osteguna, urtarrila 22, 2026

Orduña (2025): "En vasco podría conservarse la variante -ka restringida a un uso adverbial: sería un ejemplo más de alternancias de sufijos o segundos elementos de compuesto con oclusiva velar o sin ella, como '-(k)ara', '-(k)ide', '-(k)or', '-(k)ume'"

Amaitzen genuén atzo:

Horrek ekarriko luke ze adibidez "ko(-)" moduko erakusleak izanen liraké oso zaharrak, hain zaharrak ze euren arrastoa galduko litzaké an zurrunbiloa on iragana, hain zaharrak non akaso ager litezkén haien zantzuak an hizkuntza iberikoa. Eta, galdetzen dugu:  Aipatu al dira inoiz halako "k-" hasierak an antzeko lexiko/morfologia iberikoa (adibidez an "kide" moduko hitz bat edo "ko" moduko erakusle bat), oso espekulatiboki balitz ere?

Kontua da ze Eduardo Orduña saiatu da erlazionatzen "-ka" atzizki iberikoa kin egungo euskararen "-ka" adverbiala eta "-(r)a(t)" adlatiboa:

En vasco podría conservarse la variante -ka restringida a un uso adverbial: sería un ejemplo más de alternancias de sufijos o segundos elementos de compuesto con oclusiva velar o sin ella, como -(k)ara, -(k)ide, -(k)or, -(k)ume (Michelena 1977, 245-246). [Orduña, 2025:336]

Ikusten dugunez, "-ka" hori sartuko litzaké an ber zakua zein adibidez "-(k)ide" edo "-(k)ume", hala zen, jarráiki aipatutako Mitxelena, egonen zén abiapuntuko "ka" zahar bat. Marko berean, autoreak aipatzen dú "kidei" hitza (morfema que puede aparecer solo): 

En cambio, kidei es un morfema que puede aparecer solo (salir:kidei) o combinado con otro elemento (sal-kidei-ke) en contextos claramente no onomásticos. [Orduña, 2025:343]

zein berak aurrerago lotzen duén kin ahaidetsun modu bat (Orduña, 2025:348):

Horren arabera, "kidei" izan zitekén izen zahar bat zeinen hasierako "k-" soinu hori izanen zén zaharragoa zein haren derivazioá "*hide", edo "ide", akaso signifikatuz hasieran ahaidetasun-modu bat eta gerora zerbait zabalagoa nola laguntasun-modu bat

Bestalde, argi dirudi ze iberieran bái izanen genuke gure "-ko" atzizki diminutibo/hipokoristikoa (ikus #1837), halan ze, gure ikuspegitik ("ho = -ho = -ko) eta Mitxelena-ren bidetik, esperoko genuke "ko(-)" moduko erakusle zahar bat, zein hasiko litzkén kin "k-" soinua (ikus atzokoa).

Era berean esan behar dugu ze Orduña-ren goragoko koadro horretan baita agertzen dá euskararen "ume" hitza, zein bát datorren kin Lergako "umme-" zaharra (gabén "k-" soinurik), eta zeinen versio iberikoan (oso espekulatiboa baita) ez litzakén agertuko hasierako "k-" soinurik, nahizta akaso ager litekén "d-" soinua (an "-dumar"). Jarráiki haria ganik Orduña, ondorengo sarreretan jarraituko dugu mintzatzen apur bat gehiago gain lexiko iberikoa. [2976]