienek dute kokatzen sujetua aurrena, baina atzizki pospositiboak atzekoz-aurreratzea bai da estrukturalki zailagoa, eta horregatik daude aski hizkuntza SVO non ezin izan dute (oraino) garatu baliabide prepositiborik. Honen arabera, gaur egun espero dezakegu egon daitezen hizkuntza OSV gutxi, eta gehiago hizkuntza SOV edo/ta SVO, segun tokian tokiko erraztasun estruktural konkretuak.

3. RESTRIKZIOA: Hizkuntzen maximizazio liguistiko-ekonomikoa da garatzen azpi giro sozial irekiago edo itxiago konkretu bat respektu berrikuntza linguistikoa. Honen arabera, hizkuntzak ziren garatuko askoz errazago an garai zaharrak, non adibidez ez ziren existitzen hizkuntz akademiak, ezen ez an garai modernoak, non kontrola gain hizkuntzak da izaten aski handia.

4. RESTRIKZIOA: Hizkuntzen maximizazio linguistiko-ekonomikoa da garatzen an kontestu interlinguistiko konkretu bat, non ahal da existitzen hizkuntz kontaktu oso estua eta eraginkorra.

PP3: Ari gara burúz kalitate komunikatiboa

2007-07-03T22:07:00.000+02:00

[Erantzunez tu Patxi Petrirena burúz bere erantzuna tu Erramun Gerrikagoitia, zein irakur daiteke hemen. Ikus halaber PP1 eta PP2.]

Imajina dezagun hurrengo titularra:

Un proyecto de ley de reducción de impuestos ha aceptado el gobierno francés.

edo:

Un proyecto de ley de reducción de impuestos ha sido aceptado por el gobierno francés.

eta konparatu kin:

El gobierno francés ha aceptado un proyecto de ley para reducir los impuestos

Kontua da kalitate komunikatiboa.

Gauza da ze, azken bersio horretan, informazio berri-xeheena (rhema) doa zabaltzen eta fintzen aurrerantz (zenbat eta xeheago, azkenerago), halako moldez non, adibidez, segitu genezake zehazten rhema hori gabéz arazorik:

El gobierno francés ha aceptado un proyecto de ley para reducir los impuestos a los jóvenes de entre 18 y 25 años que acceden a su primera vivienda

Hori da diskursibitatea, artikulazio egokia, ahaltsua, zeinetan pausa koherenteak egin daitezke non nahi den, prestatuz hurrengo pausua, hurrengo hitza, an modu reflexiboa.

Titularrak, orokorrean, izaten dira aski laburrak, baina euren laburrean ere nabaritzen dira diferentzia komunikatibo argiak artén ordena informatibo-progresiboa eta ordena adierazkor-regresiboa.

Ikus beste titular hau (zein aipatzen duzu):

Foru Aldundirako akordioak zehaztu gabe eratuko dira ...

Balirudike ze "akordio batzuk era batera eratuko dira". Segi dezagun:

Foru Aldundirako akordioak zehaztu gabe eratuko dira gaur Arabako Biltzar Nagusiak

Eta azkenean enteratzen gara ze eratuko direnak izango dira ... Arabako Biltzak Nagusiak.

Konparatu kin honako hau:

Las Juntas Generales de Araba se constituirán hoy sin haber concretado los acuerdos para la Diputación Foral

Hor bai dela sekuentzia informatiboa, neutroa, progresiboa, ... (non, bide batez, ez dagoen inongo zirrikiturik tu gaizkiulertuak, zeren progresioá hon komunikazioa da koherentea).

Eta, jakina, rhema goaz finagotzen aurrerantz, eta jarrai genezake finagotzen an modu ezin prezisoagoa:

Las Juntas Generales de Araba se constituirán hoy sin haber llegado a concretar los acuerdos para la Diputación Foral sobre el reparto de las carteras de economía y medio ambiente

¿Berriaren euskaran ez dagoela aukera hoberik? Ba horixe da arazoa!

PP2: Tik titular koherente-ahaltsuak tu hizkuntza koherente-ahaltsuak

2007-07-01T19:46:00.000+02:00

[Erantzunez tu Patxi Petrirena burúz bere erantzuna tu Erramun Gerrikagoitia, zein irakur daiteke hemen. Ikus halaber PP1.]

Dio hak G. Martín Vivaldi an bere liburua deitzen "Curso de redacción" (oso aipatua):

Se titula la noticia, no para despertar la curiosidad del lector, sino para satisfacerla, para atraer el interés del lector por medio de una declaración inteligente e inteligible. Si hay que adivinar lo que se dice o leerlo dos veces, el título es débil.
...
Nunca debe exagerarse en los títulos, ni poner demasiado énfasis en lo que se dice con el afán publicitario de atraer la atención. Hay que ser justo y preciso en la expresión. No intente nunca sorprender la buena fe del lector: es peligroso y, a la larga, desprestigia. Piénsese que a la gente no le gusta que la engañen. La verdad es de por sí suficientemente atractiva. [335. or.]

Hortxe dauzkagu bi aipu beté intuizio arras sujerenteak burúz zer den eta zer ez den titular informatibo bat.

Bistan da, titular informatiboetan ez da egon behar zirrikiturik tzat interpretazio (total edo partzial) okerrak. Esan nahi baita ze irakurleak zapaldu behar du lur segurua kin pausu segurua an norabide segurua, koherentea, dudabakoa, sorpresabakoa. Zeren bide erdiko dudak edo zuzendu beharrak ez dira orokorrean gauza ona, eta, epe luzean, desprestijiatzen dute medio bat, eta ... hizkuntza bat (baldin ezagutzen bada alternatiba ahaltsuagorik, behintzat).

Izanez ere, alde batetik dauzkagu titular diskursiboak (eta bide beretik: esaldi diskursiboak, ordena diskursiboak edo/ta hizkuntza diskursiboak), ahaltsuak, irekiak, neutroak, pausatuak, reflexiboak, ondo autonomoak, ..., eta, gero, bestetik, dauzkagu titular adierazkorrak (eta bide beretik, esaldi adierazkorrak, ordena adierazkorrak edo hizkuntza adierazkorrak), ahalkeak, itxiak, enfatikoak, urjentziaz beteak, bapatekoak, ondo kontestualak, ... zein baitira komunikatiboki askoz mugatuagoak eta primarioagoak zi euren kide diskursiboak.

Hizkuntzak ere, berdin.

[Erantzun honek jarraitzen du hemen.]

PP1: Titular desthematizatua, burugabetua, dorpea

2007-06-24T10:35:00.000+02:00

[Erantzunez tu Patxi Petrirena burúz bere erantzuna tu Erramun Gerrikagoitia, zein irakur daiteke hemen.]

Erramun Gerrikagoitiak bere blogean kritikatu du honako titular hau (esanez ze irakurle gutik ulertuko zuten hori titularra an lehenengo irakurraldia):

Zergak murrizteko lege proiektua ontzat hartu du Frantziako Gobernuak

Patxi Petrirenak erantzun:

Hori gutik ulertu?

1. Zergak
2. Zergak murriztu
3. Zergak murrizteko lege proiektua
4. Zergak murrizteko lege proiektua ontzat hartu
5. Zergak murrizteko lege proiektua ontzat hartu Frantziako Gobernuak

Zer ez da ulertzen? Sekuentzializazioan, aukera bat egin da, jakina, baina aukera hori zerbaitengatik egin da. Zertaz mintzo gara? Frantziako Gobernuaz ala zergak murrizteaz? Non, noiz, norentzat eta zer testuingurutan. Hori da kontua.

Erantzun dezagun tu galdera horiek, abiatuz tik azken komentarioa.

1.: Non, noiz, norentzat eta zer testuingurutan. Hori da kontua.

Gure aztergaia da titular bat kontesturik gabekoa (hasten gara tik zero informazio kontestuala). Izan ere, oso irakurle gutik jakingo zuten ze Frantziako Gobernuak erabaki behar zuen nolako zergak jarri behar zituen (adibidez, aurreko eguneko Berrian, ekainaren 20koan, "zergak" hitza ez da behin ere agertzen). Dudarik gabe, lehenengo irakurraldian irakurle gehienek ez zuten jakingo ézen titularrori ari zen burúz erabaki bat ganik Frantziako Gobernua, ez zuten jakingo zeri buruz ari ziren jasotzen informazio aski xehea (nolako zergak, nolako lege-proiektua) harik ailegatu tu benetako thema, zein baita "Frantziako Gorbenuak". Hor, jakina, irakurleek reinterpretatu beharko zuten aurreko informazioa, normalean bigarren irakurraldian.

2.: Zertaz mintzo gara? Frantziako Gobernuaz ala zergak murrizteaz?

Badirudi ze Patxi Petrirenak galdetu nahi digula burúz themá hon titular hori, eta hor nik uste ezin daitekeela izan dudarik ézen hor thema da "Frantziako Gobernuak", bitartén rhema baita beste guztia: "zergak murrizteko lege proiektua ontzat hartu du".

Beraz, zertaz mintzo gara? Burúz Frantziako Gobernua (sujetu sintaktikoa eta thema diskursiboa). Eta zer predikatzen dugu burúz Frantziako Gobernua? Ze hartu du ontzat lege-proiektu bat tu murriztu zergak.

3.: Sekuentzializazioan, aukera bat egin da, jakina, baina aukera hori zerbaitengatik egin da.

Bai, sekuentzializazioan aukera bat egin da, baina aukera dorpea, eskasa, thematizatu gabea, lehenengo irakurraldian ondo ulertzen ez dena, mahomaren zaporekoa. Aukera hori ez da serioa, nola beharko hak Berria. Aukera horiek esanguratsuki jaisten dute mailá hon egunkari hori.

4.: Zer ez da ulertzen?

Ez da ulertzen (enkajatzen) ezer ere harik-eta ailegatu tu azken bi hitzak: Frantziako Gobernuak. Bi hitz horiek dira ezin inportanteagoak áfin koka gaitezen an kontestu egokia, áfin koka dezagun hurrengo (eta ez ¡¡¡lehengo!!!) informazioa an kontestu egokia, áfin ongi deskodifika dezagun hurrengo (eta ez ¡¡¡lehengo!!!) informazio berri eta xehea: bi hitz horiek dira mezuaren thema eta burua. Bi hitz horiek amaieran jarrita, mezua da gelditzen desthematizatua, burugabetua.

[Erantzun honek jarraitzen du hemen.]

Udazkenean gehiago

2007-06-18T13:16:00.000+02:00

Blog honek hartuko du atseden an udara.

Ondo izan!

F1 eta F2 berez dira foku-mota ezberdinak: F1 enfatikoagoa eta F2 landuagoa eta neutroagoa

2007-06-06T10:02:00.002+02:00

Jan Firbas hizkuntzalari famatuak idatzi zuen an urteá 1982 hurrengo hau (an bere artikuluá titulatzen Has every sentence a theme and a rheme?):

A functional analysis can divide a verbal sentence into a thematic and a non-thematic section, i.e. into a theme and a non-theme.

Sekzio thematikoa lotzen da kin informazio aski ezaguna eta oinarrizkoa nondik abiatzen baita mezua, bitartén sekzio rhematikoa lotzen da kin informazio berria, zeinen transmisioa baita helburuá hon mezua.

Zentzu horretan esan genezake ze themak aportatzen du informazio gutxiago (da gutxiago informatiboa), bitartén rhemak aportatzen du yago informazioa (da yago informatiboa). Edo alternatiboki, Jan Firbas beraren terminotan, esan genezake ze themak du gradu bajuagoá hon dinamismo komunikatiboa, bitartén rhemak darama berekin gradu altuagoá hon dinamismo komunikatiboa:

The non-thematic section can be divided into a transition and a rheme. Theme, transition, and rheme are not position-bound concepts; they are not invariably linked with the beginning, middle and the end of the sentence, respectively. They are regarded as carriers of degrees of communicative dynamism (=CD). Let me recall that by a degree of CD carried by a linguist element I understand the relative extent to which such an element contributes towards the further development of communication. The theme (th) is constituted by an element (elements) carrying the lowest, the rheme (rh) by an element (elements) carying the higest, degree(s) within a sentence. The transition ranks between the two. ... Under normal contextual conditioning (i.e., in their most natural uses), the following sentence structures would function in these perspectives: A boy (rh) came (tr) into the room, Into the room (th) came (tr) a boy (rh), There (th) was (tr) a boy (rh) in the room (th).

Aurreko postetan esana dugunez, SOV eta SVO ordenetan sujetua izaten da thema, eta predikatua (OV edo VO) izaten dá sekzio rhematikoa. Baina, predikatuaren barruan bereizi dezakegu alde batetik elementu transizional bat kin gradu ertainá hon dinamismo komunikatiboa, zein izaten baita aditza; eta beste aldetik beste elementu bat kin gradu altuená hon dinamismo komunikatiboa, zein izaten baita aditzaren osagarria (delarik, objetu direktoa, indirektoa, edo beste edozein osagarri).

Kontuan hartuz hori-graduá hon dinamismo komunikatiboa, normalean SVO izaten da estruktura koherenteena, informatiboena, komunikatiboena, artikulatuena, transizionatuena eta horregatik neutroena ere. SVO edo (akaso hobeki esanda) F2.

Horregatik F2 da neutroagoa zi F1, zeren F2 agertzen da atzé transizio lasai bat (aditza) zeinek prestatzen gaitu áfin hartu informazio berriena eta esanguratsuena an baldintza ezin hobeagoak. Eta horrexegatik F2 fokulekua (eta bide beretik estruktura buru-lehenak, oro har) da ahaltsuagoa, koherenteagoa, pausatuagoa, reflexiboagoa, artikulatuagoa, ...

Horrek ez du esan nahi ze F1-ek ez duela ezertarako balio. Bai, balio du, bereziki noiz ez dugun transiziorik nahi, noiz hainbeste nahi dugun enfatizatu gure informazioa non nahiago dugun zuzenean jo a informazio hori, gabé prestatu bidea. Bai F1 egokia da tu mezu bereziki adierazkorrak, baina bestela, noiz ez dugun horrenbesteko urjentziarik, hobe doa estruktura diskursiboa, zeinetara jotzen dute hizkuntzak, ahal badute.

Zer da (S)VO izatea? Da F2 izatea

2007-06-04T09:24:00.000+02:00

[Erantzunez a Josu Lavin respektu bere hemengo komentarioa, non dioen ze euskara ez da inoiz izan SOV, eta respektu bere beste komentario bat, non dioen ze euskara aspalditik da SVO tipokoa.]

Ikusi genuen hemen zer den F1 (aditz-aurreko fokulekua) eta F2 (aditz-osteko fokulekua).

Foku horien arabera, diogu ze hizkuntza bat dá (S)VO noiz hizkuntza horrek garatu baitu F2 fokulekua nola preferentea; hots, hizkuntza horrek lehenesten du F2 gain F1 (F2 da ez-markatua, eta F1 markatua).

Normalean F2 fokuak du sortzen estrukturá (S)VO (eta horregatik dira zilegi bi izendapen horiek: F2 edo (S)VO), baina F2 fokuaren gauzapena ez da beti izan behar (S)VO (izan ere F2-k sor bailezaké beste edozein estrukturá non fokua dagoen atzé aditza, adibidez OVS kin fokua an S).

Alderantziz ere, F1 fokuaren gauzapena izaten dá (S)OV, baina ez da beti hala izan behar (adibidez, SVO kin fokua an S dá F1 (adierazkorra), eta ez F2 (diskursiboa).

Orduan, sortzen zaizkigu honako galderak: Euskarak garatu al du F2 fokua? Euskarak lehenesten al du F2 gain F1?

Lehenego galderari erantzuna dá baietz. Bigarrenari ezetz.

Euskarak garatu du F2, bai, eta, esana dugunez, ez da zaila aurkitzeá foku laburrak atzé aditza (eta zer esanik ez, foku luze edo/ta konplexuak ere). Baina, hala ere, garapen hori ez da amaitu, eta ezin dugu esan ze euskarak lehenesten du F2 gain F1, oro har.

Hortaz, euskarak gaur ere jarraitzen du izaten aski SOV (aski F1), nahiz-eta ez SOV zurruna nola japoniera edo burmera, baizik SOV malgua, non ez den existitzen galdegai-legerik (existitzen da F2), salbu an euskara estandarrá (non, ezaguna denez, ezarri digute galdegai-legea, zeinekin ia soilik existitzen da F1).

Espekulatzen burúz euskara zaharra

2007-06-02T05:40:00.001+02:00

Espekula dezagun pixkat burúz euskara zaharra, jarraiki haria hon aurreko mezua eta komentarioak.

Aurrena sortuko zirén mezu oso sinpleak, zeinetan gehienetan nahikoa izanen zen hitz bat:

Harri

Jakina, hitz hori izanen zén oso konkretua, substantibo oso konkretu bat.

Gero sortuko ziren aurreneko aditz-forma sinpleak:

Harri da

non "da" horrek adieraziko zuén existentzia hutsa, eta akaso balioko zuén tu adierazi non dagoen harria (gramatikalki "da" horren jatorrizko balioa egon liteke artén aditza, prononbrea eta adberbioa).

Geroago, aditz existentzial sinple horien gainean eraikiko ziren aditz-forma konplexuagoak (bai intransitiboak eta baita transitiboak ere, bide beretik):

Harri da-go

Harri da-uka

non "uka" horrek signifikatuko luke "eskua", nondik etorriko ziren "ukabila", "ukan", "ukatu", "ukitu", "ukondoa", ... (ohar gaitezen ézen "ukan" ez litzateke baizik inesiboá hon "uka", nola sujeritzen duen hak Vahan Sarkisian an bere artikulua titulatzen "La formación del infinitivo en el euskera (reconstrucción interna)", Fontes Linguae Vasconum, 92).

Beranduago sortuko ziren behar konplementarioak (hala nola eman objetu indirektua, edo/ta bereizi sujetua), eta sortuko ziren hurrrengo formak gáin aurrekoak

Harri da-go-ki-t

Harri da-uka-zu

Harri da-ma-ki-zu-te

Halakoak izan zitezkeen antzinako esaldiak. Hasiera hartan esaldiek jiratuko zutén gáin referentzia oso konkretuak, zein esaldi intransitiboetan izanen zirén gaurko sujetuak (harria da), bitartén transitiboetan izanen zirén gaurko objetuak (harria dauka), eta gertatzen da ze esaldi transitiboetan sujetua da zerbait konplementarioa, zein ager daiteke edo ez.

Gainera, ohar gaitezen ze, hasiera honetan, sujetuak ez darama hori marká hon ergatiboa, zeren hitz-ordenak berak (OVS, gaurko terminoetan) gardenki determinatzen du zein den objetua eta zein den sujetua.

Beste etapa batean, esaldi transitiboeten sujetua pasatuko zen aurré objetua, eta orduan beharko zuten esaldi-klase horretan marka bat tu bereizi sujetua eta objetua, eta horrela sortuko zen ergatiboa:

Zuk harri da-uka-zu

Haiek harri da-ma-ki-zu-te

Hor sujetua agertzen zaigú errepikatua (aurrean eta atzean), eta horrek iradokitzen du ze, estadio horretan, azken "zu" hori izanen zén aditz-morfema (akaso lehenago ez).

Eta hortxe daukagu gure estruktura SOV ergatiboa.

Aurreko guztia, jakina, da ondo espekulatiboa.

Bi morfema datibo prepositibo: "-ki" eta "-ts"

2007-05-30T11:10:00.000+02:00

Diosku hak R.L. Trask:

.., like -ki, the morph -ts is well attested in finite verb forms as a marker of a following indirect object. [R.L. Trask, History of non-finite verb forms, 1995]

Ikustagun:

da-rama-ki-zu-gu

na-rama-ki-zu-te

eta

d-io-ts-o = d-io-ts-a

d-eu-ts-o-zu = d-eu-ts-a-zu

Lehenengo begiratu batean, goiko aditz-forma horiek iradokitzen dute ze euskara zaharraren estruktura izan zitekeén OVS (estruktura hiperadierazkorra), edo nahiago bada, O-V-I-S, non I horrek signifikatzen du objetu indirektoa.

Baina, post honetan azpimarratu nahi dut ze hor goian ageri dira bi morfema datibo prepositibo (respektu objetu indirektua): "-ki" eta "-ts".

"-ki" morfema hori da erabiltzen halaber per adberbializatu adjetiboak (eder -> ederki), eta, nonbaiten irakurri dudanez, "-ki" morfema horretan oinarritzen da "-ki(n)" soziatiboa: neskareki = neskarekin. Hortaz, "ki" izan liteke kandidatu oná áfin adierazi soziatibitatea:

"horrek ez dauka erlaziorik ki hori guztia zein esan zenuen atzo"

Bestalde, "-ts-a" -> "-tsa" -> "sa" izan liteke aukera ona áfin adierazi datiboa eta adlatiboa:

"dio-ts-a" -> "dio sa Peru" -> "Joxe-k esan dio hori sa jende guztia zein etorri da sa gure hiria"

-----------------------------

Ikus hurrengo posták buruz ber gaia:

1.: Hitz funtzionalak, labur

2.: Baliabide sintaktiko egokituak errazago instalatzen bide dira

3.: XK3: Sujetua urjenteena, edo akaso aditza, baina ia inoiz ez objetua

Juan Garziak al diosku ze esaldia da "esanahi osoa duen jardun-puska"?

2007-05-23T10:19:00.000+02:00

Aurreko mezuan Bittor Hidalgok azpimarratu dio a Juan Garzia zéin garrantzia handia duen nóla ordenatzen ditugun diskurso-zati txikiak per hobeto prozesatu esaldia. Hari erantzunez, Juan Garziak dio:

Tira. Uste dut garbi zegoela zer esan nahi nuen horrekin: hitz solteak itzultzea arriskutsua dela (eta askotan egiten dela), haiek esaldian kokatu gabe.

Hala ere, "esaldi"aren definizio tradizionala onartzen bada, ez dut uste hitzez hitz esan nuena ere ez dela halako astakeria: "esanahi osoa duen jardun-puska".

Jakina, "esanahi osoa" zer den ere eztabaida liteke... [Juan Garzia]

Ondo da Juan Garziak erabil dezala definizio hori. Nik ere, bide beretik, esana daukat ze esaldi bakoitzak izan behar du bere intentzioa, bere zentzua, bere nortasuna, bere esanahi borobildua.

Baina, hortik segitzen da ze, adibidez, itzulpen batean ezin dira esaldiak zatitu, ze intentzio (esanahi) batetik ez lirateke atera behar bi intentzio (edo hiru, edo ...); eta gogoratu nahi dut ze Juan Garziak (an bere Joskera lantegi, 370. or.) proposatzen zigun hurrengo itzulpena (ikus hemen):

Los jugadores de la Real que regresaron ayer de su compromiso con la selección, y que, como todos sabemos, tuvieron una brillante actuación, han sido recibidos calurosamente por el numeroso público que asistió al entrenamiento en Zubieta. [1. bersioa]
Esaldi hori emateko, Juan Garziak proposatzen digu honako hau:

Denok dakigunez, Realeko jokalariak ederki aritu ziren Selekzioarekin jokatu zuten partiduan. Atzo itzuli ziren, eta Zubietan eurrez bildu den jendetzak oso harrera beroa egin die.
Gainera, alternatiboki, eskaintzen digu beste hau (komentarioa ere berea da):

Bistan denez, bigarren esaldiko erlatibo-prepausa ere ez da nahitaez horrela ematekoa:

Atzo itzuli ziren. Zubietan jendea eurrez bildu zen entrenamendua ikusteko, eta oso harrera beroa egin zien.
Hau da, aukerako bigarren bertsioa litzateke hau:

Denok dakigunez, Realeko jokalariak ederki aritu ziren Selekzioarekin jokatu zuten partiduan. Atzo itzuli ziren. Zubietan jendea eurrez bildu zen entrenamendua ikusteko, eta oso harrera beroa egin zien. [2. bersioa]
Juan Garziaren bide beretik, ni animatuko nintzake ematen beste bersio alternatibo are lauago bat, hala nola:

Realeko jokalari batzuek partidu bat jokatu zuten Selekzioarekin. Denok dakigunez, partidu horretan ederki aritu ziren. Atzo itzuli ziren. Zubietan jendea eurrez bildu zen. Jende horrek Realeko jokalarien entrenamendua ikusi nahi zuen. Jende horrek oso harrera beroa egin zien atzo etorritakoei. [3. bersioa]

Gaztelaniazko esaldiak bazuen intentzio (esanahi) bakar bat, eta hori ezin da zatitu an 3 (edo gehiago) intentzio (esanahi). Juan Garziak ezin du erabili definizio bat noiz interesatzen zaion (?), eta gero ahaztu definizio hori noiz ez zaion interesatzen. Hor kontraesana dago.

Itzulpenetan esaldiak zatitzeko arrazoia dá sintaxi regresiboaren ahuldade erlatiboá respektu sintaxi progresiboa.

-----------------------------

Ikus hurrengo posták buruz ber gaia:

1.: Esaldi bakoitzak bere intentzioa

2.: Intentzio bakoitzak beharko luke bere esaldia

3.: "Edozein informazio": zein zentzutan?

4.: Trinkotze prozedurak ez dira “aldaera estilistikoak”, baizik aukera aberasgarriak (intentzioetan) eta funtzionalak (erabilgarritasunean)

Zalantzagabeko garrantziá hon koherentzia

2007-05-18T12:13:00.000+02:00

Dio Bittor Hidalgok (erantzunez at Juan Garzia, burúz honako komentario hau):

Juan Garziak dio bere mezuaren amaieran subjuntiboaren aitzakian: "Ikaskizuna: esaldiak dira itzulpen-unitateak, ez sintagmak." Eta ez zait egokia iruditu silogismoa, premisa egiazkoetatik alegiazko ondorioa iragazi nahi izatea. Benetan uste baitut ez dela komeni gauzak nahastea hain kontu garrantzitsuan.

Ze, esaldiak, noski, badira itzulpen-unitate.

Baina baita esaldi barruko sintagmak ere.

Eta bai eta ere, eta batez ere, esaldi barruko INTONAZIO edo INFORMAZIO UNITATEAK. Azken urteotan oso bereziki bultzatzen saiatzen ari naizen kontzeptua. Idaztean, eta batez ere itzultzean, denok beti kontuan izan beharko genukeena. 10/15 silaba inguruko zati laburrak, zeinen segidak zalantzagabeko garrantzia duen gure esaldien prozesatze eta ulertze prozesu eta gaitasunetan. Halako zati laburren segida kontuan ez hartzeak (kontuan "esaldia" bakarrik hartu dugulako esaterako) maiz garamatza euskaraz "korritzen ez duten" testuetara, nahiz "esaldiak" banan-banan ezin hobeto idatziak/itzuliak izan. Elkarren segidako atal laburren arteko lotura (10/15 silaba) kontuan hartu ez dugulako.

"Esaldia", bada itzulpen unitate garrantzizko. Batez ere, maila horretan erabakitzen delako "esaldiaren gramatika" aditzaren inguruan. Baina ez inola ere "itzulpen unitate minimoa"-edo, Juanen ondorioak oker pentsatzera eraman gaitzakeen eran. Gure prozesatze gaitasunak, dirudienez, beste gauza asko ere hartzen baitu kontuan, esaldiaren "osotasunaren" aurretik.

Eztabaida luzeagoa da, noski. Baina bego oharra ohar truke.

Ondo izan

Bittor

Ikus halaber hurrengo bi testuók hon Bittor Hidalgo:

Irakurleak, hiztunak eta entzuleak bezala, ez ditu esaldiak osorik begi sakada bakarrean jasotzen, ez deskodetzen, ez ulertzen. Zatika baino. Eta aldiko ez da jabetzen oso unitate laburrez baino, fisikoki ondo mugatuez, nori gure esperientzia propioak ere erraz erakuts diezagukeen moduan.
...
Dirudi prozesamendua, ahoz edo irakurriz, gehienera 10 (15?) silaba bitarteko informazio unitateetan egin ohi dela. [Bittor Hidalgo, EKAIA, 2002, 16. zkia.]

eta:

Badirudi guk bai irakurtzean eta bai entzutean kolpe batean ulertzen ditugun zatiak direla 10 bat silabatakoak. 10 silabatik gorako zatiak nekez ulertzen ditugu. 7-8 silabatako multzo hori da "informazio unitatea" deitzen dena. [Bittor Hidalgo, ARGIA, 2003ko azaroaren 23ko alea]

Dudarik gabe, eta Bittor Hidalgok dioenez: Halako zati laburren segida kontuan ez hartzeak (...) maiz garamatza euskaraz "korritzen ez duten" testuetara, .... Eta hain zuzen ere, zati laburren segida izan behar dá koherentea, progresiboa.

Areago, zati labur horien barneko ordena ere inportantea da áfin: 1.: hiztunak errazago (edo zailago) lotú zati horietako bakoitza ki hurrengo zatia, lortuz diskurso koherenteagoa; -> 2.: sintaxi progresiboagoak ahalbidetzen du ézen hiztunak aukera dezala libreago (artío muga ia minimo bat) nón egiten dituen pausa koherenteak; -> 3.: pausa koherente libreago horiek errazten dute mezuaren kodifikazio eta deskodifikazio reflexiboagoa, irekiagoa, -> 4.: hobetuz ez soilik kalitate komunikatiboá hon mezua, baizik-ere kalitateá hon mezua bera (esan nahi baita ze há mezua zein produzitzen da an modu (aukeran) pausatuagoa, reflexiboagoa, eta irekiagoa, oro har egonen da hurbilago respektu ideiá zein adierazi nahi dugun: hau da, izanen gara geuago).

Eta, azpimarratu behar da ze sintaxi progresiboak berez zaintzen du ordena hori, sistematikoki.

Hortxe (progresibitatean, koherentzian, diskursibitatean, irekitasunean) oinarritzen da abantailá (esanguratsuá) hon hizkuntza (sintaxi) progresiboak respektu regresiboak. Hortxe da motore komunikatiboá zeinek, oro har, eramaten ditú estruktura linguistikoak aldé eredu progresiboagoak (bereziki noiz exijentzia komunikatiboak handitzen diren). Hortxe da beste ebidentzia (teoriko-enpiriko) bát zeinek apuntaten du an betiko norabide berbera: progresibitatea.

Zer esanik ez, sintaxi progresiboa askoz errazago dabil ki baliabide progresiboak, maila guztietan ere.

Ikus hurrengo posták buruz ber gaia:

1.: Hobe burua aurretik, pausatukiago eta luzeago ibili ahal izateko.

2.: Buruz pausa koherenteak eta beste.

3.: Iruzur zientifiko eta soziala (I).

4.: Iruzur zientifiko eta soziala (II).

5.: Sistematikoki informatiboa.

6.: Inkoherentziaren gainkostu esanguratsua: "A plana" vs. adibidez "C plana"?.

XK8: Galdegai-legerik? ez, eskerrik asko

2007-05-08T11:32:00.000+02:00

Erantzunez a Xabier Kintana (ikus XK1, XK2, XK3, hau, XK4, hau, XK5, XK6, XK7 eta hau ere).

Diotso Kintanak at Erramun Gerrikagoitia:

Erdaren eraginez zuri errazagoa, logikoagoa eta ederragoa iruditzen zaizu SVO delakoa, euskal tradiziokoa gaitzetsiz.

Gogoratu beharko zaio at hizkuntzalariá Xabier Kintana ézen existitzen da mekanismo sinple eta normal bát zeinengatik hizkuntzak garatu ohi duten bigarren foku-leku ahaltsuago bat atzé aditza (F2), halatan non, prozesuaren amaieran, hizkuntzak pasatu ohi diren tik estrukturá SOV at estrukturá SVO (ikus hau eta hau ere).

Mekanismo horrexek eragiten du tendentzia garakor eta orokor bat, zein izan daiteke frenatua (edo inkluso norantzaz aldatua) edo azeleratua per beste indar osagarri batzuk, nola adibidez: aukera estruktural egokiak edo desegokiak, giro linguistiko ona edo gaiztoa, edo hizkuntz-kontaktuaren eragin aldekoa edo kontrakoa.

Normalean objetu luze edo/ta konplexuak hasten dira pasatzen atze aditza, eta gero laburrak ere bide beretik doaz. Azkenean, prozesuak aurrera egiten ahal badu, aditz aurreko foku-lekua (F1) geldituko dá táko erabilera aski konkretu eta mugatuak, nola adberbioak (berez laburrak), edo/ta erabilera bereziki enfatikoak.

Bistan denez, Xabier Kintanari azpimarratu beharko zaio ze prozesu orokor horren barne-indarrak dira komunikatibo hutsak, ez bestelakoak.

Bestalde, ¿zein da euskal tradizioa respektu hitz-ordena? Euskal tradizioak bazituen emanak aurrerapausuák aldé garapená hon bigarren foku-leku hori. Hala, gure idazle zaharretan aski normala izanen da aurkitzeá objektu edo osagarri fokalizatu luze edo/ta konplexuak atze aditza. Areago, ez da gehiegi bilatu behar áfin aurkitu objetu edo osagarri fokalizatu labur eta sinpleak ere atzé aditza. Autore batzuetan gehiago, bestetzuetan gutxiago, esan daiteke ze goiko mekanismoa martxan zegoen, euskaran ere.

Gero, jakina denez, etorriko ziren gramatikariak eta sortuko zuten galdegaiaren legea, legeen legea, nola bailitzan euskararen esentzien esentzia (kontra sensibilitateá hon euskal idazle zaharrak, zein orokorrean zeuden aski urrutí tik lege zorrotzak nola galdegaiaren ustezko lege hori).

Nik uste ze euskararen esentzien esentzia da komunikazioa, eta justuki horretan, komunikazioan, askoz hobe da garapená hon bigarren foku ahaltsu eta aukerakoa (F2) ézi gelditzeá kin derrigorrezko foku ahalke bat (F1).

Ikus, aurreko guztiaren gainean, hurrengo hitzák hon Bittor Hidalgo:

"Galdegai" lege berri bat proposatuko da hemen, eta esan, ezagutzen dugun galdegai legea, Azkue-Altubek asmatua XIX-XX. mendeen mugan, galdegaia derrigorrez(-edo) aditzaren aurreko gunera daramana, gezurra dela lege bezala, eta honek gaitzetsitako ordenamendu aukera asko ere on askoak direla euskaraz (eta are hobeak).

Eta badira proposamen hauek egiteko pisuzko arrazoiak:

1. Aditza esaldi aurrealdean ematea delako, esaldi luzeetan, hauen ulergarritasuna bideratzeko modu bakarra testuan, psikolinguistikaren ekarriek argitzen bide diguten eran.

2. Euskarazko tradizio idatziak ez du inoiz bete Azkue-Altuberen galdegai legea, XX. mendean legea apropos bete nahian sortutako testuak arte. Tradizio idatzi honek ez du ere aditza inoiz atzeratuko esaldian, salbu Kardaberazen eskolako autoreen joskera artifizialean (Kardaberaz, Lardizabal, Arrue, ...; ik. Hidalgo, 1993). Kurioski, tradizioko testuok ez ohi dute eragin gaur egunekoek bezalako ulergarritasun arazorik. Bi arrazoi horiexengatik ote da? [Bittor Hidalgo]

Hor, aditzak aurreratzea ez da arrazoi bakarra zergatik tradizioko testuak ulertu ohi diren hobeki ézi gaur egungo maila bereko testuak. Besteak beste, badá bigarren arrazoi inportante bat, eta da erabilerá hon askoz baliabide prepositibo gehiago ézi gaur egun.

Finean, aditzak aurreratzea edo/ta lokailuak aurreratzea dira bi tendentziá zein doazen an ber norantza: hizkuntzaren progresibizazioa.

Gainera, norabide progresibo (buru-lehen) horretan berean areago sakonduz lortuko dirá esanguratsuki emaitza hobeagoak (zentzu guztietan). Jarrai dezagun ki Bittor Hidalgo:

3. Euskarazko aho erabilera guztia ere, oraingoa eta lehengoa -ezagutzen dugun neurrian-, aho batez da aditz aurrera zale, eta idatziak bezain gutxi errespetatzen du galdegai lege kanonikoa.

4. Azken arrazoia da' aditz atzeratzeek eta galdegai lege betetzeek erabat murrizten dutela euskararen adierazkortasuna. Nik defendatu nahi dut, esateko, ni elena naiz bezalako esaldi baten aldean (enfasia izenean), ni naiz elena ere ondo esaldi jatorra dela euskaraz ideia bertsua adierazteko, are adierazkortasun handiagokoa, [↑ni naiz↓↑] [↑elena↓] ahoskatua.

Nire ustez ez dugu behar galdegai-lege berririk: sinpleki, koka ditzagun gure objetuak (edo aditzak, edo ...) an lekuá non hobetoen beteko duten euren helburu komunikatiboá an kate linguistikoa.

Burúz eboluzioa hon hizkuntza latinoa

2007-05-01T00:02:00.000+02:00

Egon naiz bilatzen zehaztasunák buruz nola gertatu zen eboluzio sintaktikoá hon hizkuntza latinoa (jarraituz hildoá hon Josu Lavinen komentario bat), eta aurkitu dut liburu oso interesgarri bat deitzen "An Introduction to Vulgar Latin", idatzia per a principal authority on Vulgar Latin [Encyclopedia Britannica]: Charles Hall Grandgent, an 1907.

Harek dio gauzak nola:

The Romance order is simpler and more rational than that of Classic Latin. [30. 0r.]

The modern order is the more logical, proceeding from the known to the unknown. [30. or.]

Horrixe deitzen zaio ordena informatiboa: aurrena gaia, gero osagarria.

The change constitutes a progress in language; all cultivated peoples have made it. It is indigenous in Latin, not imitated from the Greek, which independently effected the same transformation. [31. or.]

Ez dakit zehazki zer esan nahi duen Charles Hall Grandgent-ek noiz dioen: "all cultivated peoples have made it" (aldaketa hori); zeren, aurretik esan digu ze:

The most irrational features of the Classical Latin construction were surely artificial, and were not characteristic of daily speech. [30. or.]

Edozein kasutan, hala hizkuntza xehea nola hizkuntza jasoa joan ziren aldatzen an norabide bera kin ritmo ezberdinak:

The modern order was not abruptly substitued for the old. On the contrary, it is to be found in Latin, with generally increasing frequency, in inscriptions and popular writers, from the earliest texts down, it occurs sporadically also in literary authors, especially in Cicero. [31. or]

Eta gogora dezagun Cicero konsideratu zela eredu. Nik irakurri dut lan bát hon Cicero (De amicitia, edizio elebiduná latina-gaztelania, non estruktura ikusten da argiki), eta hor behintzat, Cicero-ren prosa da ondo modernoa, ondo SVO, ondo progresiboa:

Classic Latin may be said to represent an intermediate stage, while the revolution was in progress; there was a long struggle, and for centuries the ancient and the modern type were used side by side. By the fourth century the new order prevailed. [31. or.]

Badirudi, edonola ere, ze, ordena-kontuetan, hizkuntza latino xeheak markatu zuela bidea. Hizkuntza jasoak landuko zuen ordena hori.

Zinez, oso interesgarria.

XK7: Xabier Kintanaren zientzia tendentziosoa

2007-04-30T10:50:00.000+02:00

Erantzunez a Xabier Kintana (ikus XK1, XK2, XK3 hau, XK4, hau, XK5 eta XK6).

Xabier Kintana akademiko eta hizkuntzalariak argudiatzen du ze:

..., europar mintzaira askok SVO, latinak eta euskarak, aldiz SOV. (ikus hemen)

Ikus Europako hizkuntzen familiak:

Eta familia indoeuropararraren azpifamiliak:

Badirudi ze Kintana akademiko eta hizkuntzalariak ahaztu egiten du ézen Europako SVO mintzaira guztiak (errepikatu nahi dut: GUZTIAK) izan direla lehenago SOV. Ahanztura guztiz relebante hori da oker handia, oker zientifiko handia.

Kontua ez da ja ézen Kintanak ez digula ematen azalpen serio bat burúz zergatik egon den joera orokor berbera an eboluzio (orokorrean) aski independenteá hon mintzaira horiek guztiak. Ez, kontua da ézen Kintanak, ezkutatuz realitatearen perspektiba historikoa, ezkutatzen digula realitatea bera.

Izanez ere, Kintanak erakusten digu latina nola mintzaira independente bat, zeinen hitz-ordena zen SOV. Baina, hitz-ordenaz ari garenean, ez ginake ahaztu behar ze latina joan zen garatzen tik estadioá SOV burúz at estadioá SVO hon gaurko hainbat mintzaira europar.

Inkluso islandiera (han goian, aski isolaturik) garatu zen tik SOV at SVO.

XK6: Hizkuntza semitiko mintzatuenak ez dira VSO

2007-04-23T11:34:00.001+02:00

Erantzunez a Xabier Kintana (ikus XK1, XK2, XK3 hau, XK4, hau eta XK5).

Diosku Kintanak:

Tipologiari dagokionez, ondo dakikezunez, badira S (subjektua) V (aditza) eta O (objektua) ordenatzeko eran aukera ezberdinak: semitar hizkuntzek VSO hobesten dute, ...

Nik uste ze Kintanak beharko luke errepasatu bere iturriák buruz hitz-ordená hon hizkuntza semitikoak. Hizkuntza semitiko mintzatuenak (zein baitira arabiera kolokiala, amarikoa edo/ta hebraiera) ez dira ja VSO.

Leku guztietan agertzen da ze arabiera kolokiala, hau da hizkuntza semitiko mintzatuena, pasatu da tik VSO at SVO (nahiz-eta erabilera formalak oraindik VSO modura mantentzen diren).

Edonon ere irakur daiteke nola hizkuntza amarikoa (Etiopia) pasatu zen tik VSO at SOV, azpi presio kultural gogorra hon hizkuntza kusitikoak, zein ziren SOV. Hauxe da adibide estandarra zeinek erakusten duen nola presio kultural handiek eta baldintza oso bereziek eragin lezaketen ia edozein aldaketa sintaktiko. Baina halako kasuak salbuespenezkoak dira.

Nahi den lekuan ikusiko da nola hebraiera pasatu da tik VSO at SVO.

Hizkuntza semitiko mintzatuenetan ez da bat bera ere zein den VSO.

Kintana zertan dabil?

Informatzeko onena, ordena informatiboa

2007-04-12T09:43:00.000+02:00

Txopik planteatzen digu galdera hau (hemen):

Azken aldi hontan nik ez dakit zertaz, baina bai egunkaritan eta bai telebistan ere, sintaxi berri bat erabiltzen ari da, eramaten duena SUJETOA atzekaldera. ...
Ze iruditzen zaizu sintaxi mota berri hau? Eraginkorra izaten ahal da? Ze koste izaten ahal du an ikuspegi komunikatibo?

Puntu horretaz zerbait mintzatu ginen hemen ere, baina, dudarik gabe, gaiak ematen du luzerako.

Har dezagun, adibiderako, gaurko aleá hon Berria, zeinen titular nagusia da hau:

Urak hartutako lurrak hondamen eremu izendatzea nahi dute alkateek Nafarroan

Konpara dezagun aurreko hori eta hurrengo aukera kanonikoago hau:

Nafarroan, alkateek urak hartutako lurrak hondamen eremu izendatzea nahi dute

Hor, zer gertatu da? Ze eraman dugu a hasiera bai lekuá zeinetan kokatzen den berria, eta baita sujetuá hon berria (hobetu tematizatuz esaldia), baina, orain distantziatu zaizkigu sujetua eta aditz nagusia, hor tartean dugularik "iruzkin" luze eta konplexu samarra: "urak hartutako lurrak hondamen eremu izendatzea". Horrek zaildu egiten du konprensioa.

Otarteko luze edo/ta konplexu horrentzako soluziobidea ez da OVS, hori baita bigarren mailako adabaki sintaktiko aski dorpea (deitzen "mahomarena"). Izanez ere, Mahomarena da soluzio komunikatiboki-baldintzatu bat, baldintzatuá a mantentzea ustezko galdegaia an bere lekua.

Mikel Haranburuk egiten zuen honako galdera hau (respektu antzeko debate bat):

Eta esaldien helburua zein da -Egunkarian, jakina-, galdegai bati ERANTZUTEA, ala informazio bat ematea?

Azken buruan, galdera horretantxe dago jatorriá eta zergatiá hon eboluzioá ti estruktura adierazkorrák nola SOV edo OVS bidén (hacia) estruktura informatibo-diskursiboá SVO. Hortxe dago arrazoiá zergatik garai zaharretan nagusi ziren eredu sinple eta adierazkorrak: hain zuzen ere orduan nagusi ziren galderantzun sinple bezain adierazkorrak.

Gaur egun, ordea, galderantzunen (galdegaiaren) eredu hori gaindituta dago (egon beharko litzake), izan ere ustezko galderantzunen eredu horrek ez baitu balio tu konplitu gaur egungo behar informatibo konplexu eta askoz neutroagoak.

Behar horien aurrean soluzio komunikatiboki-eraginkor orokorra da SVO, eta ez OVS. Ikus dezagun nola geldi litekeen goiko titularra bitartéz ordena informatibo ondo garatua:

Los alcaldes de Navarra quieren que las tierras anegadas sean declaradas zona catastrófica

Hor, gainera, erraz uztartuko dugu informazio gehigarria:

Los alcaldes de Navarra quieren que las tierras anegadas (por el desbordamiento del Ebro) sean declaradas zona catastrófica

edo:

Los alcaldes de Navarra quieren que las tierras anegadas (por el desbordamiento del Ebro) sean declaradas zona catastrófica (de alto valor ecológico y económico)

Ikus beste adibide bat, hartua ti gaurko Berria (10. orrialdea), non aurreko arazo berberak dauzkagu, baina areagotuak:

ETAk atentatuak egiteko duen gaitasunari buruzko argibideak eskatu dizkio PPk Rubalcabari

Da txoratzeko modukoa!

Eta egoera latz horren erantzuleak dira gure zuzendari liguistikoak, zeinek nahiago dute ustezko zuzentasun obsoleto eta zurruna lehenago ézi ematea aurrerapausuák biden eredu irekiagoa, ahaltsuagoa, malguagoa, reflexiboagoa, ...

Bejondeiela!

Solemnitatea versus hotsanditasuna

2007-04-02T08:34:00.000+02:00

Erantzunez a Patxi Petrirena respektu bere hemengo mezua.

Har dezagun hitzá "solemnitatea", zein agertzen baita an aurreko posta. Bilatu dut hitz hori an hiztegiák zein komunzki erabiltzen ditut, eta soilik dut aurkitu an hiztégi bikaina hon Erramun Gerrikagoitia, titulatzen "Euskarazko arrotzhitzak eta hitzen derivatuak", non, esan dezadan bide batez, baitare agertzen zaigu "transfiguratu". Guztiarekin, "solemnitate" da agertzen askitan an GOOGLE.

Sarasolak an bere hiztegi berria (zein konsidera daiteke zirriborroá hon Euskaltzaindiaren hiztegia) proposatzen digu "hotsanditasun" eta "hotsandiko" áfin adierazi "solemnitate" eta "solemne". Ondo deigarria da nola "hotsanditasun" den agertzen behin bakarrik an GOOGLE (eta da an Berria egunkaria, 2006). "Hotsandiko", ordea, askitan agertzen da hortik zehar, baina zein esangura du? Esan nahi al du "solemnea"?

Ikus dezagun "hotsandiko" an hiztegiá hon Elhuyar:

Ikus dezagun, orain, an 3000 Hiztegia:

Gauza da ze "hotsandiko" sarrera horretan da agertzen edozer, salbu "solemne".

Zergatik gertatzen da hori? Zeren "hotsandiko" hori da adabaki bat áfin sahiestu "solemne" gardena (inglesez: "solemn-solemnity", frantsesez: "solennel-solennité"). Bikain?

Horrek zer dakar? Anbiguetatea, ñabardura-falta, eta, azken buruan, pobrezia. Bikain?

Sarasolaren hiztegiaren itzala oso luzea da, baina, printzipioz behintzat, hiztegi hori ez da arauemailea. Euskaltzaindiaren hiztegia, aldiz, bada arauemailea, eta, horrek esan nahi du ze, baldin azkenean ez badituzte onartzen ez "solemnitate" eta ez "solemne", hitz horiek "zuzengai" izanen direla. Bikain?

Dio Atxagak ze ez du ezagutzen garbizalerik an Euskaltzaindia. Agian, "garbizale" hitz hori ere berdefinitu beharko dugu .

Horra hor diferentzia artén hiztegia hon Euskaltzaindia eta beste hiztegiak

2007-03-22T11:19:00.000+01:00

Aurreko komentario batean, Josu Lavin-ek entresakatu dizkigu hurrengo hitzak hon Atxaga:

Badakit hitz hau ez dela gure euskal hiztegietan azaltzen, eta guztiek ere jauzi egiten dutela "transferitu" delakotik "transformadore" delakora; baina, oker ez banago, Euskaltzaindiaren hiztegia E letran dago oraindik. Aukera dut, beraz, "transfiguratu" eta baita "transfigurazio" bera ere erabiltzeko. Ziurrenik ere baztertua izango da, zeren elizen arteko Biblian ere nahiago izan baitute "antzaldatze" delakoa; baina, aukera dagoen bitartean, bonbon. Eta gero gerokoak."

Bistan da zein amildegi sakona dagoen artén hiztegia hon Euskaltzaindia eta beste edozein hiztegi (Sarasolarena barne). Atxagaren (eta Leizarragaren) gustuko "transfiguratu" garden hori ez omen da agertzen ezein hiztegitan, baina hori ez da oztopo áfin Atxagak erabil dezan horixe-hitza "transfiguratu" kin solemnitate guztia. Hori da giroa zein behar dugun.

Baina, justuki Euskaltzaindiaren hiztegiak markatzen du diferentzia, diferentzia oztopagarria, diferentzia gaiztoa. Horrexegatik ez dut ulertzen zergatik Atxagak berak dioskun hurrengo hau (noiz galdetzen dioten zein ote den Euskaltzaindiaren eginbeharra):

Gaur egun Euskaltzaindiaren lehen eginkizuna hiztegia egitea da, zalantzarik gabe. [Bernardo Atxaga, Noticias de Gipuzkoa, 2007-3-18]

Mesedez, egiguzue mesede bat: ez bukatu hiztegi hori, ez bukatu inoiz hiztegia hon Euskaltzaindia. Gure lexikoak eskertuko du.

XK5: Teoria gardena eta ebidentzia enpiriko sendoa bat-eginik

2007-03-18T08:48:00.000+01:00

Erantzunez a Xabier Kintana (ikus XK1, XK2, XK3 hau, XK4, eta hau).

An 1998, David Gil hizkuntzalariak (erantzunez a bere kolega Bingfu Lu) planteatzen zuen honako gadera hau (nola ikusi genuen an XK4):

First a question: Is it actually the case that there's more OV>VO than VO>OV amongst ATTESTED changes, or only amongst RECONSTRUCTED changes.

Eta Gil-ek berak aurresaten zigun zer deduzitu beharko genuke baldin goiko galdera horren erantzuna izanen bazen baiezko biribil bat:

... , if the former, then I see no way to avoid the conclusion that what we have here is a fascinating window into linguistic evolution, with OV languages being evolutionarily prior to VO languages with respect to word order typology.

(An inevitable disclaimer. To say that, say, OV Japanese is evolutionarily prior to, say, VO English with respect to word order typology is not to rule out the possibility that, say, OV Japanese might be more advanced evolutionarily than VO English with respect to other linguistic properties not correlated with word order. And needless to say, such claims say nothing about extra-linguistic matters.)

Gil-ek planteatzen zuen hori-galdera an 1998.

An 2005, Tom Givón hizkuntzalariak (zein baita figura zentral bat an hizkuntzalaritza funtzionala) eman zigun erantzun ezin biribilagoa (nola ikusi genuen hemen):

1. Synchronic morphology is most often the best guide for reconstructing older syntax. There is not a single shred of evidence in Japanese morphology indicating anything but SOV syntax (see Givon 1971, 1979, 1983 ed., 2001, inter alia).

2. In general, SOV is the oldest attested word-order in human language. Most natural (non-contact induced) drift is, as far as I know, always away from SOV, not toward it (Givon 1979; Ruhlen & Gell-Man, forthcoming).

Honek erakusten digu haruntzago ti edozein duda razonable ézen afera honetan teoria gardena eta ebidentzia enpiriko sendoa bat datozkigu. Hau da, ... I see no way to avoid the conclusion that ...

Txopi: Japoniera gaur egun

2007-03-11T08:06:00.000+01:00

Post honetan nahi nuke azpimarratu Txopiren azken ekarpena, zein iruditzen baitzait alde guztietarik ere biziki sujerentea:

Balbulako lagun estimatuak:

Joan de astean liburu bat leitu nuen japonierari buruzkoa, zein nire uste apalean ez duen desperdiziorik. Liburuaren titulua da, “The Japanese Language in Contemporary Japan” da eta autorea Andrew Miller.

Millerrek bere esperientzia linguistikoa kontatzen digu liburu interesgarri honetan. Esaterako berari oso arraroa iruditu zitzaion nola Japoniera hizkuntza zaila egiten zitzaion ez bakarrik berari –azken finean bera atzerritarra zen- baizik eta japoniarrei beraiei. Adibide bat, onartzen dute inongo lotsarik gabe esaldi luzeetan galdu egiten direla. Ama hizkuntzari buruz deskribapen bat egitean, japoniarrak adjetibo hauek erabiltzen dituzte, “hizkuntza inperfektoa” edo baita “inpraktikablea”. Oso konsziente dira informazio nagusia atzean ipintzeak, alegia SVO sintaxiak, esfortzu linguistiko izugarria eskatzen duela, Rubiok erabiltzen duen “gainkostua”. Ez dituzte beraien mugak ukatzen.

Baina hemen ez da amaitzen beraien autokritika, adibidez ez dute arazorik azaltzeko hizkuntzaren hiztegia oso exkaxa dela. Hainbat eta hainbat hitzek ñabardura gutxi dute eta hau gutxi balitz ez dituzte hitzak soberan aurkitzen, horregatik kanpoko hizkuntzetatik prestamoak hartzeko joera. Espresioak ere ez dira libratzen kritika honetaz eta “indarrik gabekoak” direla iruditzen zaie. Honela elkarrizketa arrunt batean ez, baina hasarrealdietan, estualdietan, norbait jeloskor sentitzen denean... beraien espresioak makalak direla diote. Autorearen ustez, itzulpen bat egiten denean japonieratik inglesera, testoa oso txepela geratzen da, “very vapid”.

Egoera honetan japoniar askok honako galdera hauek egiten omen dute, “Ona al da gure hizkuntza?”. Duintasun handiz onartzen omen dute, ez duela hizkuntza baten helburu nagusia lortzen, hau da, Komunikazioa.

Norbaitek pentsatzen ahal du guzti hau idazkerarengatik dela, ba ez, harrigarria ematen badu ere, arazo hau nahiko konponduta omen dute, nahiz eta ez duten erabiltzen idazkera silabikoa.

Egoera horren larria izanik, Japoniera ordezkatzeko saio serioak izan dira. Lenengoa Mori Arinori (1847-89) politiko eta irakasleak proposatu zuen. Bigarren saioa Siga Naoya (1883-1972) poeta eta nobelistak egin zuen, nahiz eta bigarren honek ere ez zuen arrakastarik izan. Biak inglesa proposatzen zuten.

Esan beharra dago, bi gizon hauen proposamena ez zela traidore batzuena izan. Alderantziz, biak maite zuten biziki beraien kultura eta horregatik oso konsziente ziren beraien ama hizkuntzak hainbat arazo zuela. Seme-alaba baten gaixotasuna onartzen duen guraso batek, ez du horregatik bere umea gutxiago maite, alderantziz esango nuke.

Japoniak duen arte eta folklore jakitunik ospetsuenak ere, Yanagita Kuniok, onartu zuen japoniera ez zela beraiek nahiko zuten bezain perfektoa. Gizon honek iritzi hau azaltzeak inpresio handia sortu omen zuen herrialdean, zeren bere leialtasuna eta maitasuna hizkuntzarekiko ez zuen inork zalantzan ipintzen ahal.

Nik ere biziki maite dut nire ama hizkuntza eta arestiko autoreak bezalaxe, oso konsziente naiz euskarak Realak edo Athleticek baino arazo franko gehiago dituela. Halere nik ez nuke euskara hizkuntza garatuago batengatik aldatuko. Hori bai, reformak bultzatuko nituzke zalantza gabe. Hasteko sintaxia, SOV-tik SVO-ra. Ondoren behin-betirako aditzen sinplifikazioa, ahalik eta handiena, non referentziak ez duten zertaz hizkuntza romanikoak izan behar. Eta hortik aurrera ikusiko da.

Badirudi ze Japoniako egoera soziolinguistikoa ez dela ereduzkoa. Han, baina, ezin dute erabili arrazoi estralinguistikorik.

XK4: David Gil: ... then I see no way to avoid the conclusion that ...

2007-03-04T10:16:00.000+01:00

Erantzunez a Xabier Kintana (ikus XK1, XK2, XK3 eta hau ere).

Zinez, Bingfu-ren azalpena hain da ona, hain lojikoa, hain naturala, non oso da zail haren kontra egitea.

Eta ebidentzia enpirikoa? Zer esan dezakegu burúz ebidentzia enpirikoa? Bat al dator? Demagun hala dela, eta datu enpirikoek erakusten digutela ze hizkuntzek jotzen dute a kokatzea objetua atze aditza noiz eskakizun linguistikoak handitzen diren. Hala balitz, horrek zer esan nahiko luke? Akaso honako hau?

First a question: Is it actually the case that there's more OV>VO than VO>OV amongst ATTESTED changes, or only amongst RECONSTRUCTED changes.

If the latter, then the reason for, say, Proto-Indo- European being OV in the eyes of some historical linguists *may* (I'm only throwing this out to be provocative) be the same as the reason for, say English being OV, underlyingly, in the eyes of this or that flavour-of-the-week generative framework -- namely the product of a desire to get everything nicely lined up and serialized and pretty and elegant.

However, if the former, then I see no way to avoid the conclusion that what we have here is a fascinating window into linguistic evolution, with OV languages being evolutionarily prior to VO languages with respect to word order typology.

(An inevitable disclaimer. To say that, say, OV Japanese is evolutionarily prior to, say, VO English with respect to word order typology is not to rule out the possibility that, say, OV Japanese might be more advanced evolutionarily than VO English with respect to other linguistic properties not correlated with word order. And needless to say, such claims say nothing about extra-linguistic matters.)

David Gil [1998ko maiatzak 27]

Bai, teoria eta ebidentzia sendoek bat eginen balute ...

Sujetu sintaktikoa da tipikoki tema diskursiboa eta ajente semantikoa

2007-02-20T21:39:00.000+01:00

Erantzunez a Patxi Petrirena, esperantzaz-ézen askoz gehiagotan ahal dezagun ezagutzen eta eztabaidatzen bere komentario beti-ere aberasgarriak.

Estatistikak bistara jartzen dizkigu realitateak (azpiko tendentziak), zein, bestela, nekez ikusiko genituzkeen. Esaldi bakanetan diskutigarria datekeen hori bihurtzen ahal da aski klaru noiz dugun aztertzen realitate hori berbera azpi argi potentea hon datu agregatuak.

Zientzia sozialetan (hala nola hizkuntzalaritzan), estatistika da ia lehio bakarra nondik begiratzen ahal diogun abantailatsuki a realitate sozial konplexua. Zeren, nahiz indibidualki dena ere izan daitekeen aski eztabaidagarri, erlatibo edo kasual, ez baita hala gertatzen an talde handiak, non regularitateak retratatuko dira berdin nola izanen bagenu baga kamara hon X-izpi sozialak.

Gure kasu honetan, zuk diozunez, sujetu gramatikala ez da beti izan behar tema edo/ ta ajentea. Baina, sujetua izaten da hura zeinetaz predikatzen baitugu zerbait (eta maiz, horixe da tema) eta predikatua izaten da hura zein dugu predikatzen burúz sujetua (eta maiz, huraxe da rema).

Jakina, sujetua ahal da izaten tema edo rema, ajente semantikoa edo paziente semantikoa (edo eliptikoa); baina horrek ez digu ezkutatu behar ze existitzen dira korrelazio sendoak artén sujetu sintaktikoak eta tema diskursiboak edo/ta ajente semantikoak (berriro diot: esaldi bakan batean diskutitu daiteke edozer, baina agregatuki argi dira ageri erlazio estu horiek, eta datu agregatuetan ikusten dira tendentziak).

Jon Aske hizkuntzalari euskaldunak zioskun hemen ézen:

There is a strong correlation between grammatical subject and topic, on the one hand and grammatical object (when there is one) and focus. Indeed, the category subject seems to be but the grammaticalization of the category topic (although not all subjects are topics, and some are indeed foci).

Comrie hizkuntzalariak aipatzen zigun hemen ézen:

Las explicaciones para el predominio de los órdenes de palabras en los que el sujeto precede al objeto parecen tener base psicológica, de acuerdo con la preeminencia del agente en la posición agente-acción-paciente y la gran correlación entre el agente semántico y el sujeto sintáctico: ...

Aipatzen duzu, Patxi, Euskaltzaindiaren gramatika, eta Euskaltzaindiak berak sinatzen du hau (Euskal gramatika laburra: perpaus bakuna):

Gramatika egituraz eta mintzagai egituraz mintzatu gara. galdera hauxe da orain: ba ote da bi egitura horien artean nolabaiteko loturarik edo bakoitza bere aldetik ote dabil? Badirudi erantzuna baiezkoa dela, hots, nolabaiteko lotura badela. Oro har, mintzagai egituran ditugun mintzagaia eta iruzkina gramatika egiturako subjektua eta objektua-aditza osagaiekin bat datozelako. [29 or.]

Honek guztiak ez du inplikatzen ézen OVS ordena da berez eta beti-ere komunikatiboki gaiztoa. Ez. OVS da ordena bat zein zenbait egoeratan da abantailatsua, bereziki noiz biziki enfatizatu nahi ditugun objetu aski sinpleak an egoera komunikatibo ongi kontestualak (mezu bereziki adierazkorrak). Baina, regularki eta baldintza orokorretan erabiltzeko, bada ordena komunikatibo ahaltsuagorik, bai maila teorikoan (ikus adibidez hemen):

2.
Proto-languages are expected to be simple in terms of nominal expressions. However, along with the developing of NP internal structure and the extension of the size of NP, the pressure to move large NP to the end of sentence increases too. Between S and O, O is more likely to be heavy. That is why O, but not S, tend to postpone.
...
3.
In addition, a heavy O is normally a piece of new information. New information tends to appear later in the sentence. Therefore, everything else being equal, a heavy O tends postpone rather than prepose.
...
In short, the drift from OV to VO is motivated by the processing ease. [Bingfu Lu]

eta baita maila enpirikoan ere: goiko datuek ez dute uzten dudarako zirrikitu handirik.

Aparte utzita zuk edo nik izan ditzakegun iritzi edo gustu personalak burúz ordena hau edo bestea, nik uste ézen, ahal delarik, eraman behar da eztabaida a esparru objetiboak, non ahal dezagun minimizatzen konponente subjetiboak. Eta hor, datu agregatuek behar dute jokatu paper garrantzitsua.

XK3: Sujetua urjenteena, edo akaso aditza, baina ia inoiz ez objetua

2007-02-19T06:27:00.000+01:00

Erantzunez a Xabier Kintana (ikus XK1 eta XK2).

An XK1 esan genuen ézen hitz-hurrenkera guztiek ez zeukaten maiztasun berbera zehar mundua, eta eman genuen ideia bat buruz nolako frekuentzia-ezberdintasunak aurki genitzakeen. Orain zehaztuko dugu pitin bat gehiago ha-informazioa:

Lehenengo eta urrrutiko begiratu batean, datu estatistikoek erakusten digute nola munduan zehar nahiago izaten den ézen esaldian aurrena joan dadin sujetua; batzuetan ametitzen da aurrena aditza, eta ia inoiz ez da ametitzen objetua an hasiera hon informazio-kate regular bat.

Hor ageri zaizkigu lehentasun komunikatibo batzuk, urjentzia komunikatibo batzuk, zeinetan, alde handiz, komunikagai urjenteena izanen zen sujetua (tema), edo akaso aditza (akzioa), baina badirudi ézen, definitiboki, objetua ez dela sartzen artén gure urjentzia komunikatiborik handienak, salbu kasu guztiz atipiko batzuetan.

Izan ere, ¿nola kalifikatu genezake hizkuntza bat zeinen urjentzia komunikatibo nagusia den regularki objetua? Nik uste kalifika genezakeela nola "hizkuntza hiperadierazkorra": halako hizkuntzetan mezuak derrigor izanen dira oso laburrak, eta gehienetan sujetua eta aditza izanen dira aski kontestualak (ia esan gabe doaz), eta keinuak (informazio jestuala) oso inportanteak. Esan nahi baita ézen halako hizkuntza bat izanen da tipikoki oso hizkuntza hurbila ti kontestua, oso "ahozkoa" (oso gutxi literarioa), oso jestuala, oso sinplea.

Eta, realitatean, ¿non bizi dira hizkuntza horiek?, ¿zein baldintzetan bizi dira? Aukera dezagun kasu horietako bat, eta ikus dezagun, gaingiroki bada ere, zein ote diren baldintza horiek: har dezagun ha-hizkuntza deitzen Uranina:

Bistan da: hiztun oso gutxi, Amazonia inguruan, polisintetikoa, ... Akaso, horrelako hizkuntzak izanen ziren askoz frekuenteagoak an garai oso zaharrak, noiz mezuak ziren oso laburrak, oso adierazkorrak, oso zuzenak, noiz ordena ia berdin zen. Pentsatzekoa da hala izanen zela, baina gaur egun halako hitz-ordenek ez dute etorkizunik: hain da antikomunikatiboa eta mugatua ordena hori.

XK2: Irresponsabilitate handia

2007-02-14T08:31:00.002+01:00

Erantzunez a Xabier Kintana (ikus XK1).

Sintaxiari buruz, existitzen dira bi hurbilketa linguistiko nagusi: bata da hurbilketa formala (zeinen referentzia nagusia den Chomsky), eta bestea da hurbilketa funtzionala (non akaso Givón aipatu beharko genuke).

Hurbilketa formalak ez ditu azaltzen lojikoki bere printzipioak : printzipio horiek hor daude (biolojikoak dira), eta parametroak funtsean arbitrarioki banatuta egonen lirateke:

Another issue involves explanation: there has been little interest in even asking the "why" question in formal grammar and principles of ordering have been stipulated in an explanatory vacuum . [John A. Hawkins (funtzionalista)]

Korronte funtzionalistak, berriz, jartzen du bere analisiaren zentroan honako galdera hau:

fundamental question: Why is language structure the way it is? [Martin Haspelmath (funtzionalista)]

Ez dugu egin behar oso buruketa sakona áfin konturatu ézen hurbilketa funtzionala da zientifikoki osoagoa ézi hurbilketa formal hutsa (sinplemente galdetzen du sistematikoki hori galdera: "Zergatik?"). Haspelmath doa haruntzago:

Are functional explanations compatible with generative analyses?

In principle, yes, but often generative analyses are made redundant by functional explanations, so ignoring functional explanations is irresponsible.

Konpletamente ados nago: da irresponsabilitate handia.

Datuak ari dira exijitzen azalpen (serio) bat.

XK1: Kintanak zor digu azalpen (serio) bat

2007-02-09T12:14:00.001+01:00

Mezu hau da lehennegoa hon serie bat zeinetan erantzungo baitiot a Xabier Kintana.

Kintanak dio:

Mila esker zure mezuengatik. Sintaxiaren beste posibilitateak aipatzen dituzu. Horiek, jakina, infinituak izan daitezke, baina kontua da hizkuntza bakoitzak, bere eboluzio propioaren aribidean, horietako batzuk bereganatu eta hobetsi dituela. Eta horiek gertatu dira, besteak beste, bere nortasunaren ezaugarri linguistiko propio.

Hasteko, esan dezadan ézen pozgarria da ikustea nola Kintanak du erabiltzen ha-hitza "eboluzioa" áfin adierazi hizkuntza baten aldaketa multzoa zehar denbora. Hitz horrek kokatzen gaitu an marko kontzeptual egoki eta amankomun bat.

Baina, jakina, eboluzio hori tratatzean, hizkuntzalari batek (hots, zientifiko sozial batek) esan beharko liguke zerbait gehiago ézi Pernandok.

Erabiliz abstrakzio-gradu handixeagoa ézi Kintanak, esan dezakegu ézen, adibidez, ha-posibilitateak hon ordenatzea sujetua, objetua eta aditza ez dira infinituak, baizik 6: SOV, SVO, VSO, VOS, OVS eta OSV, eta ze ordena horietan guztietan existitzen dira hizkuntza realak. Beraz, ordena guztiek dituzte gordetzen ezaugarri propioak hon zenbait hizkuntza konkretu, eta hortaz, Kintanaren hitzetatik segitzen da ézen 6 ordena horiek izanen lirateke berdin aukeragarri, berdin gomendagarri, berdin komunikatibo, eta berdin ... inofensibo.

Alde horretatik, espero genezake ézen munduko hizkuntzak aleatorioki joango zirela egokitzen a goiko molde horiek, eta, berdin nola gertatzen den noiz jaurtitzen baitugu dado bat asko eta askotan, espero genezake ézen posibilitate guztiek izanen zutela antzeko maiztasuna. Jakina, horrek ez liguke ziurtatuko ézen Kintanaren ikuskera egiazkoa denik, baina hak-ikuskera izanen zuen aldeko ebidentzia bat, zein aztertu beharko litzateke xehekiago.

Bestalde, Kintanaren ikuskera hori derrigor jarri beharko genuke dudatan baldin realitateak eskainiko baligu egoera bat non ordena batzuek dauzkate oso ordezkari gutxi, eta beste batzuek ordezkari asko. Horrek ere ez liguke ziurtatuko ézen Kintanaren ikuskera da faltsua, baina, hala eta guztiz ere, hizkuntzen banaketa esanguratsuki apartatuko balitz ti banaketa uniformea, orduan azalpen sendo bat beharko litzateke áfin azaldu desbiazio hori.

Zein da realitatea? Realitatea da ézen 6 aukera horietatik existitzen dira 2 non dagoen oso-oso hizkuntza gutxi, eta beste 2 non dauden asko-asko. Beste bietan badaude batzuk-batzuk (gutxi). Dudarik gabe, egoera horrek eskatzen du azalpen bat, baina Kintanak ez du ezer azaltzen.

Kintanak ez du azaltzen, soilik deskribatzen (guztiz superfizialki) eta ya-esta. Kito. Bukatu da. Akabo. Kintanarentzat, gauza da ze hizkuntza bakoitzak hobetsitako sintaxiak du osatzen hizkuntzaren nortasun propioa. Eta, zer esanik ez, ezin da sakoneko kritikarik egin buruz zerbait hain inportantea nola nortasuna hon hizkuntza bat.

Hori, Kintana jauna, da zientziari eskapo egitea.

Xabier Kintanaren argudioak

2007-01-27T11:18:00.001+01:00

Erramun Gerrikagoitiaren "Referentziak" blogean ahal dira irakurri argumentuak hon Xabier Kintana kontra tesia-ezen hizkuntza buru-lehenak daude teknikoki garatuago ézi hizkuntza buru-azkenak:

Erramun adiskidea:

Mila esker zure mezuengatik. Sintaxiaren beste posibilitateak aipatzen dituzu. Horiek, jakina, infinituak izan daitezke, baina kontua da hizkuntza bakoitzak, bere eboluzio propioaren aribidean, horietako batzuk bereganatu eta hobetsi dituela. Eta horiek gertatu dira, besteak beste, bere nortasunaren ezaugarri linguistiko propio. Tipologiari dagokionez, ondo dakikezunez, badira S (subjektua) V (aditza) eta O (objektua) ordenatzeko eran aukera ezberdinak: semitar hizkuntzek VSO hobesten dute, europar mintzaira askok SVO, latinak eta euskarak, aldiz SOV. Erdaren eraginez zuri errazagoa, logikoagoa eta ederragoa iruditzen zaizu SVO delakoa, euskal tradiziokoa gaitzetsiz. Zergatik ez zoaz japoniarrengana gauza bera predikatzen? Haiek ere SOV tipoko mintzaira daukate, eta segur aski horregatik daude hain atzeraturik.

Deklinabidea darabilgulako, berriz, jo eta ke ari zara "tik etxe" gisako aldaketak predikatzen. Zergatik ez diezu espainolei ingelesez "the father's house" esaten dutelako argudioa erabiliz, berek eskuarki "la casa del padre" diotenaren ordez "la padre de casa" esan dezaten, horrela ingeles aurreratuagoen itxura logikoago hori lortzeko? Edo errusiarrei beren deklinazio aberatsa ken dezatela predikatzen?

Zer eta nolako logikaz eta erraztasunaz ari zara baina? Espainolenaz? Munduko hizkuntza gehienak eranskariak dira, hots, euskararen antzekoak, eta horietako asko hiztunen kopuruetan ere ez dira nolanahikoak (japoniera, turkiera, georgiera, hungariera, finlandiera, kitxua, nawatl eta Amerikako indiar guztienak....), hortaz, lotsatu behar al dugu euskaldunok garen bezalakoak izaten segitu nahi dugulako?

Gauza batean konforme nago zurekin: gehiegikeriak eta abusuak ere egin daitezke sintaxian eta egin egiten dira, eta horiek kasu batzuetan errazago esan litezkeen. Baina, Erramun, ez al zara konturatzen, "etxetik" barik "tik etxe" bezalako aldrebeskeria, inon esaten ez dena eta euskara ere ez dena (ez erraza, ez zaila, hori ez baita ezer) predikatzen diguna, ez dela inoren gehiegikeriak salatzeko pertsonarik egokiena? Fitsa eta gapirioarena ahantzia al duzu?

Badakit ez dela erraza non eta Euskal Herrian, normaltasunaz mintzatzea eta oreka gordetzea, baina, serioski esanik, zer uste duzu erantzunen lieketela Espainian gaztelaniaz zerorrek predikatzen dituzun gisako "soluzioak" proposatuko lizkieketenei? Zer iritziko liokete halakoari? Nik neuk behintzat, onerako ala txarrerako ote den guztiz segur ez banago ete, aspaldian erabaki dut gurean ezin jo daitekeela normaltzat beste inon, geure egoera berean egonik, inondik ere normaltzat hartuko ez litzatekeena. Eta horrek errealitatea neurtzeko parametrotzat balio dit. Pertsona, gizarte eta hizkuntza guztietan badira kontraesanak, historian sortu eta harrezkero herrestan eramaten direnak, baina puntu bateraino giza abereon izaeraren osagaiak dira, geure nortasun bereziaren ezin kenduzko akatsak, azaleko oreinak edota sudur luzea edo hanka okerrak bezalakoak, eta askotan horiekin bizitzera ohitu behar dugu. Logikoak al dira gaztelaniaz, boda lat. vota, sing. votum, coger coxer, coller, colli(g)ere, abuelo lat avus, moduko grafiak ala? Eta nork proposatzen du horien idazkera aldatzeko?

Besterik gabe, adeitasunez eta adiskidantzaz agurtzen zaitu

Xabier Kintanak

Hurrengo postetan joango gara aletzen Xabier Kintanaren argudioak.

Buruz garrantzia hon diskursibitatea

2007-01-11T12:46:00.000+01:00

Jaso berri dut ha-aldizkaria hon EIRE (Unibertsitateko Euskal Irakasleen Elkartea) deitzen "Eireka" (6. zenbakia), eta bertan (5. orrialdean) topatu dut nola informatzen zen buruz garapena hon mahai-inguru bat zein burutu den an Iruña azpi hau-izenburua: "Euskara hizkuntza zientifikoa: irakaskuntza, ikerkuntza, ekoizpena" (2006ko urriak 4). Han, hizlariak izan ziren Kepa Altonaga eta Joxerra Etxebarria.

Kepa Altonaga zentratu omen zen an arazo terminolojikoak:

Altonaga irakasleak euskarazko zientzia-prosa historia azaldu zuen, zehaztasun-falta terminologikoa eta kontzeptuala nabarmenduz.

Gero, irakur dezakegu hau:

Alemanierak teutonizazioa segitu du, hori da, termino kanonikoen ordain itzuliak erabiltzea. Horrela, kontzeptu berri baten aurrean hitz kanonikoa ordezkatu eta euskal harrobian bilatutako erabili. Adibidez, carnívoro hitzerako haragijale erabiliko zuen euskarak. Ingelesaren eredua, berriz, plebifikazioa da, hori da, itzulpena egiteaz gain, termino zientifiko kanonikoa ere gordetzea. Adibidearekin jarraituz, haragijale hitzaren ondoan karniboro jarriko genuke eta biak erabili. ... Kasuaren arabera, hitz kultua (karniboro) ala arrunta (haragijale) erabiliko genuke. Ingelesaren bidea segitzeko apustua egin zuen Altonagak.

Jarraieran irakur daiteke hau:

Joxerra Etxebarriaren arabera, euskarazko prosa zientifikoa prozesu bat da, eta prozesu horren barruan orekaren bila ari gara. Terminoa baino garrantzitsuagoa diskurtsoa da bere ustez. Prozesu horretarako gure ahultasun nabarmena komunitate zientifikoaren faltan gaudela da.

Nik uste ézen hor ulertu behar da ze arazo diskursiboa da garrantzitsuagoa ézi arazo terminolojikoa, eta horrekin, bistan denez, ados nago.

Aldiz, ez nago ados kin Joxerra Etxebarriaren konsiderazioa ézen "gure ahultasun nabarmena" da "komunitate zientifikoaren faltan gaudela". Japonian badute komunitate zientifiko handia, eta ez dute konpondu euren arazo diskursiboa. Zeren, ez da dudarik ézen hizkuntza japoniarraren arazo diskursiboa da mila aldiz handiagoa ézi euskararena (zein baita handia).

Itzuli itzazue euskarara hitzez hitz eta ordena berberean japoniar testu aberatsenak ere (esan nahi baita, erabiliz euskara à la japonesa), eta aurkituko duzue prosa bat zein baita estrukturalki askoz pobreagoa eta komunikatiboki askoz eskasagoa ézi prosa euskaldun historikoa, adibidez.

Jakina, hor, zentroan dagoen arazoa deitzen da diskursibitatea (oso ezberdina baita japonieraz edo gaztelaniaz, edozeinek konproba lezakeenez), eta horren soluziorantz soilik ibiliko da emanez pausuak buruz estruktura eta baliabide buru-lehenak (zenbat eta aukera gehiago, hobeto).

"Ece" erlatiboa

2007-01-04T10:24:00.000+01:00

Ikus honako aipu hau:

Nic contatu dezaquet ... Catalogo andibet guizonena alde batetic lazqui Sanduec, ece ez egotea gatic nimiamente temerosoac beren fragilidade propioas, erori ciren vicio ontan, eta berce anitz enormetan.

Horko "ece" hori da erlatibo murriztailea!

Puedo contar ... un catálogo grande de hombres, por otra parte muy santos, que por no estar nimiamente temerosos de sus fragilidades propias cayeron en este vicio, y en otros muchos enormes.

Perpaus horiek dira anonimoak, eta irakur daitezke an sermoi idatzi batzuk zein predikatu ziren publikoki an hasiera hon XIX mendea (aurki daitezke an ha-artikulua hon Francisco Ondarra: "Goñerrin aurkitutako beste sei testu", argitaratua an Fontes Linguae Vasconum, zk. 57, 1991).

Artikuluan bertan, akademikoa zenak zehaztu egiten digu zein diren baliabide erlatiboak zein erabili zituen apaiz anonimoak an prediku horiek:

Erlatibozko perpausak tajutzeko, -n atzizkiaz gainera, erabiltzen dira nor, zer, zein eta eze izenordainak eta bai(t)- aurrizkia: ... "leio aubetatic sarcen dire manchac Animen, ece inquietacen, turbecen, eta manchacen dute" ...

Ondarrak damaigun adibide horren itzulpena izan daiteke honako hau:

por estas ventanas entran las manchas de las Ánimas que inquietan, turban y manchan.

Bistan denez, hori-rekursoa "ece" da ha-berbera zein proposatu bainuen an "Euskararen garabideak" ("ze"), nahiz-eta, proposamena egin nuenean, ez nuen ezagutzen goiko testigantza zahar eta oso interesgarri hori.

Fijatu gaitezen ézen "ece" horrek ez du eskatzen inolako konkordantziarik an aditz laguntzailea (ez "-(e)la", ez "-(e)n", eta ez "bai(t)-").

Bestalde esan behar da ézen "ece" hori ez da agertzen an Euskaltzaindiaren "Euskal gramatika", nahiz-eta Francisco Ondarrak parte hartu zuen an Gramatika-batzordea éze redaktatu zuen ha-tomoa non deskribatzen dira perpaus erlatiboak .

Baliabide sintaktiko egokituak errazago instalatzen bide dira

2006-12-21T13:01:00.000+01:00

Nahiz-eta ez den arraroa ezen hizkuntzek onar ditzaten baliabide sintaktikoak ti beste hizkuntzak, mailegu sintaktikoa errazago instalatuko da noiz ha-baliabidea aurretik erabili egin baita an hizkuntza, formalki bada ere (nahiz akaso beste erabilera batean). Kontuan har dezagun ze baliabide sintaktikoen erabilera-maiztasunak altuak izaten direla respektu bestelako hitzak, eta hortaz, baliabidea bera neurri batean "etxekoa" izateak erraztu dezake bidea.

Aurreko mezuko aipu horren jarraieran, Winfred P. Lehmann hizkuntzalariak honako hau dio (hemen):

One may speculate, for example, that they ("ki" perpausak) were readily adopted because of the earlier presence in Turkish of a native particle ki indicating attributive relationship.

Latinak ere, noiz behar izan zuen baliabide prepositibo bat áfin adierazi jenitiboa, ez zuen inondik mailegatu, baizik egokitu zuela "de" preposizioa, zein lehendik ere erabilia baitzuen an beste funtziorik. Gauza berbera gertatu zen kin ha-baliabide datiboa "ad", zein latinak egokitu baitzuen ti erabilera adlatiboa.

Badirudi ze hizkuntza batean hobeto onartzen dira bertan noizbait erabilitako baliabideak ézi inoiz ez erabilitakoak (berrikuntza sintaktikoan bereziki). Eta, pensatzekoa da ze, estrukturak mailegatzeko orduan ere, berdin gertatuko da:

Just as we assume that the Persian ki was favorably regarded by Turkish speakers because of their somewhat similar native pattern, we might also propose that foreign patterns are more readily adopted when comparable constructions are already found in the language. These may well be chance similarities, like ki in Turkish; or they could be found in residues due to incomplete change, or in patterns due to marking. Investigation of further inconsistencies in specific languages, their possible reasons, and their effects on the language will contribute greatly to our understanding of change in language.

Euskaran badaude zenbait baliabide eta estruktura prepositibo (zein gehiago landu behar dira), eta horietan oinarrituaz, saiatu beharko ginake gradualki sakontzen an norabide prepositibo hori, horretarako erabiliz, ahal delarik, hizkuntza barneko materiala.

Irizpide horren arabera, eta adibidez destinatiboa emateko (destinatiboa, modu zabalean ulertua), interesgarriagoak izan daitezke baliabide egokituak nola "xede" ézi baliabide mailegatuak nola "per" (ikus "xede" destinatiboaren adibideren bat an aurreko mezua).

... a flexible alternative ...

2006-12-15T08:36:00.000+01:00

Winfred P. Lehmann hizkuntzalariak dio hemen:

(turkieran) ... use of postponed (VO) clauses with ki provides a flexible alternative in Turkish to the preposed relative clauses required in an OV language.
Yet ki clauses have fallen into disuse, especially since attention was turned to "purifying" the language following the Atatürk revolution. Both their current rejection, and their introduction from Persian would repay careful study.

Badirudi ze, Euskal Herrian bezala, Turkian ere giro soziolinguistikoa ez dela "onena" xede (para) hizkuntz garapena.

Dudarik gabe, turkierak komunikatiboki asko irabaziko luke baldin irabaziko balitu aukera erosoak xede (para) desplegatzea perpaus erlatibo potentzialki luze edo konplexuak bide (hacia) eskuma. Adibide baterako, definizioak askoz modu artikulatuagoan (eta askoz modu deduktibo-reflexiboagoan) eman eta hartuko ziren.

Baina, ez da giro!

Turkiera ez omen da kasik aldatu

2006-12-13T09:40:00.000+01:00

Aurreko mezu batean galdetu nuen buruz Turkiako giro soziolinguistikoa. Horri buruz Wikipedia enziklopediak ematen digu zantzuren bat:

El Turco otomano u osmanlıca es el idioma predecesor de la lengua turca moderna que era empleado en la administración y el lenguaje literario del Imperio Otomano, un idioma que incorpora vocabulario y expresiones del árabe y del persa, así como algunas de sus estructuras sintácticas. Siendo la lengua oficial del Imperio era hablado en todos sus confines como lengua franca entre los diferentes pueblos que lo conformaban aunque para el pueblo llano la ingente cantidad de añadidos del árabe o el persa fueran fuera incrompesible ...
Atatürk el fundador de la moderna República de Turquía lideró un proceso de transformaciones encaminadas a hacer de este país un Estado moderno tras el desmoronamiento del Imperio Otomano. Turquía se transformó en Estado secular en 1928 mediante un gran conjunto de cambios sustanciales, uno de los cuales fue la reforma del turco otomano: Se cambió el alfabeto árabe por el latino (24 de mayo de 1928). El empleo del vocabulario turco (original) de Asia Central (e incluso países al norte de Turquía) se favorece en detrimento del legado persa y árabe, en un intento de buscar una lengua más pura en sus orígenes. El turco otomano (osmanlıca) pierde pues parte de su riqueza cultural. El punto culminante de este movimiento aparición publica de la Teoría de Lengua del Sol, favorecido por Mustafa Kemal.

Mustafa Kemal hori da goiko Atatürk bera ("Atatürk" ezizenak esan nahi omen du "Aita"), baina zer ote da hori-teoria buruz eguzkiaren hizkuntza? Ikustagun Wikipedian bertan:

The Sun Language Theory (Turkish: Güneş Dil Kuramı) was a linguistic theory proposing that all human languages are descendants of one Central Asian primal language. The theory further proposed that the only language remaining more or less the same as this primal language is Turkish. The theory owes its name to the idea that human language began when primitive man looked up at the sun and exclaimed "Aa!".

Bistan da giro soziolinguistiko purista-mitolojikoa zeinetan egon den murgilduta hizkuntza turkoa an azken mendea.

Bide batez, turko mitozaleek aldarrikatzen dute euren hizkuntzaren primitibotasuna, nolabait esan. Euren hizkuntza ez omen da kasik aldatu ti ha-denbora noiz lehenengo gizakiak hasi ziren mintzatzen.

Mundua, ordea, asko aldatu da respektu garai haiek.

Demokratia versus demokrazia

2006-11-09T11:06:00.001+01:00

Dio Josu Lavin-ek an aurreko mezu bat ezen euskaldun kontinentalek euskaraz mintzo direlarik v ahoskatzen dutela frantsesen modura.

Baina nik gainbegiratu dut Michelenaren "Fonética histórica vasca" (non irakurleak ezagutuko ditu antigoaleko eta atzoko bertako ahoskerak), eta ez dut aurkitu arrastorik txikiena ere hon "v" labiodental euskalduna.

"v" labiodentala aipatzen da noiz mintzatzen baita buruz latina edo romantzea, an, adibidez, termino hauek:

En inicial vasc. f- aparece ocasionalmente en lugar de rom. b-, v- p- : vizc. fadura "vega, marisma", a.-nav. faratila "taravilla", fau(n) "vano, fofo", felderako (Pouv.) "galgo" (y felderaka "galga"), b.-nav. ferde "verde" (ya Pouv.), or. fite "enseguida", sul. fóltsü "pulso", lab. frogatu "probado, demostrado", vizc. frakak pantalones, a.-nav. futre "buitre", etc. El cambio puede deberse a muy distintas causas: disimilación, dificultad para reproducir rom. v (cf. fite) o sencillamente el valor expresivo de f debido a su rareza. [265-266]

Luis Michelenak erabiltzen du idazkera fonetikoa, eta, beste adibide baterako, idazten digu:

bo(r)ontháte "voluntad" < uoluntatem. [216. or.]

Michelenak eskaintzen digu hiztegi bat non aurkitzen baitira berak liburuan komentatutako hitz guztiak an idazkera fonetikoa, eta ... nik ez dut aurkitu ezta "v" bat bera ere.

Bai, ordea, agertzen dira beste soinu batzuk zein erabili dituzte hainbat euskaldun kontinentalek aspalditik ere, nola "ü" (hor ere, nik uste giro irekia egon behar dela afin idatzi "ü" edo "u", baina nik momentu honetan behintzat ez nuke orokorrean "ü" soinua idatziko).

Michelenaren hiztegi fonetiko hori nire gustukoa da, oso; eta hor aurkitzen ditugu sarrera hauek:

birjina
birtute
borondate, -t(h)ate
-dade

Hala ere, badirudi ze zenbait hitz hasi dira ahoskatzen kin "v" à la frantsesa, hala nola "video". Jakin nahi nuke zein den fenomeno berri horren hedapena; esan nahi dut: gutxi gora behera, zein da zerrenda hon hitzak zein ahoskatzen dituzte kin "v"? Iparralde osoan ahoskatzen al dira? edo da zeozer marjinala?

Bestalde Erramunek dio ze hitzek badute existentzia propio bat, eta ni ados nago respektu hitzaren edukia, baina ez respektu hitzaren grafia. Uste dut ze hitz internazional mailegatuak (nola "ikonoklasta" edo "demokrazia") oso inportanteak dira kontzeptualki (hau da, kontzeptu edo ideia internazional horiek dira mugarri kulturalak zein zaindu eta propagatu behar dira), baina grafia gardendu daiteke arazorik gabe, salbu an kasu partikular eta bakanak non-eta egoki den grafia ere gordetzea.

Jakina, hitzari ez zaizkio egin behar retoke arbitrarioak, baizik soilik horiek zein behar dira afin adaptatu hitz internazioanala a etxeko grafia (zein nire ustez egon beharko litzake aski hurbil ti etxeko ahoskera).

Grekeraz erabiltzen dute "demokratia", baina nik ez nuke denbora guztian egon nahi idazten "demokratia" eta antzekoak baldin esanen badut "demokrazia" (are gutxiago "demokratia" idaztea bitartez karaktere grekoak). Bai, ordea, idatziko nuke "demokratiko" (eta ez demokraziko) baldin esanen badut "demokratiko", gustura ere.

"Versolari" versus "bersolari"

2006-11-08T10:52:00.001+01:00

Idazten du Axularrek:

Bada erraiten duenic, eta eguia; haurretic poçoin iaten vsatcen dena, azquenean poçoiñez haz ditequeyela, eta mantena.

Bada baldin hunein gauza bortitza, eta indartsua bada vsantça; Cer eguinen du bethi ere, gaztetic çahartceraino, beccatutan vsatu denac? Nola vtçico du çaharrtcean, gaztean coberatu duen usantça? Veldur naiz vtz ezteçan. Ceren San Crisostomo’c dioen beçala. Annosa pasio medicamento momentaneo non curatur. Arraçadura vrthatua, narrio çahartua, çauri gaizcoatua, ezta pontu batetaco midicuntçaz sendatcen, ezta behingo visitaz erremediatcen, eta ez hain fite leheneco estantera, estatura eta egoitçara bihurtcen.

Bai, nik ere uste dut gauza bortitza dela usantza, hain ere bortitz non, batzuetan, ez diogun gure buruari galdetzen ea gure ohitura hori ba ote den ona edo ez hain ona.

Josu asaldatu da zeren nik nahiago dut idaztea “unibersitate” (eta inkluso “unibersidade”) lehenago zi “universitate”. Erramunek esango dit ze kontu visual bat dela, begietatik sartzen zaigula grafia, eta min ematen diola ikustea “bisual”. Eta “bista”? eta “berba”? eta “berso”? Horietan guzietan ez dago arazorik, zeren ... ohituta gaude.

Alderantziz, harritu egiten gara noiz ikusten dugu gaztelaniaz idatzita “versolari”, zeren ohitu gara a “b” hori hon "bersolari". Kasu horretan min bisuala eman diezaguke ikustea “versolari”, nahiz latinetiko “versus” izan haren jatorri ortografikoa. Ohitura hutsa.

Josuk erabiltzen du “doktore”, baina hori dator ti latina “doctor-oris”, nola “sculptor-oris” (akusatiboan “sculptore(m)”).

Inglesez idazten da “doctor”.
Frantsesez idazten da “docteur”.
Gaztelaniaz idazten da “doctor”.

Eta euskaraz ... “doktore”?

Zergatik ez da deitoragarria idaztea “doktore” kin “k”?
Ez al litzateke hobe gure gazteentzat, kasu horretan ere idaztea berdin nola inglesez, frantsesez eta gaztelaniaz?

Ez, kasu horretan ez dio minik ematen a Josu, zeren ohitu da.Ez dut uste latina denik gutxiago kultoa (landua) zeren idazten duen "doctor". Edo euskara dela kultuagoa noiz idazten duen "doktore". Edo alderantziz.

Rusoek idazten dituzte “v”-ak bitartez ha-letra “B” hon euren alfabeto zirilikoa (eta “b”-ak bitartez “b” antzeko bat), eta ez die minik ematen, zeren ohitu dira. Antza, greko modernoek ere "B" idazten dute ha-soinua "v" (bhta=víta). Grafia bisuala balitz, rusoak eta grekoak genituzke betoker (edo begioker).

Gaztelaniaz idazten da “proyecto”, inglesez “project” eta euskaraz "proiektu", eta ez du minik ematen. Zergatik? Zeren ohitu gara. Egia da ze errazago ohitzen gara noiz inguruko hizkuntzak jarraitu dituzten bide ortografiko dibersoak; eta zailagoa dela ohitura hartzea noiz ingurukoek jarraitu dute antzeko bidea eta gurearen ezberdina. Baina, azken buruan ez da ezer sakonik an grafia, ezbada gardentasuna (grafia opakorik ez, mesedez).

Axularrek idazten zuen “v”-a nola balitz “u” an hitz hasiera ("u" letra ez da baizik "v" eboluzionatu bat). Ohitura hori zaharra izango zen, baina galdu da. Eta orain markatua zaigu ikustea "v" ordez "u".

Idazkera ere eboluzionatuz doa, eta ezin gaitezke gelditu ainguratuak an idazkera opakoak nola horiek zein ez-gutxitan ikusten ditugun an, adibidez, inglesa. Ezin gaitezke gelditu ainguraturik an "v" bat, edo "c" bat, koska zorrotza badute ere.

"Sugeritu" versus "sujeritu"

2006-11-06T12:56:00.001+01:00

Ortografia ez da nire kezka nagusia, bistan denez. Baina, hala ere, egin nahi nuke komentario bat buruz tituluko pare hori: "sugeritu" versus "sujeritu" (ikus hau ere).

Irakur dezagun Euskaltzaindiaren razonamendua buruz ortografia hon zenbait hitz:

Iturri zaharra latina delarik, mailegu berriak hartzen direnean, orainarteko hitzek izan duten ohizko bideari jarrai dakioke hitzaren bukaerari dagozkionetan, eta, euskal literaturaren tradiziozko usarioa bikoitza denean, ahozko mintzairan ere beste horrenbeste gertatu izanik, ahal dela joera hedatuenari eutsiko zaio, literatura zaharrean izan duen pisua ere gogoan hartzen dela, edo, erraz ezin erabaki baledi, oraingoz biak har litezke;...
...
Latinez minimun, -i, orain minimo, Axularren lejitimo formaren erara, latinez legitimus, -a, -um.

Latinez universum, -i, orain uniber(t)so, zaharrago den ber(t)so bezala, latinez versus, -US.
...
Latinez universitas, -atis, akusatiboan universitate(m), orain uniber(t)sitate, bukaerako -tate hobetsirik.

Razonamenduak gora behera, azken buruan erabakia hartzen da (ez al zen nahikoa hobestea?), eta Hiztegi Batuan agertzen dira "minimo", "unibertso" eta "unibertsitate". Eta Hiztegi Batuaren arabera ... zuzendu egiten da.

Ikus orain beste hau:

Mailegu zaharretako j eta i ikutu gabe, orain mailegatzen diren hitzetan g grafia hobetsiko da: biologia (biologoa), geografia (geografoa), filologia (filologoa), dramaturgia (dramaturgoa). Jakina da g grafema /g/ bezala irakurri ohi dela euskaraz edozein bokalen aurrean.

Beraz, "sujeritu" mailegu berria denez, euskal akademiaren arabera "sugeritu" beharko zen, baina ahoskatuz "sugeritu", eta ez "sujeritu". Hortaz, euskal akademiak lehenesten du grafia aurre ahoskera (grafiaren arabera datorkigu "g" suabe hori). Nire ustez, hitzak (ahoskerak) du lehentasuna ("sujeritu"), eta ez grafiak ("sugeritu") .

Hiztegi Batuan ez da agertzen ez "sugeritu" ezta "sujeritu" ere (baina "Harluxet-enean agertzen da soilik "sugeritu"). Haatik, Google-en gehiago agertzen da "sujeritu" (35) zi "sugeritu" (17).

Nik bozka emanen nuke aldez "sujeritu", aldez "unibersitate", eta aldez "video" (latinezko hitza: "dakusat"); eta, nire ustez, euskal akademiak ez lituzke horiek txartzat jo behar, nahiz hobetsi lezake hura zein nahiago duen.

Horrela, egonen litzateke marjina gehiago, malgutasun gehiago, eta giro irekiago bat zeinek erraztuko luke ez soilik garapen ortografiko konsensuatuago bat, baizik-ere beste edozein garapen.

Aldez akademia iradokitzailea, ez araugilea

2006-11-02T10:08:00.000+01:00

Erantzunez a Txopi respektu bere hemengo komentarioa (ikus halaber hau mezua).

Txopik aipatzen du arazo potentziala hon hizkuntz akademiak, eta euren eragina, zein, dudarik gabe izan daitekeen oso sakona.

Nire ustez, akademia bat izan daiteke hizkuntza batendako gauza ona edo txarra dependituz ti giro linguistikoa zein nagusitzen baita bertan. Esan nahi baita giroa aurrerakoia balitz, akademia bat izan liteke tresna oso egokia eta inkluso beharrezkoa afin erraztu bidea alde garapen funtzionala hon hizkuntza (euskararen kasuan, uste dut beharrezkoa dela, baina norabide onean!). Giroa atzerakoia bada, akademia bera izan liteke erremintarik kaltegarriena per hizkuntza zein jestionatu nahi baita.

Giro horretan gaur egun, inportantzia handia dute hizkuntzalariak; zeren, zuzenean edo zeharka, hizkuntzalariak dira erantzule nagusiak hon giro eraikitzaile edo perbersoa zein nagusitu daitekeen barne hizkuntz akademia bat, eurek markatzen baitituztte bidearen ardatz nagusiak.

Adibidez, demagun ze euskararen akademia hipotetiko batek ateratzen du dokumentu bat non dioen (inoiz ez agindu) ze aditza aurreratu daiteke, eta, hala iruditzen zaigunean, ez dezagula dudarik izan, eta erabil dezagula aditz nagusia aurre haren konplementuak, ahoz eta idatziz.

Era berean, demagun ametsetako akademia horrek oparitzen digula idazki bat non komentatzen ditu onura komunikatiboak zein atera litezkeen ti erabiltzea baliabide erlatibo prepositiboak, mintzatuan nola idatzian.

Demagun akademia horrek ahalbidetzen digula erabiltzea "zi" konparatiboa, eta, antzeko bidetik, sujeritzen digula ze has gintezke erabiltzen "buruz" prepositiboa, zeren ikusten baitu norabide komunikatiboan joan daitekeela, juntu beste elementu prepositiboak, osagarriki.

Jakina, sujerentzia horiek erraztuko lukete bidea, nahiz-eta bidea askatasun osoan egin beharko litzateke, inongo agindurik gabe. Beraz, nago aldez akademia iradokitzaile bat, ez araugilea.

Eta azpimarratu nahi dut ze, goiko hori guztia oso faktible ikusten dut, eta hizkuntzari izugarrizko onura ekarriko lioke.

Hitz funtzionalak, labur

2006-11-01T10:25:00.000+01:00

Erantzunez a Txopi eta Josu respektu euren hemengo komentarioak (ikus halaber hau mezua).

Estruktura da zerbait kualitatiboa, bitarten hitzen luzera da zerbait kuantitatiboa. Ez gutxitan, halere, aldaketa kuantitatiboak eragiten du aldaketa kualitatiboa, eta baita alderantziz ere.

Adibidez, soilik erabiliko bagenitu osagarri oso-oso sinpleak, aski berdin litzaiguke erabiltzea SOV, SVO, OVS, VSO, VOS edo OSV. Horregatik, hizkuntzen estadio zaharretan (behar komunikatibo sinpleekin), estruktura-aldaketak oso erraz egin zitezkeen, baldin estrukturarik bazen.

Baina, behar komunikatiboak konplexutzen direnean, denak ez du balio. Areago, soilik dago norabide bat zeinetan irabazi (kalitatezko) aukerak: norabide progresiboa. Hortxe dugu aldaketa kualitatibo bat zein sortu baita ti aldaketa kuantitatibo bat.

Ildo horretatik, nik onartzen diot inportantzia bat a afera printzipioz kuantitatiboa hon hitz-luzera, batez ere an hitz funtzionalak , zeinen luzera izan baidaiteke determinantea per euren erabilera edo ez-erabilera.

Frogatu da ze, hizkuntzetan zehar, hitz funtzionalak dira esanguratsuki laburragoak zi hitz ez-funtzionalak. Eta logikoa da, zeren hitz funtzionalak dira maizen erabiltzen diren hitzak (inglesez: "the", "of" eta "and" omen dira hiru erabilienak). Halako hitz funtzionaletan inportantea iruditzen zait laburrak izan daitezen, zeren, esan bezala, euren luzera izan liteke hesi bat per euren erabilera.

Horregatik, lehenentsiko nuke "zi" aurre "ezi", edo "tza" aurre "tzat", edo "a" aurre "at", edo "ti" aurre "tik", edo demagun "ze" aurre "ezen". Halako kasuetan inportantea iruditzen zait ze, salbuespenak salbuespen, hitz funtzionalak izan daitezen labur.

Bide batez, hor dago arazo estruktural bat: nola lortu endogenoki halako hitz egokiak? Nola garatu baliabide prepositibo, eroso eta labur bat, baldin ez bada hizkuntzan halakorik? Ez bada, nondik atera?

Beste problema bat respektu hitz-luzera sortzen da ti aglutinazioa: hitzak gehi atzizki-kateak. Berdin nola aditzetan sortzen dira forma sintetiko-trinko aski zailak, bestelako hitzetan ere gerta daiteke. Esan nahi baita: "erabilerarentzat" edo "erabilerarako" iruditzen zaizkit zailagoak zi, adibidez, "per erabilera", non zatiketa analitiko-koherenteak ahalbidetzen digu pausatxoa inter bi elementuak, hala nahi badugu.

Beraz, hitz funtzionalak, labur; eta modu analitiko-koherentea lagun.

Nondik nora mailegatu ohi dira baliabide estrukturalak?

2006-10-25T15:40:00.001+02:00

Azter dezagun turkieraren kasua (SOV aski zurruna) respektu perpaus deklaratiboak.

Turkierak badu perpaus konpletiboak egiteko modu regresibo zahar bat, zeinen arabera perpaus konpletiboa kokatzen baita aurre aditz nagusia. Kasu honetan aditza da ez-finitua (non-finite verb), edo, nolabait esan, da aditz nominalizatu bat. Gutxi gora behera litzateke honela:

1.: Gizonak niri Ayse-k liburua irakurria esan zidan.

Horretaz gain, turkierak garatu du "ki" baliabide prepositiboa afin lotu perpaus konpletiboak atze aditz nagusia. Kasu honetan aditz subordinatua da finitua; hau da, agertzen da nominalizatu gabe (nola hori zein dagoen an esaldi nagusia). Da honelatsukoa:

2.: Gizonak niri esan zidan ki Aise-k liburua irakurria zuen.

Beraz, "ki" horrek eskaintzen du mekanismo sinple bat afin eraman perpaus konpletiboak atze aditz nagusia; eta hori komuniktiboki oso lagungarria izan daiteke, bereziki noiz eman nahi edo behar diren perpaus konpletibo luze edo konplexuak (aurreko bi adibide horiek daude moldatuak ti artikulua hon Matthew Dryer titulatzen "The positional tendencies of sentential noun phrases in universal grammar"). Honi buruz, bi azpimarra:

1.: Lehenengo azpimarra da erantzuna a galdera hau: nola garatu ote du turkierak bere "ki" baliabide prepositibo bakar hori?

Ba, mailegatuz "ki" hori ti hizkuntza persiar indoeuropeo garatuagoa (maileguak ez dira normalean egiten ti hizkuntza azpigaratuagoak a hizkuntza garatuagoak, baizik aldrebes, kasu honetan bezala: maileguen norabide-asimetria hori da beste zantzu bat zeinek erakusten du garapenaren norantza bera). Bai, "ki" hori da mailegu estruktural bat, nola izan daitekeen euskararentzat mailegatzea "ke" baliabide prepositiboa ti gaztelania (izan ere, persieraz, "ke" erabiltzen dute).

Turkierak persieratik ere mailegatu du "çunku" baliabide prepositibo kausala.

2.: Bi eredu horiek (pospositibo eta prepositiboa) koexistitzen dira.

Dio Larry Trask-ek, erantzunez a eskaera bat:

> (Eskaera) I read that the modern Persian for "and" is "va": compare Arabic "wa" = "and".

Yes, and Turkish 'and' is likewise borrowed from Arabic. Turkish has no native word for 'and' -- a fairly common state of affairs in SOV languages, I think. Turkish has also borrowed the Persian complementizer 'that'. This has not ousted the native patterns for making subordinate clauses, which are non-finite (participial) in nature; rather, the two patterns coexist, with a good deal of functional and stylistic specialization.

Bistan da, mailegu estrukturalak aspalditik datoz, eta, dirudienez, SOV hizkuntzak dira mailegu estruktural horien hartzaile zaharrak.

Bestalde, turkieraz, "ki" hori erabiltzen dute halaber nola baliabide erlatibo prepositiboa, baina soilik an modu ez-murriztailea, bitarten persieraz "ki" horiek bai izan daitezkeela murriztaileak. Turkieraz, perpaus murriztaileak derrigor joan behar dira aurre euren referentzia (aurrekaria). Alde horretatik, asko garatu liteke turkiera.

Hor egon liteke antzekotasunik inter turkieraren eta euskararen egoera: bietan garatu da baliabide erlatibo prepositiborik zein erabiltzen ari da aski gutxi respektu joku komunikatibo aberatsa zein eskaini lezaketen.

Euskaran, bistan da, egon da mugimendu purista indartsu bat, zeinek oztopatu du garapen soziala hon bide progresiboak. Eta Turkian?

Esaldi deklaratiboak: hemen, Berrian eta Japonian

2006-10-23T21:03:00.000+02:00

Erantzunez a Erramun Gerrikagoitia buruz hemengo galdera bat.

Tipikoki, esaldi deklaratibo edo konpletiboak daude osatuak per aditz deklaratibo nagusi bat (hala nola "esan", "erakutsi", "pensatu", ...) eta perpaus suborbinatu deklaratibo bat zeinen marka izaten da atzizkia "-(e)la".

Jesus Maria Agirre itzultzaileak dio honako hau buruz esaldi deklaratiboak:

Verba dicendi edo aditz iragarleak, askotan jartzen dira enuntziatu hasieran, aditz operatibo, bideratzaile eta aurkezleak baitira. Euron artean, ESANen portaera oso nabaria da, zentzu honetan, hegoaldeko literatura batipat herrikoian. [Euskal gramatika deskriptiboa, 834. or.]

Esaldi deklaratiboen adibide naturalena agertzen da an deklarazioak. Har dezagun, adibidez, joan den ostiralean, Berria egunkariak emandako titular nagusia:

"Bonbek bakeari eta askatasunari bide emateko zantzuak" daudela dio Sanzek.

Hortxe dugu esaldi deklaratibo normal bat zeinek daukan joskera hain anormala nola antikomunikatiboa.

Esango nuke Berria egunkariak baduela fama hon eskaintzea euskara estandar zaindua; eta, gogoratu uste dudanez, behin baino gehiagotan jarri da nola adibide hon euskara estandar marabillosua. Hurrengo aipuak jasotzen ditu hitz batzuk hon Ibon Sarasola buruz "Euskaldunon egunkaria", baina uste dut hitz horiek berdin ere aplika dakizkiokeela a Berria:

(Ibon Sarasolak) Egunkariaren egitekoa goraipatu zuen, hizkuntzaren ikuspegitik batez ere: “Euskararen normalizaziorako tresna garrantzitsuenetakoa kendu digute Egunkariarekin batera, Euskaltzaindiak jarritako arauak eguneroko lanera moldatzeko tresna eraginkorrenetakoa baitzen”.

Sarasolaren iritziz, “ez dago inolako zalantzarik euskararen normalizazioan Euskaltzaindia bezainbesteko lana egiten ari zela” Egunkaria.

Nik, ordea, ez dut uste goikoa bezalako titularrek emango diotela a euskara ezer goraipagirririk, eta bai, ordea, kenduko, ondo kenduko ere.

Esaldi deklaratiboek askotan izaten dute sujetu oso labur bat zeinek zimentatzen du oinarri tematikoa (Sanzek: bi silaba), eta aditz nagusi are laburragoa zeinek iragartzen digu deklarazio-mota (dio: bi silaba), hala nola galdegai luze edota konplexu bat zein baita deklarazioa bera ("Bonbek bakeari eta askatasunari bide emateko zantzuak" daudela: 26 silaba).

Ebidentea da ze goiko mezu hori hagitz hobeto ulertuko zen baldin eman baligute aurrena sujetua, gero aditza eta azkenik deklarazioa. Ikus Deiak nola ematen duen lehenengo orrialdean informazio berbera:

Titularra:

Sanz contradice el discurso oficial del PP y confiesa su esperanza en el proceso de paz

Azpititularra (zein baita interesatzen ziguna):

Afirma que se atisban signos de que las pistolas y las bombas pueden dejar paso a la paz y la libertad

Bistan da, Deiako azpititularrak informazio gehiago ere ematen du an modu askoz informatiboagoan, irakurgarriagoan, eta abar.

Akaso Berriako hizkuntzalariek esan lezakete ze euskararen ordena da SOV, eta horrek aldatzen dituela gauzak, baina euren goiko eredu hori da OVS (hots, Mahomarena: nola galdegaia den luze edo konplexua, destematizatu dezagun esaldia); eta, gainera, justuki esaldi deklaratibo konplexuetan, nola hori hon titularra, euskaraz ere estandarragoa da SVO zi SOV (ohitu gara a estruktura hori):

Egia esan, lizentzia hitza ez da beharbada egokiena holakoetarako, zeren lizentzia horren arabera jokatzen baita normalena (ez dela, alegia, noizbait gogoz beste hartu beharreko erabaki halamoduzko bat, arauaren salbuespen sistematiko moduko bat baizik).

Formulatzea oso erraza da, hara: galdegaia perpaus konpletiboa denean, aditzaren eskuinera doa eskuarki. [Juan Garzia, Joskera lantegi, 229: kasu honetan azpimarrak dira Juan Garziarenak]

Beraz, goiko erabilera ez da soilik antikomunikatiboa (Mahomarena) eta antiperiodistikoa (deklarazioa soilik bihurtu da interesgarri noiz ezagutu dugu autorea), baizik-eta, gainera antiestandarra, zein baita ja akaboa hon antitransgresioa.

Kontua ez da soilik ze halako erabilerek ez dutela jotzen norabide onean, baizik jotzen ari direla kontra aurrerapen linguistiko partzialak zein estandarizatu edo gramatikalizatu diren an euskara; hau da, kontrako norabidean: horretan ere ereduzkoak ote? edo, akaso horrexegatik ote dira ereduzkoak batzuentzat?

Eta gauza da ze, ez soilik SVO hizkuntzetan, baizik munduko SOV hainbat hizkuntzetan ere, galdegai deklaratiboak jarri ohi direla atze aditz nagusia (euskara estandarrean gainera, horixe da salbuespen nagusia a arau orokorra hon jartzea galdegaia aurre aditza). Da adibide on bat buruz nola arrazoi komunikatiboek tira egiten duten ti estruktura linguistikoak an norabide konkretu bat: norabide progresiboa.

Japonieraz, berriz, menpeko deklaratiboak ere emanen genituzke an modurik kanonikoena, eta, jakina, itxaron behar genuke harik azkena afin enteratu ea "Sanzek esan ote zuen", "Sanzek ukatu ote zuen", "Sanzek zin egin ote zuen", "Sanzek ezeztatu ote zuen", "Sanzek baieztatu ote zuen", noiz-eta aditz nagusiaren informazio hori den informazio estrategiko klabea afin zuzenean interpretatu informazio potentzialki konplexua zein, japonieraz, emanen zitzaigun aurretik.

Ohitura hori antikomunikatiboa da hemen eta Japonian.

SVO: estrategia ahaltsu baten gramatikalizazioa

2006-10-21T09:27:00.000+02:00

Azken batean, prozesua "F1-> dislokatua ->F2" ez da baizik gramatikalizazioa hon estruktura komunikatibo ahaltsu bat.

Bistan da, aurreratzen dugu aditza noiz behar dugun kodifikatu objetu edo osagarri luze edo konplexu bat, noiz irabazi nahi dugun denbora afin kodifikatu gure rhema (eginez pausa koherenteak), noiz gorde nahi dugun per bukaera mezuaren fokua (akaso hari emanez intonazio bereziki enfatiko bat, zeinen emaitza izan litekeen inkluso enfatikoagoa zi F1), ...

Aditza kokatzea inter mintzagaia eta galdegaia (thema eta rhema) da gramatikalizatzea estruktura komunikatibo ahaltsu bat, da gure buruari “ofizioz” ematea hainbat aukera komunkatiboki ahaltsu, zein, gero, baliatu daitezkeen edo ez. Estruktura gramatikalizatu horrek, aparte hon artikulatzea erosotasunez mezu potentzialki luzeak (esaldian zehar erabakiak), ematen digu aukera hon sortzea mezu zainduagoak, landuagoak, pausatuagoak, koherenteagoak, irekiagoak, aberatsagoak, artikulatuagoak, informatiboagoak, malguagoak,... (estruktura eta baliabide prepositiboak osagarriak dira lan artikulatzaile horretan).

Berdin nola gramatikalizatzea (hau da ohitura preferentea hartzea jartzen) rhema atze thema baden aukera funtzionalki ahaltsu bat, eta berdin nola horrexegatik munduko hizkuntzek, garatu ahala, jotzen dute a kokatzea sujetoa aurre objetua; era berean ere, gramatikalizatzea aditza aurre bere objetua bada estruktura ahaltsuago baten ohitura hartzea, eta horrexegatik existitzen da joera bat buruz estruktura hori inter hizkuntzak zein ailegatzen dira a behar komunikatibo altuak. Hain sinple, hain erraz.

Beste kontu bat da joera hori gauzatzen den ala ez. Gauzatze aldera, ez da nahikoa joera komunikatibo hori existitu dadila, behar da halaber hizkuntzetan existitu daitezela baldintza intralinguistiko (aukera estrukturalak zeinek errazten dute prozesua) eta extralinguistiko (giro soziolinguistiko) egokiak per garapena, eta azken baldintza horiek izan daitezke hain zailak nola determinanteak afin gauza dadin edo ez dadin gauza epe laburrean garapen hori.

Epe luzean pensatu nahi dut ze munduko hiztun guztiek lortzen ahal izanen dutela garapen-estadio progresiboa.

F1 -> dislokatua -> F2, baina nekez alderantziz

2006-10-19T11:41:00.000+02:00

Erantzunez a Erramun Gerrikagoitia buruz aurreko mezua.

Jon Agirre itzultzaileak (Itzulpen Zerbitzu Ofizialeko buru izandakoak) azalduko digu ezin hobeto nola dabil mekanismo sinplea zein aipatzen baita hemen (hau da, F1 -> dislokatua -> F2). Dio Jon Agirrek:

"Hau da polita (eta ez hori)", zuk diozun bezala, zuzena da, baina ez da zuzen bakarra, zuk ere aditzera ematen duzun bezala. "Polita da hau (eta ez motza)" ere zuzena da. Azken honen esanahia dauka nik idatzitako "hau da polita" esaldiak. Idatziz ezin entonatu, eta diozun bezala entonazioak garrantzi handia du, baina saiatuz gero ea lortzen dugun. Saiatu honela irakurtzen: "hau da... (badakizu zer? ba... benetan) polita", horrela irakurtzea nahi nuke nik zuzentzat jotako "hau da polita" (=hau da' polita) .

Hortxe dauzkagu:

F1.: "Hau polita da", non "polita-da" da intonazio-unitate bat eta bera (galdegaia da "polita").
DISLOKATUA: "Hau da' polita", non "da" eta "polita" doaz an intonazio-unitate ezberdinak (galdegaia da "polita" eta ez "hau").

Galdegai-estruktura dislokatu horiek akaso hasiko ziren erabiltzen kin osagarri luzetxo edo konplexutxuak, edo noiz nahi edo beharko baitzuten irabazi denbora afin pensatu galdegaia, edo noiz nahiko zioten eman esaldiari halako suspense moduko bat, edo noiz nahiko zuten tartekatu tarteki bat inter aditza eta galdegaia, ... hau da: egoera berezietan.

Jon Agirrek oso ondo ilustratzen du denbora transizional gehigarri hori zein hiztunak hartzen baitu afin erabili nola nahiago duen (normalean bilatuko du bere ideiari ematea formarik egoki eta finduena):

"hau da... (badakizu zer? ba... benetan) polita".

Aurreko tarteki hori ("... badakizu zer? ba... benetan") esplizitatu genezake, eta orduan gure galdegaia joango zen esaldi bukaera-bukaerara (nahiz jarraituko zuen izaten galdegai).

Goiko estruktura dislokatu hori ("Hau da' polita" hori) da hasiera batean markatua, arraro samarra, ezohikoa, baina ohitzen garenean, normal bihurtzen da, eta hortxe dugu zerbitzaturik F2-rako bidea:

Joskera arruntetik ateratzen dena markatua da; hori zuzena da, eta, ni behintzat, ez nau lotsatzen erabiltzeak. Baina markatua gutxitan erabiltzen da definizioz, ohikoa bihurtzen denean markatua izateari uzten diolako edo.

Bistan da, egitura hori ez da estandarra, eta haren erabilerak eman dezake lotsa. Edonola ere, estruktura horretatik F2-raino soilik dago pausu bat:

F2: "Hau da-polita", non "da-polita" doa an intonazio-unitate berbera.

Horixe da mekanismo sinplea zein deskribatu digu Aske-k; eta, aurreko mezuan esan bezala, mekanismo horren azken buruko arrazoiak dira komunikatiboak; hain zuzen: osagarri luzeek edo konplexuek edo bereziki landu nahi ditugun horiek eskertzen dute transizio egoki bat bai kodifikatzean, eta baita deskodifikatzean ere; eta horrexegatik dute joera a joatea atze aditza, zeinek ematen digu informazio estrategikoa bezain sinplea buruz osagarriaren zentzua (adibide argi bat: perpaus deklaratiboak).

Sintaxi progresiboak esanguratsuki laguntzen digu progresatzen an gure kodifikazioa, eta esanguratsuki laguntzen digu prozesatzen gure deskodifikazioa. Jakina, sintaxi horren garapenean, baliabide prepositiboen papera oso inportantea da.

...there isn't a simple mechanism which favors that change (VO->OV) ... [Jon Aske]

2006-10-17T09:38:00.002+02:00

Jon Aske da hizkuntzalari euskaldun bat, zeinek bere tesian landu zuen euskararen hitz-ordena:

In my dissertation on Basque word order (UC Berkeley 1997) I proposed a solution for the "original" predominance of OV order as well as for the predominance of OV > VO shifts over VO > VO shift.

Jon Askek, erantzunez a Newsmeyer, ematen dizkigu azalpen hauek:

There is a strong correlation between grammatical subject and topic, on the one hand and grammatical object (when there is one) and focus. Indeed, the category subject seems to be but the grammaticalization of the category topic (although not all subjects are topics, and some are indeed foci).

non agerikoa baita planteamendu funtzionala.

Askek dio:

The focus element, besides being accented, typically goes either in
(1) F1 position: Right before the verb, which is also rheme-first position, only preceded by any settings there might be, including a phrasal topic; or it goes in
(2) F2 position: Right after the verb (rheme-second position); or finally
(3) It may also be "bumped" to the end of the rheme, or "dislocated" to the right, as it were, into an intonation unit of its own (not to be confused with so-called "right dislocation" in English, which is really an antitopic construction).

Gero erakusten digu nolako sinpleak izan daitezkeen klasifikazioak:

Languages fall into two basic types:
Type 1: those which place the focus constituent consistently in F1 position (right before the verb), and never in F2 position, (so-called OV languages); and
Type 2: languages which place the focus constituent either in F1 position (right before the verb) OR in F2 position (right after the verb), depending on the construction and depending on the degree of salience, or focality of the focus in the assertion. More focal foci go in F1 position and less focal ones in F2 position. (Focus bumping is a possibility in either language type, though it may be rare in some rigid Type 1 languages).

Azken hizkuntza zurrun hauek akaso osa dezakete aparteko klase bat, halako moldez non izanen genituzke hiru tipo hauek:

1.: Hizkuntza OV zurrunak nola japoniera, non soil-soilik dugu F1 aukera.
2.: Hizuntza OV malguagoak nola euskara, non lehenetsi ohi da aukera F1 (batez ere foku laburretan), baina non existitzen da bai "dislokatua" eta baita F2 ere, nahiz diren gutxiago erabiliak eta gehiago markatuak (egia esan, euskara estandarrean soilik dugu F1 aukera eta salbuespentxo batzuk).
3.: Hizkuntza VO klasekoak nola gaztelania, non lehenesten ditugun aukera F2 eta aukera "dislokatua", eta non existitzen da F1 (esan behar da ze tipo honetan F1 izaten da erabilera aski markatua, aski adierazkorra, eta aski enfatikoa; eta aukera "dislokatua" erabiltzen dela askoz gehiago zi an 2. klaseko hizkuntzak).

Zergatik joaten da hizkuntzen eboluzio sintaktikoa an norabidea: 1 -> 2 -> 3?

Erantzunen digu Askek:

So, why is OV > VO order change more common than the inverse:

1) I believe that there is a relatively simple mechanism for the development of an F2 position in a Type 1 language, namely through the gradual overuse of the strategy of focus bumping to an intonation unit of its own following the main assertion.
...
2) I believe that losing an F2 position ("VO > OV"), that is, losing a contrast, is a much less common change because there isn't a simple mechanism which favors that change and perhaps also for unknown cognitive reasons.

Edo Askek bere tesi-laburpenean dioenez:

The increasingly liberal use made of this latter focusing option by many speakers suggests that perhaps it is becoming relatively unmarked. I believe that this may be leading to a reanalysis of the extraposed position as postverbal for some speakers. This might explain the historical change from OV to VO as consisting of the acquisition of a new focus position, with the concomitant specialization of the positions. The opposite change from VO to OV order, on the other hand, would involve the loss of the postverbal focus position, a change which is quite rare in language.

Dudarik gabe, azken buruko arrazoiak hon asimetria hori (hots, OV->VO izatea askoz sinpleagoa eta askoz normalagoa zi alderantzizkoa) dira arrazoi komunikatiboak.

... the drift from OV to VO is motivated by the processing ease (Bingfu Lu)

2006-10-09T21:49:00.000+02:00

Frederick Newmeyer da "one of the first generativists to call attention to the ideas of the functionalist wing of the field". Newmeyerrek zioen honako hau an 1998:

One might even conclude that the OV preference is a remnant of a 'proto-world' OV (caused by what?), which functional forces (but what functional forces?) are skewing gradually to VO. And, indeed, linguists coming from a variety of direction (Venneman, Givon, Bichakjian, and others) have concluded something very much along those lines.

Bingfu Lu hizkuntzalariak erantzun zion honela:

1.
There may be several reasons for proto-languages to tend be OV rather than VO. For instance, OV and SV are harmonious. Both O and S are dependents of the head V. Languages prefer OV over VO just like they prefer SV over VS.

2.
Proto-languages are expected to be simple in terms of nominal expressions. However, along with the developing of NP internal structure and the extension of the size of NP, the pressure to move large NP to the end of sentence increases too. Between S and O, O is more likely to be heavy. That is why O, but not S, tend to postpone.

Matthew Dryer 1980's "The Positional Tendencies of Sentential Noun Phrases in Universal Grammar." (Canadian Journal of Linguistics 25: 12-195) argues that postposing of sentential NPs is overall preferred over preposing. Languages only resort to preposing when postposing would violate the rigid V-final order.

3.
In addition, a heavy O is normally a piece of new information. New information tends to appear later in the sentence. Therefore, everything else being equal, a heavy O tends postpone rather than prepose.

4.
On the other hand, if a language starts with SVO order, there seems no obvious motivation to drift to SOV, unless O is a pronominal or clitic.

In short, the drift from OV to VO is motivated by the processing ease.

Egitan, ezin ninteke egon adosago.

Kondenatuta

2006-09-25T22:59:00.001+02:00

Joan den ostiralean, Itzul posta-zerrendan, itzultzaile batek (izenez: joxemari) eskatzen zuen laguntza afin itzuli hau esapidea: "tuvo la idea de". Hona hemen haren galdera:

Kaixo: "tuvo la idea de" nola emango zenukete

-teko ideia/burutazioa izan zuen

edo

-i (nori) egitea bururatu zitzaion

Juan Garziak erantzun zion hau:

Joskera horrekin doan perpausa luze eta konplexu samarra izaten da; beraz, nominalizazioa erabiltzen baduzu, adierazpide desegokira kondenatuta egongo zara gehienetan, "ideia/burutazio" etiketa agertu baino lehen eman beharko haren edukia, ezkerretik lotu behar baituzu, nahitaez, perpausa.

Bestea erabiliz gero, berriz, aise eskuineratu dezakezu perpausa, egitura natural(ago)a eta irakurgarri(ago)a antolatuz:

bururatu zitzaion... egitea

Funtsezko bereizkuntza hori alde batera utzita, bi joskerak dira zuzenak eta egokiak.

Gaztelaniaz edo frantsesez, ordea, ez dugu arazorik afin esan bata edo bestea, edo nola nahi den:

... tuvo la idea de hacer ....
... tuvo la ocurrencia de hacer ...
... se le ocurrió hacer ...
... se le vino a la cabeza la idea de hacer ...
... tuvo la brillante idea de hacer ...
... se le ocurrió la brillante idea de hacer ...
... cuando se le ocurrió la brillante idea de hacer ...
... más que cuando se le ocurrió la brillante idea de hacer ...
... nos reímos más que cuando se le ocurrió la brillante idea de hacer ...
...

Bistan da, gaztelaniaz edo frantsesez azken esaldi hori (adibidez) da ezin normalagoa, bitarten euskaraz da ... ezinezkoa (edo nahiago bada: "adierazpide desegokira kondenatuta egongo zara gehienetan"). Ez dago konparazio posiblerik inter aukera anitz, eroso eta kalitatezkoak zein ematen dituzten estruktura buru-lehenek, eta aukera askoz gutxiago, askoz deserosoago eta askoz eskasagoak zein eskaintzen dituzten estruktura buru-azkenek.

Esan gabe doa, aukera horiek guztiak eskura izateak ematen du ikaragarrizko askatasun komunikatiboa, eta hau da zerbait oso inportantea.

Burmako hizkuntza azpigaratua: Losing Gems as You Translate

2006-09-04T13:41:00.003+02:00

Burmako hizkuntza da horietakoa non aditza derrigor joaten den an bukaera hon esaldia (da hizkuntza aditz-azken horietakoa, nola japoniera), eta hala mekanismo linguistiko azpigaratu horrek nola bestek sortzen dizkie mila arazo a itzulzaileak hon hizkuntza horiek (noiz itzuli behar dituzte testuak hon hizkuntza askoz garatuagoak). Ezin bestela izan.

Ikus beheko itzulpen-adibideak, zein daude atereak ti lana hon itzultzaile burmarra Maung Tha Noe titulatzen: Losing Gems as You Translate: Some Experiences of a Burmese Translator. Hor antzeman daitezke ze nolako lanak egin behar dituzten burmeraren itzultzaileek afin burutu euren itzulpenak, zein, hala ere, ez diren ailegatuko a maila (landuagoa, matizatuagoa) hon originalak.

There are no relative pronouns in Burmese. Pali texts with relative clauses are usually broken up into simple sentences.
He who sees my teaching sees me. (original Pali)
Someone sees my teaching. That one sees me. (Burmese translation)
The nearest Burmese word to the relative pronoun is the participle and the modern Burmese translator often takes advantage of this to translate the English relative clauses:
People who live in glass houses should not throw stones. (English)
People living in glass houses should not throw stones. (Burmese translation)
The trick works for short sentences but as the sentences get longer, the translator has only to break up the sentences. And Burmese normally uses clauses where English uses nouns. The latest Time on my table [August 23, 2004] has the sentence
Conservationists are taking new steps to save the world’s shrinking population of big cats. [p. 3]
The Burmese translation will be something like this:
Tigers and lions in the world are becoming fewer and fewer. People working to protect the environment are trying to save these tigers and lions.
The order of words in Burmese is Subject x Complete/Object x Verb, and this poses a problem too. Later on in the same article the Time author says
It was India that pioneered the use of sanctuaries to save big cats.
We can only say in Burmese as
The country pioneering to build safe places for tigers was India.
Finally, there are two trends of translation in Burma: one school that began with religious translations from Pali tends to explain, so makes additions to the text, and the other just tries to retell the substance of the original. In the hands of the former school Robert Frost’s
Whose woods these are I think I know
His house is in the village though
becomes
What beautiful woods these are! Who is the fortunate owner of these lovely trees? I think and I know now. That’s the man living in the village. He has a nice house.
The latter school will just render the two lines into
The owner of the woods lives in the village.

Euskara da malguagoa ezi burmera, baina, hala ere, goiko arazo eta soluzioak ezagunak zaizkigu, ezta?

Ebidentziaren argitara, ezinezkoa da ukatzea ezen burmera eta antzeko hizkuntzak daude azpigaratuago ezi, adibidez, ingelesa; eta hori ukatzen duten hizkuntzalariak dira oztopo handia per garapen komunikatiboa hon personak zein bizi dira an hizkuntza horiek.

Areago, ezinbestekoa da hizkuntzalariek onar dezatela ezen burmera eta antzeko hizkuntzak daude azpigaratuago ezi, adibidez, ingelesa; eta hori egiten ez duten hizkuntzalariak dira oztopo handia per garapen komunikatiboa hon personak zein bizi dira an hizkuntza horiek.

... una mutilación importantísima ... (Gili y Gaya)

2006-07-22T08:22:00.001+02:00

Duela gitxi, kasualitatez, ezagutu dut liburu bat zeinekin hasieratik bertatik iritsi baitut sintonia handia: "Curso superior de sintaxis española", idatzia per Samuel Gili y Gaya, izan baitzen akademikoa hon gaztelania. Liburua delicatessen bat da, non autoreak azaleratzen du sensibilitate linguistiko bat zein ez da ohizkoa an gure egunak.

Hartan, beste askoren artean, dio Gili y Gaya-k:

Toda forma de expresión es signo de algo, tiene un valor significativo. Este algo de lo cual son signo las conjunciones coordinantes y subordinantes está tan enraizado en el pensamiento del hombre culto, que sufriríamos una mutilación importantísima en la expresión si nos viésemos reducidos a las meras oraciones yustapuestas, o si desapareciesen los matices que separan la unión paratáctica de la hipotáctica. [245-246, cuarta edición, 1954]

Bai, horixe litzateke: una mutilación importantísima .

Bestalde, ezaguna denez, bada ordena bat (ordena regresiboa baita) zeinekin nekezago kodifikatzen eta deskodifikatzen ahal ditugu osagarri menperatuak, direlarik perpausak edo ez. Edo nahiago bada: bada ordena bat (ordena progresiboa baita) zeinekin errazago kodifikatzen eta deskodifikatzen ahal ditugu osagarri menperatuak, direlarik perpausak edo ez.

Beraz, ordena progresiboak ematen digu erosotasun (kuantitatibo) handiagoa afin lortu matizazio (kualitatibo) handiagoa (ikus, adibidez, mezu hau).

Kritika tu Bernardo Atxaga

2006-06-16T10:50:00.001+02:00

Bernardo Atxagak berriki irakurri du hurrengo testu-zati oso interesgarria an Euskaltzaindiaren bilkura bat:

Andima Ibiñagabeitiak, adibidez, "alderrai" terminoa erabiltzen du maiz. Atera egiten du gordeta zegoen kutxatilatik eta mundura bidali. Gaur egun, errazagoa zaigu hitz horren erabilera. Baina, lexikoarekin baino gehiago, sintaxiarekin egiten du lan, eta hau da, zalantzarik gabe, bere lanik garrantzitsuena; Ibiñagabeitia bezalako itzultzaileek, eta ia haiek bakarrik, egin dezaketena. Kontuan izan itzultzaileak estutu egin behar izaten duela hizkuntza, lan berriak eginarazten dizkiola —pentsa ezazue zientzia liburuekin ari direnengan—, ezin diola hizkuntzari bere kabuz, bere ohizko eran, aurrera joaten utzi; idazleak, bai, baina hark ez. Idazleak abandona dezake bere burua hizkuntzaren ur korrontean, har dezake aldi bakoitzean bihurgunerik errazena —nola egiten omen zuen Petrarcak Mont Ventoux-en ibili zenean, aldapa gutxien zuen bidezidorra hartu —; baina itzultzaileak, nahita ere, ezin du. Virgiliok idatzitako kadentzia, tonua, zehaztasuna errespetatzea beste erremediorik ez dauka. Lehia horretan itzultzaileak forma berriak jartzen ditu zirkulazioan, ez bakarrik hitzak, eta hizkuntzaren erabilpen sofistikatu eta aberatsago baterako oina ezartzen du. Horrelaxe hazi eta garatu ziren hizkuntza guztiak.

Pasa gaitezen orain tu bigarren partea, zein baita kritika bat tu zenbait ideia zein agertzen dira an goiko testua.

Bernardo Atxagak diosku ezen itzultzaileak estutu egin behar du hizkuntza. Baina ez da guztiz horrela. Egia guztia da ezen dira justuki hizkuntza regresiboen itzultzaileak zeinek estutu behar dute hizkuntza noiz itzuli behar dituzte testuak hon hizkuntza progresiboak. Baina alderantziz ez da gertatzen. Alderantziz ez dago estuasunik (baizik kontrakoa: mejora komunikatiboa): soilik hizkuntza progresiboetatik regresiboetara pasatzen garenean agertzen dira estuasun horiek, hortxe islatzen dira hizkuntza regresiboen estuasun guztiak.

Bestalde, Bernardo Atxagak diosku ezen idazleak, libre ari denean, har dezakeela beti bihurgunerik errazena, eta Mont Ventoux-era bidean har dezakeela aldapa gutxien duen bidezidorra. Baina errazena, zein ikuspuntutik? Persona herrenaren ikuspuntutik akaso? Herrena nekatzen da an puntu hori bera non aldapa hasten den gorantza (eta lehenago ere), eta horrexegatik nahi izaten du aldapa txikiena. Persona osasuntsuak, aldiz, nahiago izaten du aldapa esanguratsuki handiagoa, izan ere bere ritmoa eta bere fondoa baita ahaltsuagoa eta sakonagoa, eta baldintza horietan ez du nahi izaten itzulinguru komunikatiboki inefizienterik. Askea da, benetan.

Bistan da, gaztelaniazko idazleak, horrek bai, aukera guztiak ditu bere esku, eta horregatik da askea; horrek bai aukera dezakeela biderik errazena eta efizienteena, pausatuki eta era berean arin, bere ritmora, izan ere hizkuntzaren deduktibitateak ematen baitio aukera hori. Euskal idazleak, aldiz, halabeharrez ibili behar ditu bide induktibo herrenak (herrenak dira respektu gaur egungo behar komunikatibo-informatibo konplexuak, ez respektu behar komunikatibo zeharo sinple eta adierazkorrak zein existitzen ziren noiz hizkuntzak hasi ziren garatzen), eta horrek baldintzatzen du drastikoki hala bere ritmoa nola bere fondoa, hala bere aukera-multzoa nola bere kalitate teknikoa, hala bere komunikazio idatzia nola bere komunikazio mintzatua (konparaturik kin aukera komunikatiboki aberatsak zein ematen dituzte bide progresiboek). Ikuspuntu osasuntsu batetik, ez da aukerarik baldin ez bada bide progresiborik, non mezua iltzatuko duzu ti hasiera tu bukaera, ia perfektuki (normalean horra joko dute hikuntzek). Ez da bakarrik forma kontu bat, da zerbait sakonagoa, da pensamolde deduktiboaren aukera irekia versus pensamolde induktiboaren estuasun fortzatua, ..., da garapen humanoa.

Azkenik, Atxagak dio ezen bada lan sintaktiko bat zein ia soilik egin dezakete hak itzultzaileak nola Andima Ibiñagabeitia (ustez itzultzaile oso berezia). Jakina, ez nago batere ados. Nire ustez euskararen garapenean parte har dezake edozeinek, nahiz-eta egia den ezen erantzukizunak ez dira guztiak berdinak. Bernardo Atxagak berak dauka afera honetan erantzukizun zuzena eta handia (areago euskaltzain izanda), eta ezin du inolaz ere deskargatu bere bizkarretik ha zama akaso astuna hon proposatzea sintaxi eta baliabide sintaktiko berriak, ahaltsuagoak, sofistikatuagoak, aberatsagoak, garatuagoak. Zeren bera baita pieza klabe bat an puzzle hau.

Sarasolari bost axola zaio ebidentzia

2006-06-15T10:13:00.001+02:00

Hementxe daukagu konfirmazioa hon Ibon Sarasolaren jarrera respektu afera hon euskararen garabideak:

... euskaraz badugu gaur egun prosa eredu aski landua eta nazioartean homologatzeko modukoa. Ezagutu eta ikasi egin behar dela eredu hori, horixe da guztia.

Gainera, testu berean, kalifikatzen du nola "ergela" idazki bat (Inazio Barquero) non eskatzen baitzaio justuki ezen lan egin dezan alde prosa-eredu landu eta internazioalki homologagarri bat. Eta, hantxe bertan ere, deitzen dio "estrategia" tu ariketa responsablea hon onartzea ezen ordena informatiboa da informatiboki ahaltsuagoa ezi ordena antiinformatiboa (zenbat-eta mezu konplexuagoa, orduan-eta nabariagoa).

Niri oso larria iruditzen zait mezu hori. Eta oso argigarria.

Sarasola jauna: gaur egun dugun eredua da euskara batua (estandarra), eta haren potentzia komunikatiboa ez da inondik inora homologagarria kin hura zein daukaten auzoko hizkuntzek, nola gaztelania edo frantsesa.

Ebidentea da: euskaraz esaten diren esaldi guztiak arazorik gabe emanen dituzu gaztelaniaz, ia automatikoki, momentuan, eta gainera ikuspuntu komunikatibo batetik mejoratuak (oro har). Alderantzizko bidean, aldiz, arazoak nonahi topako dituzu, eta azken buruan emaitza komunikatiboki eskasagoa lortuko, kin itzulinguruak edo gabez itzulinguruak. Ez ahaztu ezen esaldiak dira komunikatzeko bideak.

Beste hitzetan, gaztelaniaz dauzkagu errepide, bide eta bidexka guztiak gure esku, eta, esan gabe doa, gehienetan errepidea da biderik onena tu joan tu gure helburu komunikatiboa an modu eroso eta egokienean (errepidean kontrol gehiago duzu, lasaiago zoaz, aukera gehiago dauzkazu, ...). Euskaraz aldiz, falta zaizkigu errepideak, eta inkluso bidexkak ere daude txartoago artikulatuak (oro har). Hortaz, halabeharrez ibili behar gara harbideetatik, saltoka, eta esanguratsuki txartoago.

Detaile tekniko bat: errepideak sortzen dira kin baliabide progresiboak, bitarten baliabide regresiboek soilik balio dute afin egin bidexkak.

Baina Sarasolari bost axola zaio ebidentzia. Eta hori oso larria da, oso-oso larria.

Nola ebaluatzen duzu diskursoa?

2006-05-21T09:05:00.001+02:00

Esaten digu Raimundo Rubiok (zeinen bloga gomendatu nahi baitut hemendik) ezen gaztelaniaz ere bada jendea zeinek idazten duen txarto:

... gazteleraz ere jende asko idazten du eta ez daki idazten.

Kuriosoa da, Raimundo, nolako irizpide argiak dauzkagun afin ebaluatu zein personak dakiten idazten eta zeinek ez, eta nola irizpide horiek beroriek lausotu egiten zaizkigun noiz ebaluatu behar dugun zein teknologia diren lagungarri edo oztopagarri afin sortu halako diskurso eraginkorrak.

Bistan da, berdin nola existitzen da jendea zeinek ez dakien idazten (ez baitu ulertu idazteko teknika), era berean ere existitzen dira hizkuntzak zeinek ez duten garatu teknologia egokia tu idatzi edo mintzatu eraginkorrago, kontrolatuago, diskursiboago, ...; hau da, existitzen dira hizkuntzak zeinekin esanguratsuki zailagoa baita ondo idaztea, existitzen dira hizkuntza gutxiago ahaltsuak, gutxiago landuak, hizkuntza diskursiboki azpigaratuagoak (euskara argiki azpigaratua dago respektu gaztelania edo frantsesa, eta gardena da nola askoz errazagoa den ondo idaztea bitartez erraminta bat zeinek eskaintzen dizkigun baliabide progresibo ahaltsu, ireki eta landuak).

Kontua ez da ezen gaztelaniaz ere existitzen da jendea zeinek ez dakien idazten, baizik ezen, konplexitate-gradu batetik gora, jende berberek idazten dute eta mintzatzen azkoz ere eraginkorrago noiz erabiltzen dituzten teknologia eraginkor eta zorrotzagoak nola gaztelania edo frantsesa. Eta aurreko hori esan daiteke kin ziurtasun hori berbera zeinekin zuk, Raimundok, esan diguzun ezen badira jendeak zeinek ez dakiten idazten.

Baina, konkretatu dezagun nondik nora doaz irizpideak tu ebaluatu diskurso idatzi edo mintzatua. Adibidez, ikus dezagun nola ebaluatu diskurso baten fluitatea (hurrengo zehaztasunen arabera puntuatuko da fluitate-maila: emanen dira 5 puntu, 3 puntu edo 1 puntu):

Fluidez

La fluidez es la armonía con la que se entrelazan las ideas, la cual facilita la comprensión del mensaje y realza el estilo del texto, proporcionando al lector una lectura dinámica y amena. Es la naturalidad con que se conectan las oraciones y los párrafos en un texto escrito.

5 (puntu) Esta composición… (Hizkuntza honek ...)
A. Permite al lector avanzar en la secuencia del texto sin tener que detenerse en ningún momento a reflexionar explícitamente sobre el contenido de lo leído. Las ideas fluyen naturalmente.
B. Permite una lectura amena y ágil debido a la eficacia con la que las distintas partes (palabras, oraciones, párrafos) del texto se entrelazan. Es muy fácil de leer en voz alta.
C. Contiene una combinación de oraciones de distintas extensiones que impacta al lector. Hay oraciones bimembres largas y cortas. Si hay oraciones unimembres, éstas realzan el estilo del texto escrito.
D. Presenta variedad en los tipos de estructuras así como en los grados de complejidad sintáctica.
E. Exhibe una gran riqueza de procedimientos cohesivos, tales como diversidad de conectores, coordinación de tiempos, modos, aspectos verbales, y variedad en las referencias a un mismo elemento.
3 (puntu) Esta composición… (Hizkuntza honek ...)
A. Permite al lector avanzar en la secuencia del texto con menor rapidez. El lector tiene que volver a leer ciertas partes para comprender las ideas más complejas o para relacionar ciertas oraciones.
B. Permite una lectura dispareja. Las distintas partes del texto se entrelazan en forma simple aunque no siempre eficaz. El lector tiene dificultad para leer el texto en voz alta con soltura.
C. Contiene oraciones de similar extensión que contribuyen a la coherencia temática, pero no así a la diversidad estilística.
D. Tiene oraciones que comunican las ideas con claridad, pero a través de estructuras sintácticas de poca complejidad.
E. Exhibe el uso de procedimientos cohesivos pero carece de variedad. Tanto la gama de conectores para enlazar ideas como la de palabras para referirse a un mismo elemento son limitadas.
1 (puntu) Esta composición… (Hizkuntza honek ...)
A. No permite al lector seguir el hilo de las ideas. A pesar de leer reiteradamente el texto, el lector no consigue comprender el mensaje con claridad.
B. Limita al lector a una lectura entrecortada debido a la falta de conexión entre las oraciones. El texto suena incoherente cuando es leído en voz alta.
C. Contiene oraciones de extensión inadecuada: demasiado largas o demasiado cortas.
D. Utiliza sólo una o dos estructuras sintácticas simples.
F. Presenta serias deficiencias a nivel de cohesión, tales como un uso excesivo y/o incorrecto de ciertos conectores (y, y, y entonces, etc.) o incongruencias verbales.
[Northwest Regional Educational Laboratory, "Los criterios de la escritura eficaz en español", 2003ko abuztua. Hemen irakur daitezke bai aurreko irizpidea hon fluitatea eta baita beste irizpide oso-oso egoki batzuk ere.]

Bai, bada jendea zeinek ez dakien idazten, eta badira hizkuntza diskursiboki azpigaratuak, hau da esanguratsuki azpigaratuagoak ezi beste batzuk zein ezagutzen ditugun. Bi kasuetan, bi-bietan, egin daitezke ebaluazio zehatzak.

"..., badago beste problema handi bat: diskurtsoa." (Iñaki Ugarteburu)

2006-04-19T11:53:00.001+02:00

Dio Iñaki Ugarteburuk (EHUko Euskara Institutukoa baita) an elkarrizketa bat zein egin baitiote respektu "Espezialitateko hizkerak eta terminologia":

Terminologiaz gain, badago beste problema handi bat: diskurtsoa. Testu teknikoa kontzeptualki askoz sendoagoa da, testu arrunta baino. Kontzeptu asko erabiltzen dira eta kontzeptu horien arteko lotura konplexuagoa da. Horretarako baliabide berezi batzuk behar dira. Gaztelaniaz arazoa erdi konponduta dago, besteak beste, esaldia atzeraka irekitzen delako erlatibozko esaldien bidez. Euskarak bere baliabide propioak behar ditu eta hor erabaki batzuk hartu beharra dago. [campusa berri, euskal herriko unibersitatearen aldizkaria, 2006ko urtarrila, 28. or.]

Ados.

Bai, esaldia atzeraka irekitzeak (nik aurreraka esango nuke) biziki errazten du fluidade diskursiboa (diskursoa), eta erraztasun (existentzial) hori nabari-nabaria izaten da noiz transmititu-kudeatu nahi baitugu informazio-karga handi, trinko edo/ta konplexua.

Bai, euskarak bere baliabide propioak behar ditu eta hor erabaki batzuk hartu beharra dago.

Mujikak eta Knörr-ek liburu ezberdinak irakurri ote dituzte?

2006-03-11T10:57:00.001+01:00

Nire "Euskararen garabideak" liburuaren publikazioaren inguruan, 2002ko Martxoaren 18an jaso nuen e-mail bat, non Inazio Mujika idazle eta editoreak komunikatzen zidan ze berak egina zion liburuari azken repasoa, eta ezin izango niola nik egin nire azken orrazketa:

Kaixo, Jesus,

..., idazten dizut jakinarazteko edo konfirmatzeko liburua ostiral honetan aurkeztuko dugula, ondo bidez, Donostiako zientzia enpresarialen fakultatean 12,30tan. Tamalez, ezingo diozu azken begiratua ematerik izan, makinatan dagoelako dagoeneko, hala ere, esan behar dizut, neronek irakurri dudala berriz hasieratik bukaeraraino. Aurretik, zuzenketatxo batzuk (gutxi) sartu nituen, hitzen formari zegozkionak bakarrik gehien bat eta Hiztegi Batuaren araberakoak.
...

Inazio Mujika Iraola

Onartu nuen, nahiz-eta niretzat inportantea zen nire azken begiratu definitibo hori. Gero ikusiko nuen ezen akats batzuk geldituak ziren (akatsak neureak dira, jakina; eta seguruenera azken begiratu definitiboa eman banu ere, ez nituen ikusiko ezta, ondorioz, zuzenduko ere); baina, guztiarekin, nire aipatu akats horiek gora-behera, liburua ederki publikatuta dago (eta eskerrik beroenak eman nahi dizkiet hemendik bai Joxerra Garziari eta baita Inaziori berari).

Inkluso badaude akatsak ze ez dirudite akatsak, baten bat Inaziok berak bere zuzenketa lanean sartua, hala nola hori non nik nioen:

Eta, esan gabe doa, ezkerrera garaturiko euskara jator-garbian ez da osagarri luzerik erabili beharko, ez-eta esaldi menpeko luzetxorik ere, ez-eta egitura konplexutxua duen esaldirik ere, zeren euskararen egitura jator-garbian halakoak ulergaitzak izanen baitira. [18. or.]

eta non Inaziok jarri zidan: "konplexutsua", zein baita justu kontrakoa respektu originala; baina, tira, gauza horiek gertatzen dira.

Nik neuk ere, jarri nuen 114. orrialdean "egitear", hantxe non agertu behar zen "egiteke", oraindik ez dakidala nolatan egin nuen.

Okerrak oker, Henrike Knörr-ek dedikatzen du bere iruzkinaren heren bat tu zehaztea, guztiz asaldaturik, akats batzuk:

Gainerakoan, hizkuntzari buruzko liburu batean, eta estiloaz diharduen liburu batean, kontu pixka bat eska liteke hizkuntzan, hain zuzen ere. Eta argi esan behar da, zorigaiztoz, ugari ugariak direla hemen akatsak. Besteak beste, “nola” baten ondoan “litzateke” bat dugu 78. orrialdean, eta “munduko hainbat hizkuntzek” 114.ean. Komak maiz falta dira. Frantsesezko aipamenetan hutsak ez dira bakanak. Adibidez, “example” dakusagu 54. orrialdean, “exemple” behar denean; “Le basque ne se prête beucoup […] Il va mieux …” ageri da 70. orrialdean, “beaucoup” eta “vaut”-ren ordez, eta abar. Azken adibide honetan, bestalde, Rubiok dio oharrean: “P. Laffite, Grammaire basque […] 896. or”, baina liburuak 489 orrialde ditu bakarrik; 896.a paragrafoa da. Inglesez ez da esaten “syntaxis”, “syntax” baizik (143. orr). Zertako jarraitu? Argitaletxe eta moldiztegietan izan ohi dira zuzentzaileak; betiko joanak ote dira? Horiek ez zuketen liburu hau ona egingo, baina hain zabar ikustean, askoz arrazoi gutxiago dugu seriotan hartzeko.

Liburu ezberdinak irakurri ote dituzte Inazio Mujikak eta Henrike Knörr-ek?.

Bide batez, Henrike Knörr-ek berak, bere iruzkinean, jarri dit kakotxen artean "kontra mediokritatea" non-eta nik idatzi bainuen "kontra mediokritate zientifikoa". Knörri ahaztu al zaio adjetiboa? Hori ere okerra da Henrike, eta, akaso, nire goiko oker horiek guztiak batuta baino larriagoa.

Henrike Knörr euskaltzainak bilatu beharko lituzke argudio sendoagoak tu eztabaidatu nire liburua.

Rubioren bide galdua (Henrike Knörr)

2006-03-11T10:25:00.001+01:00

Jesus Rubio: Euskararen garabideak. Alberdania, Irun 2002.

Jesus Rubio jaunak, Ekonomian doktoreak, iraultza bat proposatu du liburu honen bitartez. Haren ustez, euskarak ez du etorkizunik, ez salbamenik, ez bada errotik aldatzen hitz ordena, orain arte ezagutzen duguna.

Posposiziotik datorkio euskarari gaitza, edo gaitzaren zati handi bat, Rubioren aburuz. Preposizioen esparrua landu behar da gure hizkuntzan, edo euskararenak egin du. Demagun, hemendik aitzina hobe dugu, “baliabide linguistikoei buruz” baino beste hau esatea: “buruz-eta baliabide linguistikoak” (62. orr.). Interneteko eztabaida batean, 2004ko uztailaren 3an, perpaus hau ezarri zuen Rubiok eredu: “Kurtso honen helburua da eskaintzea ikuspegi orokor bat gain gertaera sozial eta kultural garrantzizkoak …”. Ildo beretik, zilegi ez ezik, guztiz beharrezko iruditzen zaio egileari “kontra mediokritatea”, eta abar.

Mundu guztiak daki euskarak malgutasun gehiago behar duela, hitz ordenari dagokiola, garbizale askok gomendatu eta gomendatzen dutena baino. “Garai hartan, zeinetan gure gurasoak …”, edota “Pello, nire adiskidea baita, gaur iritsi da”, eta abar, ez dira inola ere arbuiatzekoak. Aitzitik, batzuetan molde horiek dira hautatu beharrekoak. Urruti gelditzen zaigu, zorionez, Azkuerekin hasi zen “antizeñismoa”, hots, zein, non eta antzekoak galde-perpausetik kanpo erabiltzearen aurkako joera. Jakina denez, joera horren Biblia (nolabait esateko) Patrizio Orkaiztegiren liburua da: Observaciones para hablar y escribir tolerablemente en nuestro idioma éuskaro (Tolosa 1906)

Baina Jesus Rubiok proposatzen duena oso bestelakoa da. Eta proposamenaren ondorioa datorkeena ez da euskara. Rubioera dateke, gehienez ere.

Gainerakoan, hizkuntzari buruzko liburu batean, eta estiloaz diharduen liburu batean, kontu pixka bat eska liteke hizkuntzan, hain zuzen ere. Eta argi esan behar da, zorigaiztoz, ugari ugariak direla hemen akatsak. Besteak beste, “nola” baten ondoan “litzateke” bat dugu 78. orrialdean, eta “munduko hainbat hizkuntzek” 114.ean. Komak maiz falta dira. Frantsesezko aipamenetan hutsak ez dira bakanak. Adibidez, “example” dakusagu 54. orrialdean, “exemple” behar denean; “Le basque ne se prête beucoup […] Il va mieux …” ageri da 70. orrialdean, “beaucoup” eta “vaut”-ren ordez, eta abar. Azken adibide honetan, bestalde, Rubiok dio oharrean: “P. Laffite, Grammaire basque […] 896. or”, baina liburuak 489 orrialde ditu bakarrik; 896.a paragrafoa da. Inglesez ez da esaten “syntaxis”, “syntax” baizik (143. orr). Zertako jarraitu? Argitaletxe eta moldiztegietan izan ohi dira zuzentzaileak; betiko joanak ote dira? Horiek ez zuketen liburu hau ona egingo, baina hain zabar ikustean, askoz arrazoi gutxiago dugu seriotan hartzeko.

(Agertua an: "Landazuri" aldizkaria, nºak 11, 12, 13 abendua 2005, or. 87)

Nola gaude hobeki?

2006-02-06T09:22:00.000+01:00

Xabi Zalbide:

Bilatu ditzagun adostasun-puntu batzuk.

Guk badakigu zer den euskara altubetarra.

Bestalde, guk badakigu zer den euskara estandarra.

Galdera da:

¿Nola gaude hobeki: erabiliz euskara altubetarra ala erabiliz euskara estandarra?

Japoniera: korronte kritikoa

2006-01-31T14:11:00.001+01:00

Hasiko gara ikusten zer esan dezakegun buruz nola aldatu den hitz-ordena an munduko hizkuntzak.

Tom Givón da autoritate bat an hizkuntzalaritza funtzionala:

Functional linguistics also began to develop as a field in the 1970s, in the work of linguists such as Joan Bybee, Bernard Comrie, John Haiman, Paul Hopper, Sandra Thompson, and Tom Givon. The principal focus of functional linguistics is on explanatory principles that derive from language as a communicative system,...

Eta Tom Givón-ek dio (erantzunez tu galdera oso interesgarri bat hon Bittor Hidalgo hizkuntzalari eta EHUko irakaslea):

Dear Bittor,

One could make a few methodological suggestions about how to approach the problem(s) you raised:

1. Synchronic morphology is most often the best guide for reconstructing older syntax. There is not a single shred of evidence in Japanese morphology indicating anything but SOV syntax (see Givon 1971, 1979, 1983 ed., 2001, inter alia).

2. In general, SOV is the oldest attested word-order in human language. Most natural (non-contact induced) drift is, as far as I know, always away from SOV, not toward it (Givon 1979; Ruhlen & Gell-Man, forthcoming).

3. All natural languages with 'rigid' word-order have much free-er word-order in actual natural (oral) communication, with much pramatically-determined variation. Put another way, rigid WO is relative, never absolute.

These are all old hats, by the way, so much so that I feel somewhat embarrassed to re-state them (again...).

Best regards, TG

Beraz, hor ikusten dugu nolako inportantea den bereiztea zein baldintzatan gertatu den hizkuntza-aldaketa bat (jakina, ahal den neurrian).

Hemen doa galdera hon Bittor Hidalgo (zeini erantzun dio Givón-ek):

It is everywhere rigidly claimed that Japanese is (always) a rigid verb final language. But has always been so? I have no reference about Japanese historical and dialectal word order development and variation, and I would thank any. My concern would be to know if Japanese has always and everywhere been so a rigid-verb-final language? Or on the contrary, as it is the case of other characteristics (cf. Gottlieb, 2005), verb rigid finality is also a claime, more or less born or rigidly developed at the last century, with the general standardization process of Japanese? Beside, I would definitely want to know if even current Japanese spontaneous (oral) word order is so rigidly verb final as claimed? Because between some other, at least P.M. Clancy (1982) or Matsumoto (2003) claim that Japanese spoken word order is not so rigid (as Matsumoto says, 4: Japanese spoken discourse consists not only of basic canonical SOV word order constructions involving pre-predicate elements, but also of marked word order constructions involving post-predicate elements). And Shibamoto (1985, ap. Gottlieb 2005, 14) «found that women often reverse the normal word order, putting the subject after the predicate», where predicate seems to include the verb). Then, what is Japanese rigid verb final condition, a description or a desideratum?

And if Japanese is so a rigid verb final language how can the current Japanese hearer or listener manage to easily understand verb final long (very long) sentences, as those with verbs of thinking or saying? Maybe, it is necessary for them to start reading (not listening, of couse, they can not) by the end to understand sentences, as it is usually recommended for foreigners («Sometimes it is good to start from the end of the sentence and work your way to the beginning. In that way you will learn the most important info first (the verb) and move to what is made to happen and who does it.»). Because cognitive processement constrictions seem to be more or less similar for humankind, ... And by the same way, how does children language work? Is it also so rigid verb final always?

Bittor Hidalgo-k bilatu du ebidentziarik respektu aldaketa an Japonieraren hitz-ordena, baina ez du aurkitu (ikus):

But I didn't find either any reference about word order historical variation. Maybe because it is absolutely true as G.B. Sansom states (An Historical Grammar of Japanese 1928 [1995], 339) "word order can be said to have remained unchanged -c'est à dire, has been verb-final- since the Nara period -710-784 a.D., I think-"?.

Hori da garai zaharrena zeinetan existitzen da dokumentazioa: VIII mendea.

Bestalde, an "The World's major languages" irakurtzen ahal dugu honakoa:

"Another persistent mith is that Japanese, compared to Western languages, notably French, is illogical and/or vague. This belief, remarkable as it may be, is most conspicuously professed by certain Japanese intelectuals well versed in European languages and philosophy. Their conviction is undoubtedly a reflection of the inferiority complex of the part of Japanese intellectuals toward Western civilisation. After all, Japan's modernisation effort started only after the Meiji Restoration (1867). Prior to this, Japan had maintained a feudalistic society and a cloosed-door policy to the rest of the world for nearly 250 years." [855. or ][Masayoshi Shibatani]

Esplikazioa ote da ha "inferiority complex of the part of Japanese intellectuals"? Oso arraroa iruditzen zait esplikazio hori.

Edonola ere, Japonian existitzen da korronte kritiko bat. Oso interesgarria.

LI(2): Rigorea ondo dago, noiz ez den rigor mortis

2006-01-23T11:55:00.001+01:00

Aurreko mezuaren ildoari jarraiki, Ricardo Gómez hizkuntzalariak dio hurrengoa:

Ez, ezin dizut ezer esan, ezta Europa mailan ere. Eta sentitzen dut nitaz espektatiba hobeak bazenituen.

Ez dakit Europan zenbat hizkuntza hitz egin diren, ez dakit zein denbora-tarteri buruz ari zaren, ez dakit hainbat hizkuntzaren daturik, ez dakit hizkuntza asko noiz nola eta zein baldintzatan aldatu diren... hainbeste gauza ez dakit. Eta, larriagoa dena, nork jakin dezakeen ere ez dakit. Zuk badakizu, hari luzatu zeure galderak, ea zorte hobea duzun (ez baitidazu esan galdera horien erantzunak zuk zeuk aztertzeko prest zauden ala ez).

Baina hor arazo bat dago: inork ez du inoiz jakingo Europan zenbat hizkuntza hitz egin diren, eta are gutxiago, zenbat existitu zitezkeen (akaso beste baldintzetan).

Hala ere, badakigu ze gaur egun Europan existitzen dira honako hizkuntz-familiak:

eta badakigu ze, konkretuki familia indoeuroparrean, existitzen dira honako azpifamiliak:

Zer gertatu da historikoki an familia eta azpifamilia horiek respektu euren hitz-ordena? Ezin dugu ezer esan? Rigorea ondo dago, noiz ez den rigor mortis (antzeko esaldia irakurri nion behin tu José Luis Sampedro ekonomilari eta idazlea). Ez al da izango ze ez duzu ikusi nahi realitatea?

Aurreko mezu batean gogoratzen nizun ze zuk zeuk esan duzu hau:

"Egia bide da, halere, hitz ordenan gehienik --ez bakarrik-- gertatu den aldaketa SOVtik SVOra doana dela; ..."

eta galdetzen nizun:

"Nondik atera duzu ideia hori? Ez diguzu esan nahi?"

Zuk erantzun duzu honakoa:

Ez da hori kontua. Egia esan, ez naiz gogoratzen artean non kontsultatu nuen zehazki. Nire errua izan zen orduan erreferentzia bat edo lotura bat ez ematea, sentitzen dut.

Dena dela, ziur naiz datu horiek aurkituko dituzula tipologiari buruko oinarrizko bibliografia irakurtzen amaitzen duzunerako ...

Beraz, alde batetik esaten didazu ze ezin da ezer esan inondik inora, eta bestetik esaten didazu ze zure esaldi esanguratsu horren justifikazioa agertuko zait an oinarrizko biblografia buruz hizkuntz tipologia. Nola liteke?

Bide batez, ¿noiz esan behar diguzu behingoz nondik atera duzun goiko ideia hori?. Ez da izango, berriro ere, ezen ez duzu ikusi nahi realitatea?

Gero diozu:

Bukatzeko, hemen galderak egitea boladan dagoenez, nik ere egin nahi ditut galdera batzuk. Eta erantzuten ez didazun bitartean, pentsatuko dut eskapismo hutsean zabiltzala eta abar eta abar.

Gero galdetzen duzu:

1. Europan, zein herri eta zein baldintzatan pasatu dira ordainketa-balantza positiboa izatetik ordainketa-balantza negatiboa izatera?

2. Europan, zein herri eta zein baldintzatan pasatu dira ordainketa-balantza negatiboa izatetik ordainketa-balantza positiboa izatera?

3. Munduan, zein herri eta zein baldintzatan pasatu dira ordainketa-balantza positiboa izatetik ordainketa-balantza negatiboa izatera?

4. Munduan, zein herri eta zein baldintzatan pasatu dira ordainketa-balantza negatiboa izatetik ordainketa-balantza positiboa izatera?

5. Hori guztia kasualitatea al da?

Zerbait adierazgarria ikus dezagun, konsideratuko dugu 70eko hamarkada, zeren:

La verdadera aparición del sistema capitalista global llegó en la década de 1970. Los países exportadores de petróleo se unieron en la Unión de Países Exportadores de Petróleo (OPEP) y elevaron el precio del crudo, primero en 1973 desde 1,90 dólares por barril hasta 9,76 dólares por barril, y después en 1979, como reacción a los acontecimientos políticos de Irán e Irak, desde 12,70 dólares hasta 28,76 dólares por barril. Los exportadores de petróleo disfrutaron de súbitos y cuantioso superavits mientras que los países importadores tenían que financiar grandes déficits. [Soros, La crisis del capitalismo global, 139. or.]

Kasu honetan, har dezagun balantza komertziala, eta ikus ditzagun haren gorabeherak:

Hor ikus daiteke petrolioaren shocka, eta baita ikusten da zein izan dira herrialdeak edo herrialde-taldeak zein pasatu dira egoera batetik bestera (ez kasualidadez!).

Amaitzeko, zenbait hitz hon Chomsky hizkuntzalaria:

The historical report offers some further lessons. ... Two obvious questions arise:

(1) Which countries developed, and which not?

(2) Can we identify some operative factors?

The answer to the first question is fairly clear. Outside of Western Europe, two regions developed: the U.S. and Japan (that is, the two regions that managed to escape European colonization).

Ekonomian bada kontzeptu bat zeinen argitara azaldu daitezke hainbat realitate, eta da boterea. Zientzian, ordea, arrazoia gailendu beharko litzateke; eta gailenduko da, lehenago edo beranduago.

Lakarraren itsukeria: Comrie-ren faktore funtzionalak

2006-01-16T08:56:00.001+01:00

Hizkuntzetan existitzen dira tendentzia unibersalak edo regularitateak zeini bilatu behar zaie esplikazioa. Joseba Lakarrak ba omen daki ezen esplikazio hori ez da funtzionala, eta ni has nadin ikasten zerbait, gomendatzen dit Comrie, zeinen hitzak dira hauek (Universales del lenguaje y tipología lingüística, 1981):

Una forma de considerar una tendencia universal (an hizkuntzak), tal vez la mejor forma de hacerlo, es como desviación estadísticamente significativa del modelo aleatorio. ... Un universal interesante de examinar desde este punto de vista es la afirmación, que ahora se sabe es una tendencia universal, de que en el órden básico de palabras el sujeto precede al objeto. Se conocen hasta ahora cierto número de lenguas que incumplen el universal, por ejemplo el malgache, con orden de palabras VOS y el hixkaryana, con orden básico de palabras OSV. Sin embargo la disparidad entre el número de lenguas que incumplen el universal (probablemente menos del 1 por ciento de las lenguas del mundo) y las que lo cumplen es abrumadora. Decir que los universales no tienen validez porque hay contraejemplos y abandonar la discusión, supone declinar la responsabilidad que se tiene, como lingüista, de estudiar las estructuras significativas del lenguaje.

Comrie- berak diosku hau:

Las explicaciones para el predominio de los órdenes de palabras en los que el sujeto precede al objeto parecen tener base psicológica, de acuerdo con la preeminencia del agente en la posición agente-acción-paciente y la gran correlación entre el agente semántico y el sujeto sintáctico: ...

Beatriz Gallardok (Universitat de València) dio (Evolución de lenguas y tipología, 2000):

Como vemos, la tendencia universal (un 96% de las lenguas contrastadas) es que el sujeto preceda al objeto, tal y como ya recogía Greenberg en uno de sus universales sintácticos: ...

Entre las explicaciones que se han propuesto para este predominio, Comrie sugiere una justificación cognitiva: el sujeto suele ser la entidad de la que parte la acción verbal, mientras el objeto tiene más saliencia cognitiva (lo que en téminos pragmáticos corresponde al foco y al comentario, ...). Otra tendencia que se observa respecto al orden de las palabras es la contigüidad que suele existir entre el objeto y el verbo (un 91% de la muestra de Tolmin). Ambos predominios (colocación inicial del sujeto, contigüidad de verbo y objeto) puden utilizarse como argumentos en pro de la iconicidad del orden de palabras (Haiman, 1992), es decir, la idea de que el orden de las palabras en la estructura superficial refleja el orden de los pensamientos.

Dio Comrie-k:

Algunos de los universales de Greenberg, empíricamente comprobados, tienen explicaciones plausibles y esto es el mayor mérito de su relación de universales: se ha progresado tanto empírica como teóricamente. [140 or.]

Comrie-k ematen dizkigu horiek azalpen nagusiak zein eman baitira buruz existentzia hon unibersal linguistikoak:

EXPLICACIONES DE LOS UNIVERSALES LINGÜÍSTICOS

Dentro de la propuesta generativo-transformativista sobre universales lingüísticos, ..., es evidente que la cuestión de la explicación de los universales lingüísticos tene una solución obvia: están ahí porque son innatos. Sin embargo nunca se plantea esta explicación sobre fundamentos independientes, de forma que la única razón para aceptar el innatismo parece ser la falta de cualquier alternativa plausible y global. ... Hay que prestar especial atención a las explicaciones pragmática, funcional y cognitiva, pues son fuentes muy ricas para explicar las propiedades formales del lenguage.
...
1. La monogénesis:
... La desventaja de la monogénesis como supuesta explicación de los universales lingüísticos, es que resulta absolutamente especulativa e inverificable: si todas las del mundo descendieran de una sola lengua original -custión que debe quedar abierta- , el lapso de tiempo entre la lengua original y nuestros testimonioa más antiguos de lengua es tan grande, que no hay esperanzas de establecer este origen monogenético, ni de rastrear los cambios que separan el proto-mundo de las lenguas atestiguadas. ...

2. El innatismo y otras explicaciones psicológicas:

... Aquí nos limitaremos a reiterar que, como explicación de los universales lingüísticos, sobre todo considerándolo sin un compromiso apriorístico con el paradigma chomskyano, el innatismo permanece falto de sentido porque no está sujeto a verificación independiente alguna -más bien es el nombre dado al conjunto de universales lingüísticos, y el uso de este nombre no debe impedirnos apreciar el hecho de que un nombre no es una explcación. ...

3. Explicaciones funcionales y pragmáticas:

Otra propuesta de explicación de los universales lingüísticos sería la de que ciertos universales sirven para hacer las lenguas más funcionales, bien como sistema de comunicación en general, o, más específicamente, en relación con las necesidades comunicativas de los seres humanos. ...
La base de las explicaciones funcionales en sintaxis es que el universal lingüístico dado facilita la recuperación del contenido semántico a partir de la estructura sintáctica, mientras que la violación del universal la dificultaría. ...

RESUMEN

En este capítulo hemos contrastado, y ejemplificado, dos opciones radicalmente distintas sobre la investigación de universales lingüísticos y sobre los universales lingüísticos. Una, defendida por Chomsky, arguye que la mejor forma de estudiar los universales lingüísticos es mediante el estudio abstracto y pormenorizado de una lengua individual, y considera que la explicación fundamental de los universales lingüísticos es que son propiedades innatas del ser humano. La otra, sustentada por Greenberg, y también en este libro, afirma que la investigación sobre universales lingüísticos requiere como base de datos una amplia variedad de lenguas, considera que se pueden establecer algunos universales lingüísticos según niveles concretos de análisis, y mantiene una actitud abierta sobre posibles explicaciones de los universales lingüísticos, considerando sobre todo los factores psicológicos y funcionales (incluyendo los pragmáticos).

Bistan da, Comrie-k bere oinarrizko liburu horretan egiten du nire planteamendu berbera: ez al duzu ikusten, Joseba Lakarra?

"Rubio jaunari zenbait ohar" (Joseba Lakarra)

2006-01-12T07:57:00.000+01:00

[Jarraian irakur dezakegu Joseba Lakarraren erantzuna a galderak eta komentarioak zein egin nituen hemen. Erantzun hori atera dut ti bloga deitzen Filoblogia, idatzia per Ricardo Gómez. Hurrengo mezuetan erantzunen diot a Joseba Lakarra.]

Nik ez dakit ekonomistak, baina hizkuntzalari eta filologoak oso hartuak gaude, hots lepora eta are kokoteraino lanez, eta alperriko lanez, batez ere. Zuk Ricardo eta bioi egiten dizkiguzun galderen erantzunak nik ez ditut; ez dakit tokatu ere egiten zaidan —ez dut inoiz esan horrelako ezertan aditua naizenik eta oraingoz ez zara nor ez niri ez inori etxerako lanak jartzeko— baina ez ditut erantzunok. Ikusten dudanez zure idazkera harro horretarik, zuk bai badituzu (edo, hobe, uste duzu badituzula) eta asko pozten naiz zure pozaz (eta are gehiago poztuko nintzateke hori horrela balitz) zeren segur naiz ikerketa samalda horren erreferentziak emango dizkiguzula, orain ez bada aurreraxeago. Pena da, beharbada ekonomi-teoriako aldizkariak irakurtzen ez ditudalako ez DAKIT ze hizkuntza eta zergatik pasatu den SVO-tik SOV-ra ez alderantziz eta egiatan diotsut lehenago ere ikaragarri gustatuko zitzaidakeela jakitea eta are gehiago orain azken urteotan egiten ari naizen lan zenbaitengatik.

Intereseko edo gustuko dukezun ez dakit, baina SVO > SOV euskararentzat proposatu zuen Traskek (1977an) eta bada, Ricardo Gómez esaterako, euskara historiaurre urrunean VSO zela dioenik ere (ni ere ez naiz batere kontrako); alderantzizkoa, SOV > SVO ingelesarentzat edo hizkuntza erromantzeentzat proposatu izan da, mundu guztiak dakienez; azkenik, bada SOV > VSO egin duenik ere (hizkuntza zeltikoak) eta ez dut uste hizkuntza semitikoen aditzahasieran aspaldikoa izan arren Allah-k hala eman zienik.

Kontua da proposamen horien eta beste horrelako zein kontrakoen alde egotea dela gauza bat, JAKITEA beste bat, eta horien "baldintzak" zehaztea beste bat oraindik. Bidebatez, zer da "baldintza" zuretzat, hizkera mota hori ez baita estandarra nire irakurketetan?: 1) kronologia?, 2) Morfologiazko edo sintaxizko egitura eragilea(k)?, 3) Ekonomia-gizartea-irakaskuntza-mass media...-ren ustezko eragina aldaketa prozesuan? Badaezpada ere, sustrato kontuetan bezala, hemen ere barneko azalpenak izan ohi dira sinesgarrienak eta aberatsenak.

Nolanahi ere, ulertuko nuke hau guztia denbora-pasa polit bat baino ez izatea norbaitentzat baina asuntoa da nik ez dudala horretarako asti ez gogo gehiegirik: begira, tipologiaz zerbait jakin nahi baduzu liburu, artikulu eta are aldizkari osoak dira horretarako: hasi Comrie-rekin eta ez gelditu. Horiek dira euskal hizkuntzalariek, hots euskalariek, semitistek, sinologoek zein austronesistek bezala, irakurtzen dituztenak edo irakurri behar dituztenak zure galderak (eta horiek baino apalxeagoak) erantzun ahal izateko.

Horrenbestez, zergatik ez dituzu horiek (edo horietako batzuk,
bederen) irakurtzen eta, zure galdera famatu horiek ihardetsiak gelditu badira, guri horrela gaztigatzen? Mesede ederra egingo diguzu, sinis nazazu, beldur bainaiz euskarak iraganean izan dituen eta orain izan d(it)zakeen hitz-ordena(k) ez d(it)ugula —Ricardok eta biok saihesten omen dugun— gure arteko eztabaida hutsaz, edo herri-bozketaz garbituko.

Argi gera bedi honek guztiak ez duela zerikusirik txikiena ere euskarak IZAN BEHAR LUKEEN edo KOMENI LUKEEN edo antzeko edozein gogoetarekin; azken kontu hauek estetika kontuak edo dira eta ni horretarako itsu naiz, hizkuntzalari bezala bederen, eta uste dut kofradiako jende gehientsuenari horrelatsu gertatzen zaiola. Beste hitz batzuez —Arestiren hitzez, zehatzago— esanda, hizkuntzalari legez, piper siku bat inportadujeten jata: Hori Euskaltzaindikoekin edo zure (eta
nire) Unibertsitateko Euskara Zerbitzukoekin edo eztabaidatu nahi baduzu, phenómeno! Nik horretan emaitza jakitearekin —emaitzarik baldin bada— aski dut, xehetasunak besterentzat uzten ditut, direla hizkuntza-konpontzaileak, petrikiloak... edo psikiatrak. Hori bai: euskaldun naizen partetik nire hizkuntzak beste edozeinek adinako eskubide eta duintasuna duela uste dut, ez gehiago baina ezta gutxiago ere edozein Frankenstein doktorek hazta, okazta eta txikira ez dezan; ez ni, baizik eta Axular, Jean Etxepare zein garunak bere tokian dituen edozein beharko duzu konbentzitu ez dakit zertarako zure ahuntz-erdara barregarri hori euskara dela. Ekin eta Jarrai, bada!!

Zure idatzian bada beste puntu bat barregarria oso: doktore omen zaitugu, Ricardo Gómez ezjakin hori ez bezala, bide batez. Kontxo-kontxo, ze ondo! Eta teoria ekonomikoan gainera! Ene bada, hau da poza! Hautsi da anfora eta hautsi da Ricardo eta nire "monopolio linguistikoa" (hauskorra bide zen, halere...) Salbatu da gure hizkuntza, salbatu gara euskalariok eta biba zu!

Baina Ricardo Gómezek edozein hizkuntz-azterketaren oinarrizkoenak zuri eta besteri hemen azaltzen denbora askotxo galtzeaz landa, bere alorreko —euskal linguistika eta filologiako— zenbait doktorek baino gauza hoberik eta estimaturik argitaratua du aspaldixko (Filoblogia honetatik kanpo bada ere) eta gainera, agian zure gaitzerako, aurki doktorea dukegu bera ere (nahiz eta ez, hau pena!, teoria ekonomikoan). Ez dut ikusi inoiz tontakeria handiagorik Ricardori hizkuntzalari txartela zu bezalako batek eskatzea baino. Hori duk eta doktore-agiriari etekina ateratzea! Ez nuen uste (horrelako) paper zati batek inor hainbeste harro zezakeenik, baina oker nintzen, noski. Izango dituzu pozik zure familia, etxebizitzakoak, Sailekoak, Unibertsitateko ikasle-jendea eta gainerako aberkideak oro ere, jakina, zugan duten harribitxiagatik!! Eta hala dateke, segurki Errektore —lehenago Euskara Errektoreorde izana— eta Mundu Zabalean gainerako ekonomista eta kontableak, ikusirik beren anai-arrebek duten aitzinamendua gure artean!!

Gogoan dut, askok legez, Chomskyk zioena, alegia berari —baina ez bere alorreko kongresu edo "foroetan"!— era horretako paperak eta baimenak soziologo, politologo, ekonomilari eta antzekoek (hots, alor "gogor" ezinagoetakoek) eskatzen zizkiotela, Vietnamgo Gerraren aurka edo zerbait zioenean, demagun, jende horiek ez baitute edozein astakirtenen iritzi eta teoriak jasateko eroapenik; aldiz, matematikariek, biologoek, fisikariek edo hizkuntzalariek (hots,alor "biguñago"-etakoek edo) horiek ez omen zioten inoiz horrelako ezer eskatzen, ia pulamentuzko ezer esateko zuen galdetu eta adi-adi entzun baino. Hemen, Euskal Mundutxoan, are pausu bat gehiago eman dugu: hemen zuzen-zuzenean ekonomista jakintsuek (edo, beno, horretan edo doktore ei direnek) erabakiko dute nor den Nor eta nork daramakeen monopolioa edo zenbatekoa datekeen bakoitzaren partehartzea... are hizkuntzalaritzan ere! Biba gu ta gutarrak, kogno! Tiene usté una grasia ke no se pué aguantá!

Nik erregu bat dut, halere. Euskaldunok eta euskotarrok betidanik misiogintzan izan dugun eta oraindik gelditzen zaigun zaletasun eta amorrua kontuan izanik, ez al ditugu esportatuko gure ekonomistak (eta, nahi badute, soziologgo eta politologoak ere), monja eta frailez urritzen hasiak omen garenez, Australian, Madagaskarren, Amazonian, Madrilen, Parisen eta... M.I.T.-en bertan, ze arraio!— izan dezaten gure aurrerapen eta balentrien berri? Gure hizkuntzazko berri onak ukatuko al dizkiegu ume errukarri guztioi? Hala eginez ez Sabinok ez Jaungoikoak ez begaitzate barka! Esan dut joseba 2006-01-10 @ 22:04

Zer da serioa izatea?

2006-01-09T10:30:00.000+01:00

Dio Luistxo Fernandez-ek an Sustatu:

Ricardo Gomezek Inozente egunean (abenduak 28) idatzitako txantxa bati, are txantxa elaboratuagoarekin erantzun zion Lakarrak e-postaz, eta Gomezek huraxe argitaratu.

Biak dira EHUko irakasleak, filologo serioak, eta eszeptikoak beste batzuen zenbait saiakera pseudo-linguistikoren aurrean:
batetik euskara preposizioen bidez erreformatu beharko genukeelako uste hori (Jesus Rubioren aldarrikapena, Erramun Gerrikagoitiak zintzo publizitatua).
bestetik euskararen ahaidetasun eta etimologia inposibleen esparru aberats hori (Josu Naberan da maisu joera honetan).
Lehen kontuarekin egin zuen txantxa Gomezek inuzente eguneko mezu honekin: Gabe duda, gaur da egun handia honetan blog, zioen filologo blogariak, euskararen ordena bihurrituz. Horren erantzunean irakur daiteke Lakarrarena.

Hauxe izan zen Ricardo Gómez-en testu osoa (nondik Luistxo Fernandez-ek atera baitu esaldi bat):

Asko pentsatu ondoren ... erabaki dut ezen tik gaur erabiliko dut euskara prepositiboa. Asko egunetan egon naiz hausnartzen buruz abantailak eta desabantailak eta nago seguru ezen egingo diot mesede handia euskarari.

Badakit ezen hasieran kostatuko zait asko idaztea ondo eta zuzen, baina egingo ditut ahaleginak apurka-apurka hobetzeko.

Gabe duda, gaur da egun handia honetan blog.

Eta hauxe da testua hon Joseba Lakarra (zein Luistxo Fernandez-ek jasotzen baitu bere osotasunean):

naiz poztu ki-bizi kin-zu-erabaki. Ordea tzen-uler da-du ez tik-zergai n-zara koherent euskaldun on oro ala-bez. k-zu k-zeu daki k-hizkuntza rekiko-tipologia a-harmoniko la-du behar izan? Hots, n-aditza zein n-aditzondo z-nahi n-gainerako dun-aurrizki. Biba gu! joseba

Bestalde, Luistxo Fernandez-ek berak dio an bere bloga:

Gomez, eta bere laguna Joseba Lakarra, filologo serioak dira, eta argumentu onekin ezetatzen dituzte Josu Naberan bezalakoen pseudotesi absurdoak eta negar- edo barregarriak.

"Nire" tesia da ze diskursoa garatzen da linealki aurrerantza, eta aurrerantza joateko ez dagoela ezer hobeagorik ezi ordena komunikatiboa eta baliabide prepositiboak (esanguratsuki efizienteagoak). Aurreko tesi hori ez da pseudotesi absurdoa edo negar edo barregarria, baizik ebidentzia bat zein argumentatu daiteke teorikoki (aurrena gaia, eta gero osagarria) eta praktikoki (konparatu edozein egunkari gaztelaniazkoa eta edozein egunkari euskarazkoa, aztertu itzulpenak, ...).

Ez Gómez-ek, ez Lakarrak, ezta inork ere ez dute orain arte debate seriorik nahi izan: ¿noiz murgildu behar dira an debate zinez serioa eta sozialki oso relebantea buruz desoreka eta estuasun sintaktikoak zein sortzen dira noiz erabiltzen estruktura eta baliabide pospositiboak? ("euskararen jatorria" ondo da, baina gure gai hau askoz pisuzkoagoa da; edo ez?).

Ni ere naiz EHUko irakaslea eta ikerlaria (gainera doktorea, Gómez ez bezala), eta ni ere lan egiten ari naiz an nire esparrua, zein baita teoria ekonomikoa. Zer uste dute Gómez-ek eta Lakarrak: eurek daukatela ikerketa linguistikoaren monopolioa? Hori ere ez da serioa.

Gure filologo serioek erantzungo al dute a bost galdera hauek?

Europan, ¿zein hizkuntza eta zein baldintzetan pasatu dira (S)VO izatetik (S)OV izatera?
Europan, ¿zein hizkuntza eta zein baldintzetan pasatu dira (S)OV izatetik (S)VO izatera?

Munduan, ¿zein hizkuntza eta zein baldintzetan pasatu dira (S)VO izatetik (S)OV izatera?
Munduan, ¿zein hizkuntza eta zein baldintzetan pasatu dira (S)OV izatetik (S)VO izatera?

Hori guztia kasualitatea al da?

Itxarongo dut gure filologo serioen erantzuna. Serioski diot.

Finlandiera dago esanguratsuki garatuago ezi euskara

2005-12-26T12:22:00.000+01:00

Demagun momentu batez ezen euskaraz debekatzen digute sortzen esaldiak non perpaus menderatuak doaz atze perpaus nagusia (hots, derrigor eman beharko lirateke perpaus menderatuak aurre nagusia): denborarekin ohitu gintezke a egoera hori (nola ohitu gintezke a edozein egoera), baina ti ikuspuntua hon gaurko egoera, nik uste ezen ez dateke dudarik ezen egoera txarrago batean egonen ginakeela.

Bestalde, eta dirudienez, japoniarrak aurkitzen dira justu an egoera hori (tabua omen da ematea mendeko perpausak atze nagusia): beraz, ¿nola argudiatu liteke ezen japoniera ez dago an egoera komunikatibo bat esanguratsuki azpigaratuagoa ezi euskara?

Finlandieraz, berriz, mendeko perpausak eman daitezke bai aurre eta baita atze perpaus nagusia, eta gainera (ia beti) lotzen eta kateatzen dira bitartez baliabide prepositiboak an kontrastea kin euskara, non, askotan ere, perpaus menderatuak ematen baitira erabiliz baliabide pospositiboak.

Besteak beste, horixe da arrazoi bat zerengatik dago finlandiera (edo suomia) esanguratsuki garatuago ezi euskara. Ikus:

Ez badago borondate adierazkor berezirik, finlandierak kokatzen du aditza atze sujetua eta aurre osagarriak. Adibidez:

Marja ja Jukka Mäki ovat paataneet viettaa kaksi viikkoa Barcelonassa.

zein baita literalki:

Marja ja [y] Jukka Mäki ovat [han] paataneet [decidido] viettaa [pasar] kaksi [dos] viikkoa [semanas] Barcelonassa [en Barcelona ("Barcelonassa" da inesiboa hon Barcelona)].

Finlandierak (ia beti) erabiltzen ditu baliabide prepositiboak afin aurkeztu perpaus menderatuak (hor, jakina, sartzen dira perpaus menderatu erlatiboak, zein erabiltzen baitira etengabe eta nonahi):

Se on nimeltään tenora, eräänlainen oboe ja soitin, joka erottuu selvimmin sardana-musiikissa.

Se [Ello] on nimeltään [se llama] tenora [tenora]: eräänlainen oboe [especie de oboe] ja [e] soitin [instrumento], joka [que (erlatibo murriztailea)] erottuu [destaca] selvimmin [más] sardana-musiikissa [en la música de la sardana].

Perpaus menderatuetatik kanpo ere, finlandierak erabiltzen ditu askoz preposizio (edo/ta estruktura prepositibo) gehiago ezi euskarak, eta azpimarratu nahi dut ezen preposizio horiek izaten dira posposizio desdoblatuak (zein, adibidez, posposizio moduan joan daitezke kin genitiboa, eta preposizio moduan joan daitezke kin partitiboa).

No, se on lähellä hotellia.

No [Pues], se on [está] lähellä [cerca] hotellia [del hotel ("hotelli" an partitiboa = "hotellia")].

Alternatiboki:

No, se on hotellin lähellä ("lähellä" pospositiboa kin "hotelli" an genitiboa = "hotellin").

Horregatik guztiagatik, finlandesa dago komunikatiboki garatuago ezi euskara, nahiz dagoen esanguratsuki azpigaratuago ezi ingelesa, non (ia beti) erabiltzen dira baliabide prepositiboak afin aurkeztu edozein osagarri menderatu (perpausa izan gabe ere).

Euskarak jo beharko luke buruz finlandiera (eta honek buruz ingelesera), eta ez buruz japoniera. Zeren ordena eta rekurso horiek guztiak ez baitira berdin, ez horixe!

Ez da berdin!!!

2005-12-12T10:04:00.000+01:00

Dio Patxik:

a) denborazkoa baldin bada, aldiberekotasun adieraziko du, eta orduan berdin-berdin da bigarren esaldiaren hasieran joatea edo lehenbiziko esaldiaren bukaeran.

Beraz, Patxi, hurrengo biak berdinak dira, ezta?:

Zu niri begira egon zinen, ni hizketan aritu nintzen bitartean.

edo:

Zu niri begira egon zinen bitartean, ni hizketan aritu nintzen.

Bistan denez, mendeko perpausaren predikatuak adierazten du iraupena, eta ez da inondik inora berdin bata edo bestearen zentzua.

Har dezagun beste esaldi hau:

Patxiren proposamenaren harian izanen genuke hau:

Berdintasunik (egongo) ez den bitartean, emakumeak besteak zaintzera behartuta egonen dira.

zeinek adierazten baitu beste esanahi bat, beste informazio bat, beste mezu bat: Patxi-ren "bigarren" perpaus hori da perpaus menderatua, eta "lehenengoa" da perpaus nagusia, eta ezin dira aldatu paper horiek gabe-eta egon dadin esanahi aldaketa.

Gainera, ohar gaitezen ezen, zure transformazio kaskar (eta, areago, txar) hori burutzeko, beharko genuke hasieratik bertatik baloratu ea "bigarren" perpausa luzea ote den, afin erabaki nola planteatu "lehenego" perpausa. Egoera horrek, bistan denez, dakar, alde batetik gainkostu komunikatiboa, eta bestetik zurruntasun komunikatiboa, respektu egoera alternatiboa non ez dugun halako baloraziorik egin behar zeren arazorik gabe erabaki dezakegun non kokatu gure denborazko baliabide hori:

Ez da berdintasunik izango bitartean-eta emakumeak egon daitezen behartuta besteak zaintzera.

zein, arazorik gabe luzatu liteke:

Ez da berdintasunik izango bitartean-eta emakumeak egon daitezen beharturik zaintzen zaharrak, umeak edo/ta etxeko persona guztiak zein ezin dira baliatu ezpada laguntzarekin.

Patxi, zuk (eta Juan Garziak) proposatzen duzun transformazio hori da kostutsua, inefizientea, kaskarra eta, hitz batean txapuza bat. Gogoratu behar da ezen transformazio horren iturria da estuasuna zein segitzen zaio a erabilera hon "-n bitartean" (hortxe dago premia).

Nik "bitartean-eta" horri ikusten diodan arazo bakarra da luzea dela: adibidez, "nahiz-eta"-k ditu 3 silaba, eta "bitartean-eta"-k dauzka 6 silaba. Horregatik, nik proposatuko nuke "bitarten", zeinek ditu 3 silaba. Hau da: "bitartean-eta" = "bitarten". Ikus dezagun adibide bat non kateatu ditugu baliabide prepositibo gutxi batzuk:

Hemen ez dago zereginik, bitarten egon daitezen purista porrokatuak zein hasten baitira dardarka noiz ere ikusten baitute proposamen aurrerakoi bat.

edo:

Bitarten egon daitezen purista porrokatuak zein hasten baitira dardarka noiz ere ikusten baitute proposamen aurrerakoi bat, hemen ez dago zereginik.

Gainera, Patxik aipatzen du bigarren adiera bat hon "bitarten":

b) esanahia bestelakoa bada (aurkaritza, seguruenik), orduan tentu handiagoarekin ibiliko nintzateke: printzipioz aurkaritzako lokailu baten alde egingo nuke.

Gure oinarrizko kuestioa da "pospositiboa vs. prepositiboa", eta handik segitzen diren diferentziak. Hortaz kontua da:

Osasunak eutsi egin zion gol bateko aldeari, Realak, Athletic-ek, Alaves-ek eta ligako beste hainbat taldek bi golen aldea alferrik galdu zuen bitartean.

vs.

Osasunak eutsi egin zion gol bateko aldeari, bitarten Realak, Athletic-ek, Alaves-ek eta ligako beste anitz taldek alferrik galdu zuten bi golen aldea.

Baina, Patxik ez du aukera hori planteatzen; Patxik planteatzen du aukera arten (=inter) bi baliabide (prepositibo) zein ez baitira zertan bateraezinak izan behar:

Bitarten Osasunak eutsi egin zion gol baten aldeari; Realak, Athletic-ek, Alaves-ek eta ligako beste anitz taldek aldiz (berriz, aitzitik,...), alferrik galdu zuten bi golen aldea.

edo:

Osasunak eutsi egin zion gol baten aldeari; bitarten Realak, Athletic-ek, Alaves-ek eta ligako beste anitz taldek berriz (aldiz, aitzitik,...), alferrik galdu zuten bi golen aldea.

Nik ez dakit zergatik ibili behar garen beti aukera baliotsuak kentzen: kalkoak direla edo ez direla, beti ere. Zergatik ez ditugu kentzen hauek ere?

Nahiz-eta Osasunak eutsi egin zion gol baten aldeari; Realak merezi izan zuen gehiago.

edo

Nahiz-eta Osasunak eutsi egin zion gol baten aldeari; Realak, halere, merezi izan zuen gehiago.

Horien bien ordez, erabil genezake soilik beheko hau, ez da Patxi?

Osasunak eutsi egin zion gol baten aldeari; Realak, halere, merezi izan zuen gehiago.

Bai "nahiz-eta" eta baita "bitarten" ere balio handikoak dira askotan, eta "bitarten" hori ez dugu gehiago erabiltzen zeren ez baitugu gure egin, zeren ezbaitugu normalizatu. Patxi-ren ahalegina kontrako norabidean doa.

Zein da diferentzia inter "nahiz-eta" eta "bitartean-eta"?

2005-12-05T11:11:00.001+01:00

Bai, aurre-markak dira oso baliotsuak, ados. Aurre-markek sortzen dute koherentzia, aurremarkatzen digute non gauden, zertaz ari garen, ematen digute informazio klabea buruz nola interpretatu informazioa zein zaigu ailegatuko.

Dio Patxik:

Esate baterako, perpaus kontzesibo luze bat eman behar badut perpaus nagusiaren ondotik, nahiago dut “nahiz eta” lotura erabili, eta ez bukaerako “arren”. Horraino, denak ados.

Bai, "nahiz-eta" normalizaturik dago, eta erabiltzen dugu bai esaldi luzeetan eta baita ondo laburretan ere, bai aditz nagusiaren atzetik, eta baita ondo aurretik ere. Gainera, "nahiz-eta" erabiltzen dugu askoz gehiago ezi "arren", nola konproba daiteke an "Euskararen oinarrizko hiztegia (maiztasun eta prestasun azterketa)" (1987), non agertzen da "arren" kin maiztasuna berdin 405, eta "nahiz-eta" kin maiztasuna berdin 1957, ia bost aldiz gehiago.

Baina, galdera da: "nahiz-eta" oso baliotsua izanik, ¿zergatik ez litzateke oso baliotsua izan behar normalizatzea beste antzeko baliabidea nola den "bitartean-eta", zein, gainera, agertu da (3 alditan bada ere) an gure literatura?

Zein da diferentzia inter "nahiz-eta" eta "bitartean-eta"?

Inkoherentziaren gainkostu esanguratsua: "A plana" vs. adibidez "C plana"?

2005-11-30T08:11:00.001+01:00

Lehenengo eta behin adierazi nahi dut nire poztasun handia zeren aurkitu dugu persona bat, Patxi Petrirena, zeinek entzuten eta erantzuten duen. Beraz, badugu debaterik.

Behin debatea existitzen denean, bigarren pausua da analisi detailatu eta lasaia hon argumentuak eta adibideak zein konsidera ditzakegun egokiak afin aurkitu "egia" razonable bat.

Nire argumentu nagusia afin frogatu ezen izan behar dugu aukera hon desdoblatzea posposizioak (eta orokorrean estruktura pospositiboak) da ezen:

... aditza aurreratu nahi (behar) izateko izan dezakegun arrazoi komunikatibo esanguratsu berbera izan genezake osagarri luze edo konplexu baten azkenean dagoen posposizioa (edo atzizki deklinatiboa) aurreratu nahi (behar) izateko. [Euskararen garabideak, 30. or.]

Arrazoi horregatik beragatik, izan genezake beharra hon aurreratzea edo desdoblatzea hurrengo osagaia hon esaldia:

Baina posposizioa (edo atzizki deklinatiboa) atzekoz aurreratutakoan harekin zihoan izena edo dena delakoa geldituko zitzaigun "urruti" samar, eta, beraz, osagarria desdoblatzen jarraitzeko arrazoia hortxe bertan izango genuen, gure irizpide komunikatibo beraren arabera. [30-31. or.]

Horrela osatzen da froga induktibo bat, nondik segitzen baita aukerako desdoblamenduen teoria.

Horraino nire argumentazioa. Orain azter dezagun adibideori zein manejatu dugun azken mezuetan:

Nago kontra mediokritate zientifikoa hon horiek guztiak ze, ikertzaile linguistikoak izanik, ez duten onartu nahi ebidentzia.

Patxi Petrirena tematzen da bilatzen ustezko sinonimia inter "nago kontra" eta "arbuiatzen dut", baina kontxo!: ¿zergatik ez ote du Patxik behin betiko erabiltzen hori aditz zehatzori zein agertzen baita an testua? Zeren arrazoi komunikatibo berbera dauka bai aditza aurreratzeko, eta baita "kontra" aurreratzeko ere: "kontra" hori atzean utzita ez da ondo ulertzen.

Baina, ohar gaitezen ezen arazo horrek darama berekin beste arazo bat: aukera inkontzientea zein egin behar dugu etengabe afin soluzionatu inkoherentzia komunikatiboak (adibidez, Patxik aukeratu behar izan du erabiltzea "arbuiatu" eta ez "-n kontra egon", kontziente edo inkontzienteki: hor gainkostu bat izan da, eta horren natura izan da komunikatiboa).

Sintaxi koherentean, ordea, badugu plan orokor bat (zeinetatik ateratzen ahal garen nahi badugu), plan on bat. Ikus dezagun honako adibide hau:

Kokatu naiz kontra mediokritate zientifikoa hon horiek guztiak ze, ikertzaile linguistikoak izanik, ez duten onartu nahi ebidentzia argi eta gero eta handiagoa zein irakur daiteke buruz ordena antiinformatiboa eta haren inkomenientziak.

Esaldi hori osatzeko, hasieratik jo dut a haria zein nahi nuen, preziso, hitzetik hitzera preziso; eta esaldia aurrera joan ahala, esaldiak berak eskatuko dizkit xehetasunak, zein nik emanen ditut oso gustora, pausatuki, kontrolatuz.

Aldiz, modu inkoherentean, hasiera-hasieran erabaki behar dut zein xehetasunetik hasi, aukera hori inkontzientea bada ere. Esan nahi baitut ezen hasi ninteke esaten hau:

Ordena informatiboari eta haren inkomenientziei buruz irakur daitekeen ebidentzia argi gero eta handiagoa onartu nahi ez duten ikertzaile linguistiko horien mediokritate zientifikoaren kontra kokatu naiz.

Esaldi horretan, argi dago arazoa: aspertu egiten gara xehetasun inkoherenteak entzuten, eta hor "gaude" itxaroten harik ailegatu a mezuaren buruak zein baitira basamendu komunikatibo seguru bakarra hon beste guztia: buruetara arte ez dakigu benetan nola geldituko den uztartuta hasierako xehetasun piloa (nahiz espekulatu dezakegun). Zentzu horretan egia da ezen hasieratik bertatik jasotzen baitugu informazioa bai batean eta bai bestean, baina informazio inkoherentea da informazio espekulatiboa harik eta itsasten baita (harik-eta koherente bihurtzen baita), eta informazio koherentea da informazio segurua zein enkajatzen baita perfektuki an gure puzzlea.

Beste aukera bat da:

Ebidentzia argi eta gero eta handiagoa onartu nahi ez duten ikertzaile linguistiko horien mediokritate zientifikoaren kontra kokatu naiz; ebidentzia hori ordena antiinformatiboari eta haren inkomenientziei buruzkoa da.

Esaldi hori desegituratua dago, eta gainera hainbat aukera inkontziente hartu behar izan dira afin hasi hemendik edo handik: informazioa egon badago, baina halaber kalidade komunikatibo bajuagoa eta gainkostu komunikatiboa.

Beste aukera bat da esaldia hastea nola hasten baita Patxi Petrirenak ematen digun bigarren esaldia:

Hizkuntzalari askoren medokritate zientifikoaren kontra kokatu naiz, ez baitute onartu nahi ebidentzia gero eta handiagoa ordena antiinformatiboari eta haren inkomenientzieei buruz.

Hor berriro ikusten dugu gure burua behartuta esaten zerbait zein ez genukeen esanen baldin erabiliko bagenu estruktura koherente segurua edo "A plana". Nik nahi baldin badut kritikatu mediokritate zientifikoa hon horiek guztiak ze ..., zergatik hasi behar naiz esaten "Hizkuntzalari askoren mediokritate zientifikoaren kontra kokatu naiz, ...", ¿zergatik esan behar dut asko edo gutxi diren?. Hasiera inprezisoagoa eta desegokiagoa egiteaz gain, hemen ere ordaindu dugu gainkostua hon erabaki behar izatea zein xehetasun-gradutik hasten garen: aukera horretan daukagu "B plana" edo "C plana", edo "D plana", baina ez orokorrean "A plana".

Bestalde, "buruz" pospositibo horretan ere agertzen da arazoa; izan ere, esanguratsuki hobeto doa hau: "... ebidentzia gero eta handiagoa buruz ordena antiinformatiboa eta haren inkomenientziak" ezi aukeraori zein agertzen baita gorago.

Epe luzera (edo laburrera) sentituko dugu ezen estruktura inkoherente horretan bada zerbait zein ez dabil ondo (respektu estruktura koherentea), zerbait ongi esanguratsua, eta akaso ez dugu jakingo zer den: da inkoherentzia diskursiboa, zeinek dakar estuasun komunikatiboa, zeinek dakar kontrol txikiagoa gain gure diskursoa, zeinek kentzen digu prezisioa.

Inkoherentziak exijitzen digu egitea askoz aukera kontziente edo inkontziente gehiago afin lortu emaitza kaskarrago bat.

"-n kontra egon" esapidea ez da euskara ala?

2005-11-26T07:28:00.001+01:00

Erantzunez a Patxi Petrirena buruz komentarioa zein berak publikatu du hemen.

Irakasleak galdetu zion ikasleari:

Nola emanen zenuke hurrengo esaldia ahalik-eta modu progresibo eta informatiboenean?

"Hau ume bat edo gehiago sortarazitako gizon edo animalia ar bat da"

eta ikasleak erantzun:

"Hau da aita bat"

[Kontuan har ezen, "aita" hitzak esan nahi du hau: "ume bat edo gehiago sortarazitako gizon edo animalia arra" (Elhuyar-ren "Hiztegi entziklopedikoa")].

Jakina, irakasleak esan zion ikasleari ezen errepika zezala ariketa, baina mantenduz jatorrizkoaren hitzak (adibidez: sortarazi) eta nexoak (adibidez: nexo erlatiboak).

Anekdota fiktizio horrek balio digu afin ilustratu (ageriko diferentziak aparte) zer egin nahi izan duen Patxi Petrirenak an bere bersioa hon nire testua (Petrirena, gainera, inprezisoa izan da bere ordezkapenean, ikusiko dugunez).

Patxi Petrirenak sartu digu "arbuiatu" afin ordeztu nire "-n kontra egon" desdoblatua, eta hala eginez jarraitu du erabiltzen baliabide prepositibo bat, baina orain integratua edo ezkutatua an aditz bat zein ez da gure aditza, ezta sinonimoa ere (nolabait esan, Petrirenak behartu du ordezkapen desegoki hori afin ekidin zenbait efektu antikomunikatibo hon sintaxi pospositiboa).

Horrek, jakina, ez du balio: gure helburua zen, eta jarraitzen du izaten, konprobatzea nola geldituko lirateke nik erabilitako baliabide prepositibo horiek ("kontra ..." edo "hon ...") noiz erabiltzen baititugu an sintaxi ortodoxoa ("... -n kontra" edo "... -n"), eta, beraz jokoz kanpo gelditzen da erabiltzea "preposizio ezkutatuak" ("Arbuiatzen dut ..." = "Nago kontra ..."), are gutxiago baldin preposizio horiek ezkutatzen badira azpi forma hon "aditz inprezisoak" zeinek desbirtuatzen baitute mezua zein eman nahi den (ni, demagun bozketa batean, egon naiteke zerbaiten alde edo kontra, baina ez dut zertan derrigor arbuiatu behar).

Hori tipikoa da: zehazki esan nahi dugunori (edo sintaxi prepositibo batez esanen genukeenori) modu pospositiboan nekezagoa izanik, gure kuasiezinean amaitzen dugu esaten beste zerbait, antzekoa baina prezisiorik gabea, zeinek ematen du ideia lauso eta desenfokatu bat buruz zer esan nahi genuen. Gauza horietaz soilik enteratzen gara an itzulpenak.

Hori guztia hobeto uler dezagun, egin dezagun aldaketa txiki bat an nire esaldia:

Kokatu naiz kontra mediokritate zientifikoa hon horiek guztiak ze, ikertzaile linguistikoak izanik, ez duten onartu nahi ebidentzia.

Hor, bistan denez, ez du balio "arbuiatu" behartu horrek.

Beraz, preposizio (gaizki) enkubiertorik gabe, itzulpena geldituko litzateke honela (soilik aztertuko dut lehenengo esaldia, momentuz behintzat):

Nago begien bistakoa onartu nahi ez duten ikertzaile linguistiko guztien mediokritatearen kontra.

edo, ortodoxoago:

Begien bistakoa onartu nahi ez duten ikertzaile linguistiko guztien mediokritatearen kontra nago.

Har dezagun azken hau, eta egin dezagun konparazio komunikatiboa kin jatorrizko bersioa:

Nago kontra mediokritate zientifikoa hon horiek guztiak ze, ikertzaile linguistikoak izanik, ez duten onartu nahi ebidentzia.

Bistan denez, nire esaldian hasieratik bertatik ezagutzen dugu zertaz ari garen, zertara goazen:

Nago kontra ...

Aldiz, testu antiinformatiboan hasten gara hartzen xehetasunak zein ez dakigu zertara datozen (hauxe da inkoherentzia, zeinek lapurtzen digu lasaitasun pausatu eta progresiboa):

Begien bistakoa onartu nahi ez duten ...

Nirean, koherentziak sortzen du progresio informatibo egokia, pausatua:

Nago kontra mediokritate zientifikoa ....

Hor, burutik burura goaz ematen informazioa, "head"-etik "head"-era, eta horrek sortzen du lasaitasuna eta kontrola gain diskursoa zein sortzen ari gara. Bersio antiinformatiboan berriz, inkoherentziak sortzen digu estuasuna, eta honek kentzen digu kontrola:

Begien bistakoa onartu nahi ez duten ikertzaile linguistiko guztien ...

Guztiz bistakoa da ezen azken hau da prozesagaitzagoa ezi originala:

Nago / kontra / mediokritate / zientifikoa / hon / horiek / guztiak / ze, / ikertzaile linguistikoak izanik, / ez duten onartu nahi / ebidentzia.

versus:

Begien bistakoa onartu nahi ez duten ikertzaile linguistiko guztien mediokritatearen kontra nago.

Azken honetan ez dago pausa koherente bat bera ere.

Gainera ordena informatiboa irekia da:

Nago kontra mediokritate zientifikoa hon horiek guztiak ze, ikertzaile linguistikoak izanik, ez duten onartu nahi ebidentzia gero eta handiagoa zein irakur daiteke buruz ordena antiinformatiboa eta haren inkomenientziak.

Bestalde, hauxe litzateke Patxi Petrirenaren bersioaren kontrabersioa:

Nago kontra mediokritatea hon ikertzaile linguistiko horiek guztiak ze ez duten onartu nahi ebidentzia.

Eta ez, ni ez naiz sartzen kin mediokritatea hon personak. Ni sartzen naiz kin mediokritate zientifikoa hon horiek guztiak ze, ikertzaile liguistikoak izanik, ez duten onartu nahi ez ebidentziarik ezta ezer ere. Inportantea da adjetiboa: mezua erabat ezberdina da! Izatekotan, honela beharko zuen:

Begien bistakoa onartu nahi ez duten ikertzaile linguistiko guztien mediokritate zientifikoaren kontra nago.

zein baita are antiinformatiboagoa ezi bestea (hau ez da kasualitatea: estuasun informatiboek eragiten dute hori). Sintaxi informatiboan ez dugu arazorik: gainera eta bistan denez, ematen ahal dugu hierarkia konplexuago bat arazorik gabe.

Laburbiltzeko, Patxiren itzulpenean daukagu: inprezisio behartua eta larria (bi alditan), inkoherentzia, kontrol gutxiago, itxikeria, estruktura pobreagoa, malgutasun gutxiago, ñabardura gutxiago, ..., eta hitz batean askatasun komunikatibo gutxiago: jakina, askoz errazagoa da ohitzea a askatasun ahaltsua ezi a estuasun ahalkea.

Patxi Petrirenak arbuiatzen ditu "mirarizko konponbideen asmatzaileak", baina nik miresten ditut, zer eginen diogu!

Gainera Patxi Petrirenak iritzi du ezen batzuek "arinkeriaz erdeinatzen dugu jende asko alor horretan egiten ari den lana" (esaldi horretan azkeneraino ez naiz ohartu zer esan nahi zuen!). Beraz, Patxi Petrirenari iruditzen al zaio arinkeria liburu eta blog bat idaztea non frogatzen baita haruntzago hon edozein duda razonable ezen sintaxi informatiboa da bide interesgarri bakarra baldin euskara normalizatu nahi bada? Ondo da.

Horri buruz esan behar dut ezen nire asmoa ez da inoren lana erdeinatzea, baizik kritika egitea, kritika zuzena, kritika argudiatua. Eta ez dugu nahastu behar kritika razonatua (nahiz gordina, baldin hala behar) eta deskalifikazio gratuitoa (argumentazioaz paso eginez). Hemen badirudi nik egiten dudan lana ez dela lana, eta adibidez Patxi Petrirenak ez duela inoren lana erdeinatzen.

Petrirenak dio:

"Arbuiatzen dut gauetik goizera “horien” esan ordez “on horiek” esatea proposatzen duenaren ausarkeria, ..."

Hara! Petrirenak arbuiatu egiten du proposamen razonatu bat! Ba, nola konponduko dira arazoak ba? Proposamenak eginez! Niri ez zait gelditzen beste irtenbiderik ezpada arbuiatzea zure jarrera itxi lazgarria.

"... eta “lagunekin” esan ordez “kin lagunak” esanez atzetik segitzen dionaren inozokeria."

Hara!

"Ez diet halakoei ukatzen, horregatik, funtsean izan dezaketen borondate ona."

Nik zuri ere ez, zinez diotsut.

"Arbuiatzen dut, azkenik, norberaren iritzia aldeztean zenbaitetan erakusten dugun begirune eskasa."

Bai, horretan ados nago.

Bide batez, nire mahai gainean daukat kartel bat iragartzen bi zesta-punta "partidu" (2005-eko urrikoak), non irakur daiteke:

Artetxe-Joakin aurka Olabe-Larru

Hori zer iruditzen zaizu? Ausarkeria? Inozokeria? Niri iruditzen zait garapen humanoa.

Kintana jauna: zure kritika (edo dena delakoa) ez da serioa

2005-11-24T11:57:00.002+01:00

Gure hizkuntzalari eta akademiko Xabier Kintanak dio:

... ez baitut uste, "etxe horretan" esateko "an etxe hori" bezalakoak idazten dituena inori maisu-irakaspenik emateko dagoenik.

Xabier Kintanak hartu du adibide ezin sinpleago eta ezin isolatuago bat (non ez baita ongi ikusten ahal ezer ere) afin desitxuratu propuesta garakor bat zeinen izateko arrazoia diskursiboa baita (nahiz-eta, behin baliabide bat hizkuntzan sartuz gero, halako kasu sinpleenetan ere erabiliko zen libertade osoz, jakina).

Hori da nola frogatu nahi izatea ezen "zeren" kausala ez da ahaltsuagoa ezi "-lako", hartara erabiliz perpaus hau: "zeren bainaiz satsua" zein agertzen baita an Etxepare (1545). Bistan da: "zeren" baliabide prepositiboak markatzen du diferentzia noiz aurkezten baititu perpaus luze edo konplexuagoak ezi goiko hori, nola onartzen baitu Txillardegik berak ere:

Onartu beharra dago, beraz; batez ere, denaz gain, perpausa luzeetan eskaintzen dituen aukera aberatsengatik. [Euskal gramatika, 400. or.]

Bichakjianek berak dio ezen:

47. The advantage of the modern order is hardly apparent if we compare brief segments such as 'victoriam reportavit' and 'he won a victory', or the Engl . 'a red ball' and the Fr. 'un ballon rouge'. But the important advantage of a technique, however, is not to do the simple things drastically better, but to achieve what was out of reach or to produce easily what required considerable effort. The advantage of an internal combustion engine over the sprocket wheel of a bicycle is negligible when it is matter of going to the corner store for a quart of milk, but it becomes noticeable when pounds of groceries are to be hauled from a distant supermarket. Likewise, if a comparison is made between the following sentences, where the first one uses head-last structures and the second their head-first equivalents, it quickly becomes apparent that sentence 1, though formally correct, is in fact difficult to decode and ambiguous, whereas sentence 2 does not present any problem, neither for the speaker nor the listener.

1. (The dog chased) the cheese eating mouse catching cat. 2. (The dog chased) the cat that caught the mouse that was eating the cheese.

Similar restrictions occur in German, where the head-last order is a must in subordinate clauses (3), but becomes impossible when the modifier is an embedded sentence (4).

3. Ich glaube, dass Heinz das Buch gelesen hat lit. 'I believe that John the book read has'

4. *Ich weiss, dass du, dass Heinz das Buch gelesen hat, glaubst lit. 'I know that you that John the book read has believe'

In those cases, German abandons the canonical head-last order and uses instead the more manageable head-first alternative (5).

5. Ich weiss, dass du glaubst, dass Heinz das Buch gelesen hat lit. 'I know that you believe that John the book read has'

(cf. Bach et al. 1986; and Kempen 1996 for corroborating psycholinguistic evidence).

Beraz, Kintanak kritika serioa eta argumentatua egin nahi badu, har ditzala adibide representatiboak, adibide adierazgarriak, eta, eman ditzala argumentuak, eta ez zeharkako komentarioak ze(inek) ez dute ezer ere aportatzen a eztabaida (ikus "Euskararen garabideak" eta blog hau). Adibide soil eta solte bat: nola emanen luke Xabier Kintanak hurrengo gutunaren aurreneko paragrafoa?

Ez da dudarik ezen aditza aurreratzea oso egokia da asko eta askotan, eta euskara estandarrean desagertu beharko litzateke araua zeinek ezintzen baitigu jartzen aditza non nahi dugun.

Ez da dudarik ere ezen badira euskararen tradizioan baliabide batzuk zein oso interesgarriak baitira afin lortu emaitza progresiboagoa, eta zein, praktikan, debekaturik baitaude an euskara estandarra, hala nola, nabariki: "zein" erlatibo mugagarri orokorra edo "ezi" konparatiboa.

Ez da dudarik ere ezen badira beste baliabide batzuk zein gutxitan erabili baitira; baina hor daudenak, eta bultzatu behar direnak, hala nola, nabariki: "afin" finala, edo "bitartean-eta" denborazkoa, edo "kontra" prepositiboa, zein gero eta gehiago erabiltzen baita afin iragarri pilota-partidak (ez dakit Kintanak zer pensatuko duen buruz erabilera hori).

Ez da dudarik ezen, hala nola "baizik" prepositiboa baita oso erabilgarria, berdin izan litezke erabilgarriak (baldin eskura eta normalizaturik izanen bagenitu) beste antzeko baliabide desdoblatu batzuk nola "buruz", edo "inter", edo "kin", edo "hon", edo "an", zein, jakina, konbinatu daitezke kin aurreko beste baliabide guztiak afin lortu soluzio komunikatiboak zein bestela ezinezkoak izanen baitziren (ohartu ezen baliabide pospositiboak ere hor izanen genituzke).

Beste kontu bat da ritmoa: hor bai dagokeela duda gehiago, eta akaso hor zentratu beharko litzateke debatea (edo dena delako hau).

Sintaxia eta sintaxiaren eboluzioa ulertzeko ez dugu relebanteki behar biologiarik, baizik logikarik

2005-11-17T08:49:00.001+01:00

1996. urtean, elkarrizketa oso interesgarri batean, Chomsky-k erantzuten zuen honela:

OMNI: How would you assess current research about universal grammar?

CHOMSKY: In the last three or four years there's been a major conceptual change in the underlying theory. We now assume that universal grammar consists of a collection of preprogrammed subsystems that include, for example, one responsible for meaning, another responsible for stringing together phrases in a sentence, a third one that deals, among other things, with the kinds of relationships between nouns and pronouns that I discussed earlier. And there are a number of others.

These subsystems are not genetically preprogrammed down to the last detail. If they were, there would be only one human language. But heredity does set rather narrow limits on the possible ways that the rules governing each subsystem's function can vary. Languages like English and Italian, for example, differ in their choice of genetically permitted variations that exist as options in the universal grammar. You can think of these options as a kind of linguistic menu containing mutually exclusive grammatical possibilities.

For example, languages like Italian have chosen the "null subject" option from the universal-grammar menu. In Italian you can say "left" when you mean "He left" or "She left." English and French have passed up this option and chosen instead a rule that requires explicit mention of the subject.

OMNI: What are some other grammatical options on the universal-grammar menu?

CHOMSKY: In English the most important element in every major grammatical category comes first in its phrase. In simple sentences, for example, we say John hit Bill, not John Bill hit. With adjectives we say proud of John, not John of proud; with nouns we say habit of drinking wine, not drinking wine of habit, and with prepositions we say to John, not John to. Because heads of grammatical categories always come first, English is what is called a head-initial language.

Japanese is a head-final language. In Japanese you say John Bill hit. And instead of prepositions, there are postpositions that follow nouns: John to, rather than to John. So here's another parameter the child's got to leam from experience: Is the language head-initial or head-final?

These grammatical parameters are interconnected. You can't pick them any more freely than, say, a wine fanatic who insists on white wine with fish and red wine with meat is free to choose any main dish once he's decided on his wine. But grammars are even more sensitive than this culinary example might suggest. A slight change in just one of the universal grammar's parameters can have enormous repercussions throughout the language. It can produce an entirely different language.

Again, there's a close parallel to embryology, where a slight shift in the gene mechanisms regulating growth may be all that separates a fertilized egg from developing into a lion rather than a whale.

OMNI: So what exactly would you say is the grammar of English?

CHOMSKY: The grammar of English is the collection of choices —- head-initial rather than head-final, and null subject forbidden, for example —- that define one of a limited number of genetically permitted selections from the universal-grammar menu of grammatical options. And of course there are all the lexical facts. You just have to learn your language's vocabulary. The universal grammar doesn't tell you that tree means "tree" in English. But once you've learned the vocabulary items and fixed the grammatical parameters for English, the whole system is in place. And the general principles genetically programmed into the langauge organ just churn away to
yield all the particular facts about English grammar.

OMNI: It sounds as if your present research goal is to reach the point where you can define every human language's grammar simply by specifying its choices from the universal grammar's menu of options.

CHOMSKY: That's the kind of work you would hope would soon be done: to take a theory of universal grammar, fix the parameters one way or another, and then deduce from these parameters the grammar of a real human language—Japanese, Swahili, English, or whatnot.

This goal is not on the horizon. But I think that it is within our conceptual grasp. Undoubtedly the principles of universal grammar that we currently theorize are wrong. It would be a miracle if we were right this early along. But the principles are of the right type, and we can now begin to test our present system with complex examples to see what is wrong and to make changes that will improve our theory. . . .

Kontuan har, gainera, ezen Chomskyren hitzetan, "gramatika unibersala" da hau:

It is the sum total of all the immutable principles that heredity builds into the language organ. These principles cover grammar, speech sounds, and meaning.

Hatsarreak eta parametroak teoria chomskyanoaren arabera, personok jaiotzez dakartzagu inkorporaturik hatsarre linguistiko aldaezin eta hereditario batzuk zeinen natura da biologikoa, eta ez logikoa (Chomsky-k dixit):

Let us define "universal grammar" (UG) as the system of principles, conditions, and rules that are elements or properties of all human languages not merely by accident but by necessity—of course, I mean biological, not logical, necessity. Thus UG can be taken as expressing "the essence of human language." UG will be invariant among humans. UG will specify what language learning must achieve, if it takes place successfully. ... . What is learned, the cognitive structure attained, must have the properties of UG, though it will have other properties as well, accidental properties. Each human language will conform to UG; languages will differ in other, accidental properties.

Sintaxiari dagokionez, hatsarre biologiko (eta ez logiko baina bai ordea aldaezin, eta gainera espezie-ezaugarri) horiek ez dute sintaxia goitik behera gobernatzen eta determinatzen (kasu horretan hizkuntza bakarra egonen zen); eta, izanez ere, gramatika unibersalean badira aukera edo menu-suerte batzuk, zeini deitzen baitzaie "parametroak", eta zein baitira nola interruptoreak zeinen posizioa finkatzen baita noiz umea hasten den entzuten hizkuntza hau edo bestea an bere inguru konkretua (interruptore horiek aukera bateraezin edo exkluienteak dituzte). Behin umeak inkorporatu ditu aukera parametriko horiek an hatsarre-sistema, eta behin ikasitakoan hiztegia, amaiturik izanen da hizkuntzaren ikasketa-prozesua.

Hori guztia akaso izan liteke teoria imajinatibo eta sinpatikoa baldin handik ez balitz segituko ezen aukera parametriko horiek (adibidez, hitz-hurrenkera) dira aukera funtzionalki inozente, akzidental, anekdotiko eta azalekoak: hori inozentzia funtzionalori da teoria chomskyanoaren gabezia fundamentala, zulo bat non erortzen baitira adibidez gure esperantzak hon azaltzea zergatik hizkuntzen historian zehar, oro har, gero eta gehiago hartzen dira parametro "head-first"-ak eta gero eta gutxiago "head-last"-ak. Horiek parametro-aldaketak, zeinen joera orokorra argia baita, horiek ez dira inondik inora akzidentalak edo anekdotikoak, baizik apuntatzen dutela an norabidea hon garapen humano komunikatiboa; eta horiek azaltzeko behar dugu beste eredu bat non konsidera daitezen funtzionaltasuna eta logika komunikatiboa, zein izan behar dira osagarri fundamentalak an edozein teoria ze(inek) azaldu nahi duen zergatik sintaxiak diren nola diren, eta ez bestela.

Izan ere, funtzionaltasuna eta logika komunikatiboa dira motoreak ze(inek) mugitu dute sintaxiaren eboluzioa harik ailegatu a estadio sintaktiko garatuenak, ahaltsuenak, .... eta horregatixe dira elementu gakoak afin ulertu bai sintaxia bera eta baita sintaxiaren eboluzioa. Baina, teoria chomskyanoan ez dira konsideratzen funtzionaltasuna eta logika komunikatiboa, eta horregatik da teoria radikalki interesgabea, haruntzago hon bere interes anektotikoa. Sintaxia eta sintaxiaren eboluzioa ulertzeko ez dugu relebanteki behar biologiarik, baizik logikarik.

Nola nioen hemen:

Ikus honako hau (Xabier Artiagoitia, Hatsarreak eta parametroak lantzen, 31. or.):
(21) Hitz hurrenkeraren parametroa (lehen hurbilketa):
a. Hizkuntzek O-V ordena bezala finkatzen dute parametroa; edo
b. Hizkuntzak V-O ordena bezala finkatzen dute parametroa.
Hizkuntzalaritza ortodoxoaren (chomskyanoaren) teorian, bi sintaxi-modu edo parametro horiek (VO versus OV) era inozentean aurkezten dira, nola bailiran ezaugarri hutsalak zein ez baitoaz haratago hon azaleko kasuistika anekdotiko eta arbitrario bat. Praktika burugogorrean ordea, aditzak dira nola iman irregularrak, ez baitute alde guztietarik indar berdina osagarriak itsasten: izan ere, eta arrazoi komunikatiboengatik , dira askoz indartsuagoak eskuinetik ezi ezkerretik, eta hor jaiotzen da falazia hon paralelismo inozentea inter hizkuntza buru-lehenak eta buru-azkenak (prepositiboak eta pospositiboak), zein baita dogma inter hizkuntzalari ortodoxoak (heterodoxo samarrik ere bada, hala nola Bittor Hidalgo). Paralelismo hori soilik da formala; ez, inondik inora, funtzionala.

Hortaz azpimarratu behar da ezen, komunikazioaren ikuspuntutik, OV/VO azaleko parametro hori ez dela batere inozentea, esan nahi baita ez dela batere azalekoa.

Sintaxiari dagokionez, teoria chomskyanoa dago radikalki oker, zeren ez baitu konsideratzen funtzionaltasuna eta logika komunikatiboa afin esplikatu bai sintaxia bera eta baita sintaxiaren eboluzioa. Horrek teoriak, gainera, bultzatzen du itsukeria inter hizkuntzalariak, zein, oro har, agertzen baitira guztiz akritiko respekto realidade bat zein baita hain gardena nola antipatikoa.

PSZF(4): Chomsky bai dela ausarta!

2005-11-15T09:34:00.001+01:00

(PSZF da laburdura hon "Pello Salabururen zientzia falsua", zein baita titulua hon mezu-sorta bat zeinen azken alea irakur dezakezu hemen)

Chomsky-k dio an "Mintzairari buruzko gogoetak" (Gaiak, 1997; zein baita itzulpena hon "Refections on Language", 1975):

Mintzairaren azterketaren bitartez, haren (mintzairaren) egitura eta erabilera antolatzen duten printzipio abstraktuak idoro ahal izatea da ene arreta gehien erakartzen duena; printzipio horiek premia biologikoz dira unibertsalak, ez halabehar historiko hutsez eta espeziearen adimen-ezaugarrien ondoriozkoak. [14. or.]

Ikus azalpena hon Xabier Artiagoitia hizkuntzalaria:

Gure hornidura biologikoak emandako dohaintzat jotzen du hizkuntza; gizaki orok partekatzen dugun Gramatika Unibertsala azken batean. Zer da orduan GU (Gramatika Unibertsala)? Hornidura genetikotik datozkigun, esperientzia aurretik jaiotzez giza espezieari dagozkion hizkuntz hatsarreak. ...

Gramatika Unibertsala egon badagoela joz gero, ... [Hatsarreak eta parametroak lantzen, 2000, 29. or.]

Beraz, Chomsky-k postulatzen du ezen existitzen dira printzipio abstraktu batzuk (deitzen baitzaie "hatsarreak") zein, akaso, inoiz deskubritu eta frogatu egin litezke; baina, deskubritu eta frogatu gabe ere, Chomsky hizkuntzalari hiper zelebratuak teorizatzen digu ezen printzipio horiek premia biologikoz dira unibertsalak. Hau da, Chomsky esaten ari zaigu ezen existitzen da, adibidez, mintzairaren egitura edo gramatika unibersal bat zein oinarritzen da an printzipio biologikoak gehiago ezi an printzipio komunikatiboak.

Ba al du Chomsky-k (edo Salaburuk) frogatu ezen gramatika unibersal hori existitu egin da an persona guztiak zein existitu dira ti sortu zen gure espeziea? Ez: ezinezkoa da. Frogatu al du an persona bat? Ezta ere. Eta hala ere dio ezen da unibersala, eta gainera biologikoa, eta areago: gure espeziearen ezaugarri (eta hori guztia zeren, bere ustez, haurrek oso azkar ikasten omen dute mintzatzen eta sortzen pensamendu propio eta originalak).

Pello Salaburuk esan lezake, zentzunez, ezen baieztapen generiko horiek dira oso ausartak; baina ez du halakorik esan, ez horixe!

Nik, ordea (eta nik baino lehenago beste batzuek ere, nola Bichakjianek), zer diot? Ba ezen existitzen da ordena informatibo ahaltsu eta ireki bat, ordena deduktibo bat, ordena progresibo bat, ordena burulehena, zeinek oro har ahalbidetzen baitu ematea informazioa an modu pausatuagoa, kontrolatuagoa, malguagoa, arinagoa, landuagoa ... repekto ordena antiinformatibo ahalke eta itxia, induktiboa, bapatekoa, buruazkena, zeinen interes orokorra mugatu daiteke a kasuak non interesatzen baitzaigu adierazkortasun berezi bat, kasualki. Hizkuntza baten aurreneko estadioetan, noiz mezuak oso sinpleak eta adierazkorrak diren, akaso interesgarriagoa da hizkuntza adierazkorragoa; baina argi dago ezen exigentzia komunikatiboak handitzen direnean aurrerapausu humano esanguratsua da ordena informatiboa.

Hemen esan behar dut ezen, ordenaz gain, existitzen dira baliabide adierazkor alternatibo oso errazak, nola entonazioa; baina, estruktura eta baliabide prepositiboez gain, ez direla existitzen baliabide informatibo alternatibo errazak afin iritsi helburu informatibo ahaltsuago eta landuagoak (hor, estruktura eta baliabide prepositiboek markatzen dute diferentzia).

Nik diodana froga daiteke bai teorikoki bai praktikoki ("Mintzairari buruzko gogoetak" liburu osoaren itzulpen lazgarria bera da ageriko froga bat non argi ikusten baita nola ordena deduktiboa bai da, oro har, esanguratsuki ahaltsuagoa ezi ordena induktiboa); eta, adibidez Euskal Herrian, existitzen dira mila aipu non argi eta garbi gelditzen da arazoaren muina.

Teoria eta ebidentzia sendo horietan oinarrituta, nik egin nuen aurrikuspen unibersal bat: alegia, baldintza arruntetan, hizkuntzek eboluzionatuko dutela buruz estadio diskursiboa non aurkitzen baita aukera handiago eta arinagoa. Hori, bistan denez, da konklusio logikoa hon aurreko lan guztia, besterik ez.

Guztiarekin ere, Pello Salaburuk niri egiten dit kritika (eta ez Chomskyri). Ikus an bere "Euskararen etxea":

Zuzena da funtsezko hipotesia? Zuzena da euskarak indar komunikatibo ez garatua duela, eta hizkuntza guztien garapena beti alde batera gertatu dela? Egia da ez-garatze horren kontua, hala bada, hizkuntzaren barneko zerbait dela?

Nik ez dut uste galdera hauek hain erantzun erraza duten. Hasteko, sei mila hizkuntza inguru ditugu lurrean, eta haiei buruz baieztapen generikoak egitea ausarta da, gutxieneko zerbait esatekotan. Bestetik, izen handiko hizkuntzalariek aipatu izan dute ...

Nik, Salaburu jauna, soilik egin dut teoria ondo fundamentatua an argumentuak eta ebidentzia, eta hortik ilki dut nire konklusio falsagarria (detaile hau inportantea da), zein, ondo fundamentatua egoteagatik, ez da batere ausarta; bitartean-eta Chomsky-k egin du teoria gaizki fundamentatua (eta horrexegatik ausarta), eta berdin unibersala nola nekez falsagarria (¿nola erakutsiko dugu ezen bere teoria hori falsua da?). Hala ere, Salabururen ustez, nik egiten omen ditut baieztapen generiko ausartak: Salaburu jauna, hau ez da serioa.

Diferentziak aparte utzita: akaso Darwinek aztertu zituen munduko animalia guztiak lehenago ezi proposatu bere teoria eboluzionista? Akaso Newtonek bota zituen munduko sagar, fruitu eta objetu guztiak lehenago ezi plazaratu bere teoria? Akaso Einsteinek bidaia intergalaktikorik eginik ote zuen noiz aurkeztu zuen bere teoria orokor unibersala (zeinek zabaltzen baitzuen Newton-en teoria)? Jakina ezetz, teoria bat paperaren gainean egin daiteke, erabiliaz eskura daukagun ebidentzia, eta erabiliaz logika, zein baita zentzuna.

Baieztapen generikoak egitea ez da arazoa baldin ondo fundamentatuak badaude; arazoa da teoria gaizki fundamentatua egitea, zein baita bai Chomsky-k eta baita chomskiano guztiek ere egiten dutena.

"Zein" erlatiboa: zer hintzen eta non hago!

2005-11-11T22:30:00.001+01:00

Aurreko mezuan, komentario batean, etorri da harira bertso zahar bat deitzen "Cantares de la quema de Mondragon", non irakurtzen ahal genuen "çein" interesgarri hau:

Lasterreon sar gayteza[n]
Cantoeco çarçayqueran,
Aen bizar(r)ac ycara çirean
Armacaz ezin eguien leg(u)ez eçer
Ganboarroc su emaytean
Asi dira, ta onegaz urten daude beralan
Oñeztar barruangoac
Çein erre ez citeçan.

Nik azaldu ditut duda batzuk:

Nik ez dakit noraino interpretatu daitekeen azken "zein" hori nola kausala edo nola erlatibo, ...

eta Josu Lavinek erantzun:

"Zein erre ez zitezan"

Niretako relativo bat da zein doan aoristoarekin loturik:

"que no se quemaron"

Interpretazio horren harian, jo dut a liburua deitzen "Textos arcaicos vascos", non, gure zorionerako, Luis Mitxelenak komentatzen baitu testu hori:

V. 33: çein erre ez çiteçan "(solamente) los que no se quemaron", relativo y no final. [87 or.]

Mitxelenak ez du egiten bestelako komentariorik buruz gure perpaus hori, baina kontuan hartuz ezen hori perpausori da parte hon berso bat zein ustez konposatuko baitzen an XV mendea, nik uste ezen kontuak merezi duela komentario zabalagoa.

Zeren, egiazkoa balitz (nola dirudien) ezen kanta hori konposatu zen an XV. mendea, egonen ginake aurre lehenego aldia non jaso baita perpaus erlatibo bat kin "zein" prepositiboa, zeinek, gainera, dauka partikularidadea hon izatea restriktibo mugagarria eta kasu adberbialik gabea (hau da: dauka guzti-guztiori zein ez zaio "gustatzen" a Euskaltzaindia).

Zeren, egiazkoa balitz (nola dirudien) ezen kanta hori konposatu zen an XV. mendea, ondorioztatu beharko genuke ezen "zein" erlatiboa erabili zen ondo lehenago ezi gure idazle ezagun zaharrenak hasi zitezen idazten.

Zeren, egiazkoa balitz (nola dirudien) ezen kanta hori konposatu zen an XV. mendea, pensatu beharko genuke ezen estandar literario hori ("zein" erlatiboa) zen gehiago ezi estandar literario huts bat (pensatzekoa da ezen halako kantak ahoz transmitituko ziren, hau da: kantatuko ziren).

Hortaz, XV. mendean antzematen ahal dugu egoera intralinguistiko bat (corpusaz ari naiz) askoz ere interesgarriagoa ezi hori zein daukagu gaur, non horrelako erabilera progresistak desagertu baitira ti gure estandar literarioak.

Gainera, azpimarratu behar dut ezen halako erlatibo prepositibo ahaltsu eta progresiboak dira ezin inportanteagoak afin garatu diskurso ahaltsu eta progresiboago bat.

Baina nondik demontre atera du Juan Garziak ezen:

Jakina, ZEIN (ZOIN/ZUIN) egitura horretakook kasu-atzizkia onartzearen abantaila dute, baina –ez bedi inor engaina- besterik adierazten dute, ez baitiote “zein gizonekin” galdera inplizituari erantzuten (hots, ez dira zehaztaile, esplikatibo huts baino). [Joskera lantegi, 373 or.]

Beste ale bat ematearren: nire "Euskararen garabideak" liburuan, 137. orialdean, irakur daitezke zita bat hon Tartas, non aurkitzen baita beste adibide bat hon "zein" mugagarria eta kasu adberbialik gabea (zehazki: "zeinek"):

Examina etçaçu faltac eta imperfectioniac, çointara baitcira gehiago emana eta inclinatia eta erori ahal baitcinate ardurenik, hala nola, colera, impatientia, gaixqui minçatcia, vanitatia eta halako bertce beqhatiak; causa eta ocasionia, çoignec hetara erori eraci baiçutu, affin eta ihessi eguin deçaçun hayer, evita ditçaçun.

Baina, zergatik ari da Euskaltzaindia prestatzen bidea afin ez daitezen definitiboki onar "zein" restriktibo mugagarri ez-adberbialak?: hori da mutilazio onartezin bat, ezbide bat, zeinen oinarrian baitago erabilera hon "el/la/lo cual" (hor erakusten dute berriro euren perspektiba-falta).

Xabier Alberdi ja hasi da ematen pausua zein doa ti ustezko deskripzioa a gomendio argia:

... EGLU-V-en arabera, (53b) itzulpena (erlatibo mugagarria) onargarria izango litzateke, izenordain erlatiboa kasu adberbial batekin dagoelako; baina horrelakoetatik kanpora, ez da batere gomendagarria zein erlatiboa balio mugagarriarekin erabiltzea (54). [Euskal estilo libururantz, 210. or.]

Esan gabe doa: hurrengo pausua izanen da araua ze(inek) anputatuko du "zein" mugagarria eta kasu adberbialik gabea ti edozein erabilera estandarizatua. Egia esan, operazio/mutilazioa ia amaituta dago, eta arrakastaz.

Oi "zein" erlatiboa, zer hintzen eta non hago!

Ba ote da zaharragoa "zeren" ezi "-lako"?

2005-11-08T14:33:00.002+01:00

Dio Josu Lavin-ek hemen:

Bestalde, goraki esaten dut ezen euskaraz ZAHARRAGOA dela ZEREN prepositivoa ELAKO postpositivoa baino. Ez dakit neuk baino lehen beste inork esan duen. Ez dira Etxepare eta Leizarraga ZEREN horren asmatzaileak. EZ, EZ eta EZ!

Textu hori idatzi ondoren Joan de Lazarragaren textua agertu da, non forma prepositivo asko eta agertzen baitira, zeinek argiro erakusten baitigute gauzak nola izan diren.

Fr. Luis Villasante-k esan zuen an bere "Sintaxis de la oración compuesta" ezen:

... en euskera exiten ciertas formas de expresar la causalidad por medio de sufijos, prefijos o conjunciones (-lako, -lakotz, bait-, eta) que se han juzgado como las exclusivamente auténticas, originales y castizas. Pero existen también otras, universalmente empleadas en el habla coloquial y en la tradición literaria (como que están atestiguadas desde que conocemos textos escritos). Estas otras formas son a base de partículas que originariamente son de sentido interrogativo pero a las que se les confiere un valor ilativo-causal y que se emplean ya solas ya en combinación con sufijos o prefijos, como veremos. Los gramáticos contemporáneos han visto en este uso un calco alienígena o imitación de lo que se hace en las lenguas románicas, y, por ende, lo han proscrito, juzgándolo incorrecto.

Lo curioso del caso es que el estudio de los textos antiguos del idioma revela que el uso del zeren, por ejemplo, es más antiguo que el del sufijo -lako empleado como causal. [143-144 or.]

Baina, gauza bat da esatea ezen testuetan lehenago agertu da, eta beste gauza bat da esatea ezen baliabidea bera da zaharragoa.

Egia da ezen "-lako" kausala ez da agertzen ez Etxeparen(1545) eta ez Leizarragan (1571), baina modu berean egia da ezen bai agertzen da baliabide hori an Lazarraga (1586) (dakigunez Lazarragaren testu hori berriki agertua da) eta baita Betolazan ere (1596). Gainera, esan behar da ezen azken honetan ez dela agertzen "zeren" edo antzekorik.

Zoritxarrez, ezin dugu entzun nola mintzatzen ziren XVI. mendeko euskadunak; baina argi dirudi Betolazaren katiximaren bokazio xehea (herri xeheak ikasteko zen), nondik segi liteke ezen "-lako" zegoen gutxienez ondo errotuta.

Edonola ere, bistan da: aspalditik ere koexistitu dira "zeren" prepositiboa eta "-lako" pospositiboa.