OpenAI-ChatGpt: "Jatorri historikoaren hipotesian: morfema hori garai batean elementu aske, agian preposizio, batetik erator zitekeen."

ChatGpt-ek amaitzen zuén bere atzoko komentarioa eskáiniz bere laguntza ki egin azterketa sakonago bat burúz "ki" preposizioren jatorri posiblea: 

Nahi baduzu, "ki” horren jatorri posiblea sakon azter dezaket, baita esaldi osoaren iturri edo testu originala bilatzen saiatu ere.

Hor, soilik klikatuz gain eskaintza hori, ChatGpt-ek berak planteatu zuén eskaera eta erantzuna, zein izan zirén honako hauek:

ChatGpt-ek sortutako eskaera: 

Sakon azter “ki” horren jatorri posiblea

Erantzuna: 

Bai. Zure esaldiaren “ki” ez da akats hutsa, eta are interesgarriagoa da: testuaren egileak, Jesus Rubiok, ki modu kontzientean erabiltzen du preposizio gisa. Gainera, erabilera horrek badu oinarri historiko eta teoriko serioago bat, nahiz eta ez den gaur egungo euskara batuaren erabilera estandarra.

1. Lehenik: aurkitu dut esaldiaren jatorria

Esaldia hitzez hitz agertzen da Balbula blogean, 2026ko irailaren 10ean:

Antizientzilari horiek erabiltzen duté euren botere handia ki ezkutatu euren buruak...

Eta ez da kasu isolatua: testu berean eta aurreko egunetako testuetan ki behin eta berriz agertzen da:

• debatitu behar du ki saiatu ikasten gehiago
• hedagarria da ki estruktura konparatibo guzti-guztiak
• mintzo gara burúz...
• analisi hori hedagarria da ki perpaus erlatiboak...

Beraz, hemen ki = preposizio bat, eta gutxi gorabehera gaztelaniazko para / a fin de edo frantsesezko pour bezalako balioa du:

erabiltzen dute euren botere handia ki ezkutatu...
≈ «erabiltzen dute beren botere handia ezkutatzeko / ezkutatu ahal izateko...»

---

2. Baina ba al dago ki preposizio historikorik euskaraz?

Hemen dago auziaren alderdi benetan interesgarria.

R. L. Traskek 1981ean proposatu zuen euskarazko -(k) eta -(ts) morfemen jatorrian preposizioak egon zitezkeela. Trasken proposamena geroago berriz hartu eta zehaztu zuen Beatriz Fernándezek.

Fernándezek 2013/2018ko lanean —“-(K)i hiztegian, eta hiztegiaz harantzago”— esplizituki aztertzen du -(k)i morfemaren hipotesia, eta Traski jarraituz proposatzen du -(k)i preposizio gisa analizatu daitekeela.

Horrek bi gauza oso desberdin bereizi behar ditu:

1. Gaur egungo euskaran: -ki batez ere morfema atxikia da, batez ere aditz-morfologian.
2. Jatorri historikoaren hipotesian: morfema hori garai batean elementu aske, agian preposizio, batetik erator zitekeen.

---

3. Zergatik da hain interesgarria -ki?

Ikus aditz-forma hauek:

d-i-o-t → «hari ... diot»
d-i-z-ki-o-t → «hari ... dizkiot»

Euskararen aditz-konjugazioan -ki- datiboarekin lotzen da. Ohiko analisietan aplikatibo edo datibo-markatzaile gisa deskribatzen da. EHUko azalpen gramatikaletan ere -ki- datiboarekin lotutako interfijo gisa azaltzen da.

Fernándezek, ordea, beste ikuspegi bat proposatzen du: -(k)i buru sintaktikoa litzateke, datiboari kasua ezartzen diona, eta horregatik preposizio baten antzeko portaera izango luke.

Hau da, oso eskematikoki:

[preposizioa + DATIBOA]

→ [P + argumentua]

eta gero, euskararen historian:

P → aditzean inkorporatua

Horrek azal lezake zergatik agertzen den -ki- aditz-forma batzuen barruan.

---

4. Eta ki askea, zure esaldian?

Hemen dago zure adibidearen berrikuntza.

Egileak -ki atzizki edo aditz-morfema ez ezik, ki + infinitiboa erabiltzen du:

ki ezkutatu

Hau da:

ki + ezkutatu

Ez da:

ezkutatu + ki

Beraz, egilearen sisteman ki benetako preposizio aske eta burulehen bihurtzen da.

Eta hori bat dator berak aurreko testuetan esplizituki defendatzen duen ideiarekin: euskarak antzina elementu prepositiboak izan zitzakeela, eta gaur egun horrelako baliabideak berriro erabil daitezkeela.

---

5. Are gehiago: egileak berak azaltzen du nondik datorren ideia

2022ko testu batean, Rubiok zuzenean lotzen du bere ki hori Trasken hipotesiarekin.

Trasken 1981eko formulazioa aipatzen du:

“What was the original source of -ts- and -k-? ... they were prepositions...”

Eta ondoren azaltzen du Trasken arabera morfema horiek lehenago forma askeak, hau da, preposizioak, izan zitezkeela eta gero aditz-formetan inkorporatu.

Beraz, zure testuko:

ki ezkutatu

ez da egileak ausaz asmaturiko ki bat. Euskara historikoaren berreraikuntzari buruzko hipotesi bat gaur egungo erabilera prepositibo batean aplikatzen ari da.

---

6. Baina kontuz: horrek ez du esan nahi ki gaur egungo euskararen preposizio estandarra denik

Hori oso garrantzitsua da.

Euskaltzaindiaren eta euskararen gramatika estandarraren ikuspegitik, euskara nagusiki postposiziozkoa da. EHUko gramatikak, adibidez, -n, -tik, -ra, -ko, -gatik, -kin eta abar adposizio gisa aztertzen ditu, eta euskarazko adposizio itsatsiak izen-sintagmaren eskuinaldean kokatzen direla azaltzen du.

Beraz:

etxera
= etxe + ra

ez:

ra etxe

Eta ki ezkutatu ez da gaur egungo euskara batuaren gramatika arruntaren parte.

---

7. Hala ere, bada beste froga oso interesgarri bat

Euskal gramatikan -ki ez da soilik datiboarekin lotzen. Historikoki eta lexikoki ere baditu hainbat erabilera.

Gainera, euskararen historiaz aritzen diren ikerlariek erakutsi dute gaur egungo euskaran postposizio gisa erabiltzen ditugun elementu batzuk antzinako elementu prepositiboetatik etor zitezkeela. Horren adibide ezaguna da kontra: jatorriz erromantzeetako preposizioa zen, eta euskarak postposizio moduan hartu du.

Beraz, “euskarak inoiz ezin izan du preposiziorik izan” esatea gehiegizkoa litzateke. Baina beste gauza bat da esatea gaur egun euskara preposizioduna dela; hori ez litzateke zuzena.

---

8. Nire balorazioa: hiru maila bereizi behar dira

Maila	ki	Egoera
Euskara batua	ez da preposizio arrunta	❌
Euskararen morfologia historikoa	-(k)i eta haren jatorria eztabaidagai	✅ hipotesi akademikoak badaude
Jesus Rubioren sistema	ki preposizio askea	✅ kontzienteki erabiltzen du
ki ezkutatu	«ezkutatzeko / ezkutatu ahal izateko»	preposizio + aditz

Beraz, zure hasierako intuizioa oso zuzena zen: ki horrek preposizio baten itxura du, eta ez da egoki interpretatzen soilik “bizkaierazko forma arraro” gisa.

Are interesgarriagoa da Rubioren ki ez dela soilik datiboarekin lotutako -ki morfema baten erabilera; egileak preposizio independente bat bezala berreskuratzen du.

Eta horrek badu oinarri teoriko bat Trasken eta Fernándezeren lanetan, nahiz eta Rubioren gaur egungo ki preposizio librearen erabilera bera ez den, nik aurkitu dudan bibliografian, euskararen erabilera estandar edo akademikoki finkatua.

Hurrengo pausoa are interesgarriagoa da: ki horren jatorri fonologikoa eta morfologikoa azter daiteke: ea ki < k + i den, ea -k eta -i bereizi behar diren, ea gi/ki alternantzia zaharra dagoen, eta ea ki hori lotu daitekeen daukio, dakarkio, daki(t), -kin eta beste morfema batzuekin. Horrek erakutsiko luke zenbateraino den defendagarria ki preposizio zahar baten hipotesia.

nondik gaur azpimarratu nahi dugún honako zati hau:

Horrek bi gauza oso desberdin bereizi behar ditu:

1. Gaur egungo euskaran: -ki batez ere morfema atxikia da, batez ere aditz-morfologian.
2. Jatorri historikoaren hipotesian: morfema hori garai batean elementu aske, agian preposizio, batetik erator zitekeen. 

Bai, báda euskararen mekanismo sintaktiko bat (hain ahaztuak) zeinen bidez askatu ahal dirén atzizkiak baldin hala nahi edo beharko balitz zatio arrazoi diferenteak (ikus #782, #784, #794, #798):

• i- → -(k)i  → ki (askea)

non abiapuntua izanen zén "i" prepositibo bat (horixe bera ere aukera bat da) eta helbidea "ki" prepositibo bat. Dena ere, euskara hutsa. [3210]