Euskararen bigarren ordena neutroa: SVO

Atzoko sarreraren haritik, ondokoa zehaztu nahi genuke burúz euskararen SVO hitz-ordena kin esaldiko azentu nagusia (neutroa edo enfatikoa) an objetua.

Izan ere, duela 15 urte aurkeztu nuén nire master-lana an “Euskal Hizkuntzalaritza eta Filologia” programa (UPV/EHU), aztertuz “Hitzaldietako euskararen aditz osteko fokuen testuinguru diskurtsiboak eta aukera prosodiko nagusiak” (2010). Han erakusten zén ze hitzaldietako euskaran guztiz normala da SVO ordena (hots, Sujetua-Verbua-Objetua) kin esaldiko azentu nagusia an objetua (edo aditz osteko beste osagarriren bat), eta hortaz, non esaldiko parte informatiboena (rhematikoena, finena, akaso sorpresiboena) dén objetua (O). Era berean, aurkitu genituén esaldiak non indar prosodiko nagusia kokatzen zén an posizio preverbala (SOV).

Esaldiko indar prosodiko nagusi hori izan ahal dá gutxi markatua (neutroa) edo ondo markatua (enfatikoa), halan ze askotan ez da erraza fonetikoki ezberdintzea SVO ordena neutroa eta SVO ordena kin objetu markatua, nahiz kontextuak ederki laguntzen duen. Gauza bera gertatzen da an SOV ordena, izan ere askotan ez baita erraza fonetikoki zehaztea non amaitzen dén neutralitatea eta nón hasi enfasia, nahizta hemen ere, kontextuak ederki lagundu.

Zergátik aukeratu hurrenkera bat edo bestea? Hori, hiztunaren esku galditzen da aráuz bere helburu komunikatiboak. Esango genuke ze, orohar, zenbat eta kontextualagoa (familarragoa, ezagunagoa,…) izán objetua (markatua edo ez), hainbat errazago kokatuko da preverbalki (neutralki edo enfatikoki beraz), eta bide beretik, zenbat eta akontextualagoa (ezustekoagoa, ezezagunagoa,…) izan, hainbat errazago aurkituko da postverbalki, nahiz denetariko interes komunikatiboak ager daitezke. Adibidez, zerbait zehaztu nahi denean (demagun galdera explizitu bati erantzunez edo galderarik batere gabe), báda tendentzia ki eman objetu zehaztua (edo objetu zehaztuen zerrenda) postverbalki (hórrela zentratu ahal gara an zehaztutako informazio hori).

Euskara idatzian ere, hasieratik bertatik, erabili da SVO ordena neutroa edota markatua an O, hala an perpaus printzipalak nola an subordinatuak: adibidez perpaus erlatiboetan, tipikoki, izenorde erlatiboaren atzean kokatu ohi zén aditza eta gero gainerako osagarriak harik XIX. mendea. Zoritxarrez, azken mendean atzerapausu handiak eman dira an hitz-ordena kontuak, zeinen ondorioz egun aurkitu ahal dugu Euskaltzaindiko Gramatika-Batzordeko kide Céline Mounole ("Iparrorratza. Kalko eta huts ohikoenen saihesteko bidelaguna", 2024) deféndituz ze ondoko titularra ikusita:

Thierry Biscary kantariak proposatzen du oren bat eterdiko musika ibilaldi bat.

"Thierri Biscary kantariak” izan beharkó foku markatua (enfatikoa) eta baita exhaustiboa ere ("Thierry Biscaryk..., ez beste nehork"), ordezta intérpretatu, normaltasunez, esaldi neutro bat kin informazio guztia rhematikoa, edo akaso soilik predikatu rhematikoa edo soilik objetu rhematikoa (objetua: "oren bat eterdiko musika ibilaldi bat"). Interpretazio hori gelditzen dá mendé entzulea edo irakurlea, aráuz bere ezagupen kontextuala.

Titular horretan sujetu enfatiko exhausiboa interpretatzea soilik gerta liteke azpi baldintza kontextual oso bereziak eta ondo nabarmenak, baina defektuz titular hori normaltasunez interpretatu beharko litzaké an modu neutroa. Edonola ere, duda balego respektu goragoko interpretazio neutro hori, aski da jartzea azentu grafiko diskursibo bat gain aditza:

Thierry Biscary kantariak proposatzen dú oren bat eterdiko musika ibilaldi bat.

horrela guztiz argi utziz norántza begiratu behar dugun bilatuz informazio rhematikoena (aurrerantz), adieraziz ze sujetua ez da enfatikoa ezta ere esaldiko osagai rhematikoena. Aukerako azentu diskursibo horrek argituko luke edozein duda, baldin ahalkorik balego, nahiz defektuz (kontextuak ez badu kontrakoa argiki erakusten) holako esaldiak ulertu beharko lirake nola neutroak. Defektuz ulertuko balira nola neutroak, orduan sujetua hanpatua denean jarri ahal da azentu grafiko enfatiko bat an sujetua, beti ere dudarik balego, hau da, oso gutxitan. [2680] [>>>]