larunbata, urtarrila 25, 2020

Azaldu al liteke "-ki" (eta "-tsi") afijo verbal datiboa abiátuz ti "-i" sufijo datiboa kin "k" (eta "t") epentetikoa?

Aurreko sarreretan ikusi dugu nóla euskaraz existitzen dén mekanismo linguistiko propio bat nondik askatu ohi dirén hitzen elementu atxikiak afin sórtu hitz askeak eze joka leikeén (litzaketén) paper gramatikal diferenteak. Gure oraingo galdera dá:
  • Azaldu al liteke "-ki" (eta "-tsi") afijo datiboa(k) abiatuz ti "-i" atzizki datiboa kin "k" (edo "t") epentetikoa?
Eta gauza da ze "-i" afijo hori ondo zaharra izanen litzake euskaraz, parte hartuz an osaerá on hainbat izen eta adjetibo, nola dioskun Mikel Martínez Areta-k an bere "Adjektiboa aitzin-euskaraz" (2006):
Zaharra dirudien -i atzizkiaren morfologia historikoa aztertzen baldin badugu, nolabait partizipio-itxura duela ondorioztatuko dugu. Baina -i hau izenetan (harri, herri, iturri, orri, *arrani “arrain”) nahiz adjektiboetan (berri, gorri, zuri, hori, urri, ebili, ekusi) agertzen bide zaizkigu. [Martínez Areta, 2006:688]
Baina, akaso, momentu linguistikoren batean (ikus "Espekulatzen burúz euskara zaharra") nahi izanen zutén gehitu datiboa ki aditza, eta datibo hori zén hain justu "-i" berbera zeinekin ziren sortzen partizipioak, halatan ze agian sentituko zén beharra ki beréiztu bukaera datiboa eta partizipioa, bide emanik ki epentesia. Horrela:
"*egoni" partizipioa (nola "*arrani") bereiztuko zén respektu "*egonki" > "egoki" datiboa, erabiliz "-k-" epentetikoa,
eta, bere aldetik:
"ikasi" nondik "*irakasti" > "irakatsi" (metatesiz) non "-t-" akaso epentetiko horrek ondo bereiztuko zuén bukaera datibo hori.
Esan nahi baita ze "-ki" (eta "-tsi") akaso azaldu liteké nola "-i" atzizkia kin "k" (eta "t") epentetikoa, zeinen jatorria izan zitekén ber jatorri epentetikoa zein dugun aurkitzen an, demagun, "-keta" ere. [785] [>>>]

Etiketak: , , , ,