Tuesday, June 19, 2018

Seber Altuberena!!!! (1959)

Bai, aurreko sarreran galdetutako esaldia dá Seber Altuberena berarena, 1959ko urtarrilean idatzia ki Euskaltzaindia:
Mojetan' baita Praille ta Apaiz askotan ere, eta geiago guzi oien goi-nagusi errespetagarrietan' bada siniste illun bezelako zer bat, zeiñek agintzen baitie, euskera eztutela erabili bear, ezin bestez baizik;... [Altube (1959), Euskaltzaindiari, in: Euskera. 4. libk., 43-56 or.]
Errepikatuko dut: Seber Altuberena!!!

Saturday, June 16, 2018

Norena izan liteke ondorengo esaldia?

Hona hemen Jesus Maria Agirrek egindako zazpigarren gogoeta an bere artikulua titulatzen "Gogoeta xumea esapide prepositiboez" (Administrazioa euskaraz, 100. zk, 2018:22):
Zazpigarren burutazioa, erlatibo prepositiboa. Irakurlea konturatuko zen erlatibo prepositiboarenak direla jarritako adibide asko. Arrazoia da egitura horren presentzia giltzarria iruditzen zaidala ebaluatzeko ea konplexu eta aurreiritzirik gabe ari garen hizkera jaso baten eraikuntzan. [Agirre, 2018:22]
Horren harira, norena izan liteke ondorengo esaldia? (sintaxian izan ezik, esaldia moldatuta dago afin ez eman arrasto gehiegi)
Mojetan, baita praile eta apaiz askotan ere, eta gehiago guzti horien goi-nagusi errespetagarrietan, bada siniste ilun bezalako zer bat, zeinek agintzen baitie, euskara eztutela erabili behar, ezinbestez baizik;...
Norena izan liteke? (Ikus norena den an hurrengo sarrera)

Wednesday, June 13, 2018

J.M. Agirre: "...jarraituago..."

Hona hemen Jesus Maria Agirrek egindako seigarren gogoeta an bere artikulua titulatzen "Gogoeta xumea esapide prepositiboez" (Administrazioa euskaraz, 100. zk, 2018:21-22):
Seigarren burutazioa, tradizioarekiko etena gainditu beharra. Ikertzaileek diote XX. mendean haustura gertatu zela tradizioarekin eta haren espiritura itzuli behar garela (Amuriza, Altonaga, Sarasola). Hirurogeietan gaudenon belaunaldia garbizaletasunaren giroan abiatu zen itzulpengintzan eta, hizkera administratiboari dagokionez, azken aldion «euskara erraza»ren inplantazioa bizi izan dugu, plain englishen bidetik halako populismo paternalista batek bultzatua. Nire iritziz, idazmolde administratibo pixkat jasoago-jarraituago-konplexuago bat bilatu behar genuke, beldurra galduz hizkera arruntetik batzuetan pixkat gehiago aldentzeari. [Agirre, 2018:21]
Jesus Maria Agirrek jasotzen du hor nóla ikertzaileek diote ze XX. mendean tradizioarekiko etena edo haustura gertatu zela an esparrua e sintaxia, eta egia da hala izan zela. Baina, zehatzagoak izateko, XX. mendeko eten hori, etena bainoago, izan zen izugarrizko atzerakada.

Aurreko sarreran azpimarratzen genuen nóla tradizio zaharrean ez zen sumatzen arazo handirik ki erabili baliabide sintaktiko akaso berriak, baina edonola ere, aberasgarriak:
Erreparatu daiteke nola orduko gure kolegek eskrupulurik gabe jotzen zuten baliabide hauetara. [Agirre, 2018:22]
Guztiarekin ere, gauza da ze, urte gutxi batzuetan, euskarak galduko zituen lau mende e progreso sintaktiko idatzia, zein ez zen soilik galdu, baizik ere, ez gutxitan, mespretxatu, erabat zapuztuz lehengo giro sintaktikoa, zein baitzen ezinbestekoa ki jarraitu garatzen euskararen sintaxia.

Desbideak aurká garabideak, eta desbideak atera garaile, eta ez gaitezen engaina, hala jarraitzen dute orain ere, halatan ze, etena gainditzeko, atzerapausuak desibili beharko dira, bai eta aurrerapausu berriak eman an norabidea e jarraitutasun koherente eta potentea, nondik naturaltasunez segitzen baita eraginkortasun komunikatiboa, gero eta eraginkortasun handiagoa.

Saturday, June 09, 2018

J.M. Agirre: "...konplexu edo aurreiritzi gutxirekin..."

Hona hemen Jesus Maria Agirrek egindako bosgarren gogoeta an bere artikulua titulatzen "Gogoeta xumea esapide prepositiboez" (Administrazioa euskaraz, 100. zk, 2018:21-22):
Bosgarren burutazioa: tradizioak erakusten diguna. Gai honi dagokionez, iraganeko euskal idazle eta itzultzaileek, itxura batean, konplexu edo aurreiritzi gutxirekin jokatu izan dute XX. mendera arte. Dokumentatu nahi izan dut pixkat, eta Klasikoen gordailua webgunean begiratu bat eginez gero, baliabide sintaktiko ugari topatzen dugu latinetik edo erromantzeetatik kalkatuta.
Bai, oso egokia da gogoratzea ze, euskararen tradizioaren barruan ere, ahal da jokatu konplexu edo aurreiritzi gutxirekin afin bilatu soluzio komunikatibo egokiak ki arazoak zein joan sortzen. Bai, hori ere báda tradizioa, eta konparatzen jarrita, tradizio zaharragoa, eta areago, betikoa, izan ere betikoa baita sena e bilatzea komunikazio eraginkorragoa, modu batera edo bestera.  Ez gaitezen ahaztu ze hiztunen sen komunikatibo hori da hizkuntzen izateko arrazoia bera, eta horri eskegita, horri subordinaturik egon behar da beste guztia.

Orain dela gutxi (Berria, 2018ko ekainak 5) irakurri ahal izan ditugu honako erantzunak e Orreaga Ibarra hizkuntzalaria ki galderak e Iker Tubia kazetaria:
Asko aldatu da euskara azken ehun urteetan?

Bilakaera handia izan du arlo guztietan: lexikoan hitz pila bat galdu dira, eta berriak sartu dira; esaldiak josterakoan kalko berriak sortu dira; fonetikan aldaketak egon dira gutxinaka...

Beste hizkuntzen pare?

Hizkuntza guztiak bizirik daude, eta hizkuntzaren sena aldatzea da. Europako hizkuntza guztietan homogeneizazioa gertatu da, dialektoak gero eta lausoagoak dira. Bestalde, ingelesak denetan du eragina.

Aldaketak nabarmenagoak dira euskalkietan?

Euskara batuak bortizki eragin du euskalkietan. Alde batetik, euskara batuak homogeneizazio hori eragin du, eta ezaugarriak lausotu egin dira pixka bat. Konbergentzia aroan gaude; gero eta batuago hitz egiten dugu. Gazteak ere hara eta hona ibiltzen dira, eta berrikuntzak hartzen dituzte. Tafallako gazte batek ondo edo ostean esan diezazuke.

Batzuk kezkaturik daude, euskalkiak galduko ote diren.

Alde batetik, normala da. Esentzia galtzeko beldurra dago. Baina, beste alde batetik, hizkuntzak egokitu egin behar du, eta tresna izan behar du. Balio behar dizu esateko flipatu egin duzula edo desfasatu egin zarela. Bada hiltzen ari den lexiko bat, nekazaritzari lotutakoa, eta sortzen ari den beste bat: txateatu, whatsappeatu...
Dudarik gabe, gaur eta hemen behar dugu flipatu, eta "noiz...", eta "burúz...", eta "gáin..." eta "arté..."...

Eta bai, esan ahal da ze hizkuntzaren sena aldatzea da, justuki zeren hiztunen sena baita eraginkorkiago komunikatzea, zeren hiztunen sena, sen originala, da komunikazioa, eta horretan, guztian bezalaxe, konplexuak edo aurreiritziak ez dira baizik oztopo, oztopo larria, kasu honetan akaso fatala.

Tuesday, June 05, 2018

J.M. Agirre: "[esapide prepositiboak]...baliabide funtzional bat gehiago dira"

Hona hemen Jesus Maria Agirrek egindako laugarren gogoeta an bere artikulua titulatzen "Gogoeta xumea esapide prepositiboez" (Administrazioa euskaraz, 100. zk, 2018:21-22):
Laugarren burutazioa: esapide prepositiboen balioa. Ari gara perpaus aurrean doazen lokailuez, zeinak gidatzen duten gaiaren garapena. Euskararen sintaxian baliabide funtzional bat gehiago dira, hala nola diren aditza aurreratzea, osagarria atzeratzea edo kate astunegiak ebitatzea. Zenbat eta hizkera-maila jasoagoa edo jarraituagoa den, esamolde prepositiboek orduan eta presentzia edo garapen handiagoa izan ohi dute. Trafiko-seinale modukoak dira: testua zenbat eta dentsoagoa den, orduan eta seinale gehiago eta sofistikatuagoak behar.
J.M. Agirre ari da gáin lokailuak zein joan aurré perpausak afin gidatu gaiaren garapena. Eta arrazoi guztia du. Beste kontu bat da ze, dioen guztia, orobat aplikatu ahal da ki sintagma posposizionalak zeinen barruan egon litezke perpausak zeinen barruan egon litezke berriro ere sintagma posposizonalak... Esan nahi baita:

X egin genuenean = noiz egin (genuen) X
X egin genuen egunari buruz = burúz eguna noiz egin (genuen) X
X egin genuen egunari buruzko liburua  = liburua burúz eguna noiz egin (genuen) X
X egin genuen egunari buruzko liburua egin genuenean  = noiz egin genuen liburua burúz eguna noiz egin (genuen) X

Eta, jakina, "noiz...", edo "burúz..." horiek ez dira baizik baliabide funtzional batzuk (nola "non...", edo "baizik...") zein derivatzen baitira bitartéz mekanismo sintaktikoak zein diren guztiz propialak e euskara, eta zein diren, gaur eta hemen, ezinbestekoak ki progresibizatu, arindu eta ireki komunikazioa e erabiltzaileak e hizkuntza e Axular.

Saturday, June 02, 2018

J.M. Agirre: "...funtzionalitatea...ez datza bakarrik edukia modu ulergarrian ematean""

Hona hemen Jesus Maria Agirrek egindako hirugarren gogoeta an bere artikulua titulatzen "Gogoeta xumea esapide prepositiboez" (Administrazioa euskaraz, 100. zk, 2018:21-22):
Hirugarren burutazioa: funtzionalitatearen bila. Formulazioen funtzionalitatea, nire ustez, ez datza bakarrik edukia modu ulergarrian ematean, baizik eta baita modu sinesgarrian ematean ere; alegia, maila sozial bati hizkera-maila bat dagokio eta hizkera-maila horrek
bere ezaugarriak ditu, eta hor sartzen da, besteak beste, fraseologia jakin bat, sektore bateko exijentzia dena, baina baita ere bereizgarri dena; hizkera-maila bakoitzak erritmo bat du, doinu bat, funtzionatuko badu. Eta egungo euskal testu juridiko-administratibo askotan, gogoratzen dudanetik, zalantzan dago oraindik ulergarritasuna, eta are gehiago
sinesgarritasuna.
Ikus ⇶ Esaldi bakoitzak bere intentzioa, non agertzen dira lau testu ze aportatzen dute informazio bera, baina lau modu oso ezberdinetan. Gauza da ze,
... kontua ez da soilik informazioa nola edo hala ematea, baizik informazioa eroso ematea an modu ahalik-eta egokiena respektu helburu komunikatibo zehatzak eta potentzialki konplexuak. [Ikus "Buruz hizkuntzen garapen sintaktiko-diskursiboa" (Rubio, 2014:125), in "Hizkuntzen berdintasun komunikatiboa: mitoa ala errealitatea?" (Mendizabal Ituarte, 2014)]
zeren,
... gauza bat da informazioa ematea, eta beste gauza bat da nola ematen den informazio hori; eta azken ikuspuntu horretatik egon daitezke testu (edo diskurso) koherenteagoak, progresiboagoak, erosoagoak, ulergarriagoak, pausatuagoak, jarraituagoak, egokituagoak... eta, oro har, eraginkorragoak. [⇶ "Edozein informazio": zein zentzutan?]
Eta puntu honetan azpimarratu behar da inportantzia e koherentzia sintaktiko-informatiboa, zeinen gainean hiztunak erosoki (koherenteki) egokitu ahal izanen ditu bere esateko ritmoak, bere doinuak, bere enfasiak eta, hitz batean, bere espresibitate guztia respektu bere helburu komunikatibo zehatzak, halatan ze entzuleak jaso ahal izanen ditu mezu informatiboki edota espresiboki konplexuak an baldintza ahalik-eta abantailatsuenak.

Zeren, ulermena galtzea ez da baizik gradu maximoa e porrot komunikatiboa, baina, ondo lehenagotik ere, galtzen da mezuaren espresibitatea, galtzen doa indarra e hainbat ñabardura espresibo zein, ordena sintaktiko-interpretatibo inkoherentean, ezin izanen diren deskodifikatu edo kodifikatu hain modu abantailatsuan nola modu koherentean (ez informatiboki, ezta espresiboki ere), finean sortuz diferentzia handiak an eraginkortasun (kalitate) komunikatiboa.    

Bai, diferentzia komunikatibo horiek handiak izaten dira an testuinguru aski neutroak nola juridiko-administratiboa (kausa izaten delarik karga informatibo handia), baina, zenbat eta testuinguru espresiboagoa izan, zenbat eta karga espresiboa handiagoa izan, hainbat handiagoak izanen dira, halatan ze diferentziak izanen dira maximoak noiz testuak (edo diskursoak) izan aberatsak bai informazioan bai espresibitatean (umorea da, adibidez, halako testuinguru konplexu horietako bat).

Tuesday, May 29, 2018

J.M. Agirre: "...esamolde berriak sozializatuz."

Ondoren doa Jesus Maria Agirreren bigarren gogoeta an "Gogoeta xumea esapide prepositiboez" (Administrazioa euskaraz, 100. zk, 2018:21-22):
Bigarren burutazioa: hizkera-mailen interkomunikazioa. Itzulpenak balio digu, batez ere, eremu berriak jorratzeko, zeinak, normalean, maila tekniko, kulto edo jaso batean urratu ohi baitira. Maila horietan lantzen dugun hizkerak, eskolarizazioaren eta hedabideen bitartez, eragina izan beharko luke hizkera arruntean ere, esamolde berriak sozializatuz. Beraz, uste dut hizkera arrunta espezialitatekoaren oinarri izan behar dela, baina baita espezialitatekoak arruntean ere eragina izan behar duela.
Hizkuntza garatzean, besarkatu eta landu behar da edozein aurrerakuntza sintaktiko zein gertatu an hizkera arrunta (hala nola SVO ordena), berdin nola ere edozein aurrerakuntza zein gertatu an edozein esparru tekniko, kulto edo jasoa (hala nola "aurka..." edo "gain..." edo "eze..." erlatiboa). Gero, esamolde berriak joan beharko lirateke sozializatzen.

Monday, May 28, 2018

J.M. Agirre: "...iraungo eta aitzinatuko badu,..."

Jesus Maria Agirrek publikatu berri du oso artikulu interesgarria titulatzen "Gogoeta xumea esapide prepositiboez" (Administrazioa euskaraz, 100. zk, 2018:21-22) non egiten ditu zazpi gogoeta, nire ustez zein baino zein garrantzizkoagoa, gáin esapide prepositiboak. Hona hemen lehenengoa:
Lehenengo burutazioa: jatorri-hizkuntzaz kutsatzea. Itzulpena uste dut planteatu dugula, gehienbat, xede-hizkuntzara lerraturik, xede-hizkuntza horretan formulazio ahalik naturalenak lortzeko helburuarekin. Alabaina, garabidean edo ahultasunean dagoen hizkuntza batek beharrezkoa du, iraungo eta aitzinatuko badu, hizkuntza nagusitik baliabideak hartzea, kalkoak eta maileguak eginda. Partekatzen dugun mendebaldeko kultura komunean gu atzetik goaz eta bidea urratuta dago. [J.A Agirre, 2018]
Garabidean edo ahultasunean:

1.: landu behar dira euskaraz noizbait erabilitako estruktura garatzaile guztiak, ustiatuz bide hau maximoraino.

2.: landu behar dira euskaran noizbait erabilitako mekanismo sintaktiko sortzaile-garatzaile guztiak, ustiatuz bide hau maximoraino.

3.: landu behar da beste edozein bide garatzaile ere, hala nola kalkoak eta maileguak.

Iraungo eta aitzinatuko badu.

Wednesday, May 23, 2018

Erroteta: "...denak betan ez badira ere bai gutxi batzuk aldian..."

Xabier Erroteta, bere komentario aberatsean, honela mintzo da:
Alta, egia bazik ez da hizkuntza dela gauza bizi eta aldakor bat ez dagoena batere lotua naturaren lege mekanikoetara eta zeinaren mekanismoetan sartzen diren jokoan anitz faktore historiko, psikologiko eta sozial bitxi, ilun, ezohi eta inprediktable. Horietako bat duzu prestigioa, erran nahi baita, persona bakar batek daukan indarra bere baitan bildua duen ospearen indarrez inposarazteko, edo begi onez ikusarazteko, bere burutarik sortuak diren nahiz bere hautu personalen uzta diren ohitura eta praktika linguistiko partikularrak. Euskaldungoan ospe eta prestigio handia duten bizpahiru izkribazaleek besarkatuko balituzte zuk predikatzen dituzun berrikuntzak –denak betan ez badira ere bai gutxi batzuk aldian–, uste izateko da nehor gutxi mentura litekela haina hori merkekiro laidostatzera erranez ez dakiela zer ari den eta kaskoa arraildua duela. 
Hortxe dago gradualtasuna, gradualtasun guztiz posiblea. Zeren, Errotetak esan bezala, nahikoa baita prestigiozko persona bakar bat, berriro diot, persona bakar bat, eze opari diezagun, demagun "gáin A" (= "A-ren gainean"), edo "aldé A" (= "A-ren alde"), edo "arté A eta B" (= "A-ren eta B-ren artean") afin-eta biharamunean denok gozatzen ahal dezagun opari ikaragarri hori lasai askoan eta betiko (bidenabar esanda, aukera horiek ezin hobeto lotzen dira kin "zein..." edo "(e)ze..." erlatiboak, "ezi..." konparatiboa, "noiz..." denborala, "afin..." finala...; eta guztiak ere ezin hobeto lotzen dirá kin SVO ordenamendua).

Areago, neurri handi batean, ez al da hori jada gertatu noiz Ibon Sarasola ezin prestigiotsuagoak esan ze ""...orduan, "bitartean" aurrera bota behar da""?, ez al da hori jada gertatu noiz Ibon Sarasolak esan ze  ""...eta bádaude "mientras" bezalakoak eta okerragoak ere bádaude""?

Tuesday, May 22, 2018

Gilen: [inglesezko] "e-" aurrizkiak erabide artifiziala badu ere, azken urteetan naturalizatu da...

Dio Gilenek (hemengo komentario batean):
"e-" aurrizkiak erabide artifiziala badu ere, azken urteetan naturalizatu da nazioarteko baliabide gisa. Niri normal-normala begitantzen zait, eta esanahi aski garbikoa, Internetekin eta elektronikarekin lotutako terminoetan, bai mailegatuetan, bai erator litezkeen guztietan, hala nola: e-mail, e-commerce, e-business, e-banking, e-sports, e-paper, e-cigarette, e-car eta e-book.
Bai, "e-" aurrizkia datór ti laburdura e "electronic", eta zentzu horretan dá artifizialki sortua. Hala ere, azken urteetan naturalizatu da, eta zabaldu nazioartera.

Eta gauza berbera gertatzen da kin "i-" aurrizkia, zeinek egin referentzia i Internet. Bitxia da, baina jakin berri dudanez, ingeles zaharrean bázen "i-" aurrizki bat zeinekin hasten ziren aditzak, besteak beste:
There are dozens of words in the Oxford English Dictionary from the 9th, 10th, 11th and 12th centuries that have the prefix i-: i-be (an old form of the verb 'to be'), i-creoiced (crossed), i-deme (to judge, deem), i-freond (friends), i-go (to go), i-hitte (to hit), i-hwat (everything), i-ken (to make known), i-mete (to meet), i-same (together), i-wepen (weapons), i-wis (certain) and many others.
The i- was a feature of Old English (before the Norman Conquest) and the first centuries of the Middle English period (up to about the 13th century). It later changed to y- so you had ygo and ywis, for instance. The words were written either with the i as a separate word, or hyphenated, and the Oxford English Dictionary has chosen to write them with a hyphen. This prefix was the equivalent of the German prefix ge- (remember that English is a Germanic language because of its structure). It was used to begin collective nouns (as weapons above), adjectives, adverbs and verbs. [The virtual linguist]
Eta gauza da ze euskaraz ere "e-" aurrizkia zén erabiltzen aditzetan, eta akaso beste erabileretan ere (nola genitiboa).  Bestalde, "e-"-tik "i-"-ra pasatzea oso erreza da: "i-zan", "i-rakurri", "i-kusi", "i-bili", "i-gon", halatan ze esan daiteke euskara zaharrean existitu direla bai "e-" eta bai "i-".

Hortaz, "-e" atzizki genitibo zaharretik (e-n-e, nir-e, horr-e-gatik, ar-e...) zuzenean derivatu daiteké "e-" berdin zaharra ere, nahiz orain berrerabilia an genitiboak.

"e-" partikula gidoiaz idaztea (izan ere, gidoia kenduta ezin bailiteke nahastu kin "e-" inglesa) aukerakoa litzateke (jakina). Izan ere, gidoi horrek soilik nahi du nabarmendu a-lotura estua arté (artén..., artéan..) "e-" partikula genitibo fonikoki oso ahul bat eta bere osagarri genitiboa (hala gidoiaz nola gabé).

Bestalde, euskaraz, "e-" elektronikoa idatzi liteké gidoirik gabe: "email", "ebusiness", ... nola ez-gutxitan egiten baita ingelesez ere, eta horrela "e-" genitiboa ezin liteke nahastu. Beti daude soluzioak.

Monday, May 21, 2018

Distopia? Zein distopia?

Errotetak, bere komentario biziki interesgarrian, elkarren ondoan jartzen ditú bi egoera muturrezko: bata utopikoa, eta bestea distopikoa. Aurrena, utopia hau (erabiliz "hon" partikula, zein, esana dugunez, ez den guztiz naturala):
Bistan da euskal hiztunen komunitateak adostuko balu nahi duela “hon” partikula asmatua baliatu hemendik goiti genitivoko morfemaren lana betetzeko, baldin ezarriko balitz abeniko sozial bat puntu horretaz, utziko liokeela laster arrotz izateari eta denborarekin belaunaldi berriek beretuko luketela beste edozein preposizione zahar bat balitz bezala.
Eta gero, distopia hau:
Alta, ezaguturik euskal jendea, beldur izateko da berehala sortuko liratekela gure artean bi multzo edo gizatalde elkarri amorruz jazarriak: honfiloak eta honfoboak, eta bien artean piztuko litzaken gerrak astinduko lukela euskal hizkuntzaren etxea bere zimenduetaradino (gogoratu hatxearen afera). Zakua galduko genuke orduan peazuaren alde, erran ohi den bezala, eta galdetzeko genuke merezi ote duen euskarari halako nekeak emaitea preposizione xume batengatik (edo, hobeki erran, manera berean sor litezken preposizio andana batengatik). Horra batbederak bere endeleguaren argitan erantzun beharreko galdera.
Eta, bien artean, zer dago? Ba, dagó gradualtasuna, zein den kontzeptu klavea an prozesu guzti hau.

Zeren, berdin nola ez dugun espero behar bihar bertan iritsi dadin ez dakit zein adostasun perfektu gáin ez dakit zein preposizio konkretu (are gutxiago lehenengo egunean eta gáin "hon", zein, esan bezala, ez den hain naturalki derivatua), berdin-ere argi izan beharko genuke ze, gradualtasunez eta naturaltasunez, aurkitu ahal dirá soluziobide seguruak.

Hemen, bi aukera daude, edo progresibizatu (bide regresiboak ere hortxe daudelarik) edo folklorizatu (bide progresiborik gabe, hemen ez baitago beste biderik, ezbada folklorizazioa); eta ez bata ez bestea, ez daude arazotatik libre.

Zeren distopia folkloriko-normalizatzailea (zein baita aukeratzeá bide folkloriko ez-garatzailea baina, aldi berean, saiatzeá sozialki normalizatzen hizkuntza) dá niretzat liteken distopia sozialki gaiztoena (non, zehatzago, kaltetuenak izanen dirén [edo hobeki, izaten ari dirén] betiko moduan indefensoenak). Ni ere, hura bezala, beti paratuko naiz gizonaren alde.

Nik, bistan da, nahigo dut progresibizazio graduala, asmoz eta jakitez egina bai, baina argi izanda hori dela bide normalizatzaile serio bakarra. Eta bai, jakina, aurrena birraurkitu beharko ditugu idazle zaharrek noizbait erabilitako baliabide egoki guztiak, baina baita-ere birraurkitu beharko ditugu euskararen mekanismo garatzaileak afin jarraitu osatzen a-teknologia linguistikoa deitzén euskara.

Eta berdin nola noizbait sortu baitzen "baizik...", sortu beharko dá (sortuta dago jadanik): "kontrá..." (eta ez soilik "versus..."), eta bide beretik "aldé...", eta bide beretik "gáin..." (matematikan jada erabilia!), eta bide beretik "kin..." eta bide beretik "e...". Horiek guztiak ere dirá euskararenak (berdin ere nola forma bereko baliabide postpositiboak), eta dirá euskararenak jada, oraintxe bertan, nahiz oraindik ez ditugun martxan jarri. Soilik falta da aurrerapausuak ematea, gradualki bai baina argi izanda zein den bidea, zeren, gainera, ez dago beste biderik!

Saturday, May 19, 2018

Justuki horrexegatik... ("e-" versus "hon")

Xabier Errotetak, hemen, behin preposizioen abantailak aipatuta, dio gáin "hon" preposizionea:
Desabantailak: “hon” preposizionea arrunt gauza artifiziala baita, sekula euskaraz nehork baliatu gabea, arrotz aire gogor bat badu zeinaren medioz euskaldun gutiz gehienek ez bailukete nehoiz baliatuko beren izkribuetan. Hori desabantaila objektiboa da, ezin ukatuzkoa eta ezin saihestuzkoa.
Eta:

1.: Egia da ze "hon" preposizionearen derivazioa (aurreramendua) ez dela guztiz naturala, eta horregatixe, esan daitekeela artifiziala dela, edota arrunt artifiziala. Bai.

2.: Egia da ze, euskaraz, nehork ez duela sekula baliatu "hon" prepositiborik, ez genitiborako, ez ezertarako ere (eta hortaz delá sekula euskaraz nehork baliatu gabea). Bai.

3.: Egia da ze "hon" preposizioneak baduela aski presentzia fonetiko handia, astuntasun moduko bat ze eman ahal dion arrotz-aire gogor bat.  Bai.

4.: Egia da, azkenik, eze horiek guztiak desabantaila objektiboak direla, ezin ukatuzkoak eta ezin saihestuzkoak. Bai.

Justuki horrexegatik, gero eta egokiagoa iruditzen zait "e-" baliabidea. Zeren:

1.: Ezin ukatuzkoa ze "e-" preposizioaren derivazioa bai dela guztiz gardena, eta zentzu horretan naturala: euskal "-e" posposizio genitiboa aurreratu eta hortxe daukagu "e-" prepositiboa.

2.: Ezin ukatuzkoa da ze "e-" baliabide prepositiboa bai izan dela erabilia euskaraz, hortxe baita an morfologia e-aditzak ("e-gon", "e-kar", "e-man"), eta, akaso, an morfologia genitiboa ere ("e-n-e").

3.: Ezin ukatuzkoa da ze "e-" preposizioak ez duela ia batere presentzia fonetikorik (nahiz bere funtzio genitiboa ederki bete dezakeen), eta ezin zaiola egotzi inolako astuntasunik.

4.: Hori dela-ta, "e-" preposizioa dá, akaso, aurki litekeen kandidaturik onena ki bete funtzio genitiboa. Eta rekurso genitibo burulehen bat dá ezinbestekoa.

Wednesday, May 16, 2018

Juan Garziaren ereduari zurruntasuna dario

Ikus nóla hasten den a-pasartea zeintaz Erramun Gerrikagoitiak dioen ze egin zaio arras zail (hemengo komentario batean):
Esan beharra dago, aurrekoaren hizpidetik, lastimagarria dela esaldiaren amaierako posizio hori aditz -muturrean egonik ardatz eskax diren aditz- mekanikoak kokatzeko baino beste zerbait probetxagarriagotarako ez baliatzea, edonolako enfasien leku naturaletakoa baita, nahiz guk... [Juan Garzia, Joskera lantegi, 1997:214 (OHARRA: Nire hemengo aipuan, azken sintagman, oker bat dago, jarri baitut "inguruko antipodetatik antipodetan" ordezta "inguruko erdaretatik antipodetan" nola behar zuen, baina hori amaiera-amaieran dago, eta hemen mintzatuko gara gáin hasiera)]
Bistan da: ez dago erraz ulertzerik.

Horra hor nóla idatzi genezakeen soilik erabiliz zenbait baliabide burulehen zein dauden guztiz eskura:
Esan beharra dago, aurrekoaren hizpidetik, lastimagarria dela ez baliatzea esaldiaren amaierako posizio hori afin egin zerbait probetxagarriagoa eze kokatzeá aditz mekanikoak -zein, esaldi-muturrean, ardatz exkasak diren-, zeren esaldi-amaiera hori da edonolako enfasien leku naturaletakoa, nahiz guk...
Soluzioak soilik etor litezke ti ber norabidea nondik etorrí potentzia diskursiboa, zein baita norabide progresiboa, burulehena...

Juan Garziaren eredutik, baina, soilik etorriko da zurruntasun diskursiboa.

Friday, May 11, 2018

Euskatzaindiak hor erabat asmatu du eta indar guztiekin txalotu behar zaio

2011. urtean, Euskaltzaindiaren corpus-batzordeak esan zuen (ustezko) galdegaiak ez duela toki jakinik esaldiaren baitan (Hitz-ordena. Erabilera estrategikoa, 2011:53):
Berez, ez galdegaiak eta ez ustezko galdegaiak dute toki jakinik esaldiaren baitan. Azentuak markatzen du galdegaia, eta ez esaldiaren baitako kokapenak. Idatzian, testuinguruak laguntzen digu galdegaia atzematen. (Hitz-ordena. Erabilera estrategikoa, 2011:53)
Hala eginez, Euskaltzaindiak ez du soilik jo aldé euskararen tradizio idatzi zaharra, ez du soilik jo aldé praktika mintzatu oso zabaldu bat (eta esango nuke ze oso bereziki an testuinguru landuak), baizik-ze, gainera, jo duela aldé estruktura progresibo klave bat, zein gaur egun dén ezinbestekoa afin joan garatzen diskurso progresibo, orekatu eta potentea.

Euskaltzaindiak hor erabat asmatu du, eta indar guztiekin txalotu behar zaio. Ez digu inori kendu gure aukera tu erabili aditzaurreko galdegaiak noiz nahi dugun (ezta, jakina, Juan Garziari ere bere aukera tu erabili beti-ere aditzaurreko galdegaiak, hala nahiago badu), onartzen direlarik aditzosteko galdegaiak ere. Perfekto!

Gero, 2014. urtean, itzuliko zen Juan Garzia bere filosofia pobretzailearekin.

Wednesday, May 09, 2018

Juan Garziaren eredu sintaktikoa: ezintasuna ekinez egina

Behinda, aurreko sarreran, Juan Garziak berak erakutsí nolako ondorio onak segi litezkeen baldin, galdegai-legea ahaztuta, askatasunez erabiliko bagenitu galdegai postverbalak (eta, jakina, preverbalak ere), galdera da: zergátik erabili beharko genuke eredu sintaktiko bat zeinek anputatú aukera aberasgarri eta potente hori (ezen ez gogaikarri)? Zergátik autolesionatu horrela? Zer dela-ta halako pobrezia sintaktiko-komunikatibo antzu bezain autoinposatua?

Ikus Juan Garziaren hitzetan bere ereduaren ezintasun autoinposatu hori [Juan Garzia, Joskera lantegi, 1997:214]: 
Esan beharra dago, aurrekoaren hizpidetik, lastimagarria dela esaldiaren amaierako posizio hori aditz -muturrean egonik ardatz eskax diren aditz- mekanikoak kokatzeko baino beste zerbait probetxagarriagotarako ez baliatzea, edonolako enfasien leku naturaletakoa baita, nahiz guk galdegai-enfasia ezin dugun hor kokatu baieztapenezko esaldietan (ezezkoetan, bai; inperatiboek-eta, berriz, aditza aurrez emateko joera dute noski, baina agindua bera ohi da enfasi), idatzizko estandarrerako aukeratu dugun sisteman, inguruko antipodetatik antipodetan. [Juan Garzia, Joskera lantegi, 1997:214 (nabarmendu gorriak nireak)]
Beraz, Juan Garziak diosku ze galdegai-enfasia ezin dugu hor kokatu (baieztapenezko esaldietan).

Lastimagarria dela hori? Ez, lastimagarria da a-eredua zeinek inposatú halako ezintasun nabarmenki pobretzaile hori, hala nola filosofia sintaktikoá nondik den elikatzen eredu sintaktiko kaltegarri hori, zein baita adibide ezin hobea hon ezintasun sintaktiko ekinez-egina.

Monday, May 07, 2018

Juan Garzia: "...aditzaurreko galdegai gogaikarriok."

Juan Garziak dio [Esaldiaren antolaera. Funtzio informatiboak gako, 2014:41-42]:
Azkenean, (...), galdegai-enfasi guztiak amaieran emango bagenitu, oso ondo etorriko litzaieke hori (esperientziaz diotsuet) muntaia elebidunak egiten dituzten antzezleei, erdarazko eta euskarazko esaldi guztiek intonazio-soslai bera bailukete, eta hor amaituko bailirateke orain arteko euskarazko aditzaurreko galdegai gogaikarriok. [Juan Garzia, 2014:41-42]
Beraz, esperientziaz diosku Juan Garziak eze, antzerki-muntaia elebidunetan (non ezin evitatu konparazioak), gogaikarri gertatzen direla aditzaurreko galdegaiak respektu aditzostekoak, eta ez alderantziz. Zer esanik ez, horrek berekin ekarriko du euskarazko muntaiaren eraginkortasun konparatibo apalagoa. Eta zergatia, azken zergatia, izanen da linguistiko estrukturala.

Jakina, diferentzia (muga, arazo konparatibo) horiek berdin ere agertuko dira an bikoizketa e-pelikulak edota an beste edozein manifestazio linguistiko non exijentzia informatiboa edo espresiboa den minimoki handia. Zenbat eta komunikatiboki exijenteagoa izan manifestazio linguistiko bat, hainbat beharrezkoagoa izanen da koherentzia sintaktiko-interpretatiboa afin lortu eraginkortasun handiagoa.

Azken buruan, gauza da ze galdegai postverbalak (berdin nola, oro har, sintaxi burulehen osoa) dirá sintaktiko-intepretatiboki koherenteagoak ze euren kide preverbalak. Eta, askotan arrazoitu dugunez, koherentzia sintaktiko-interpretatibo horrek berekin ekartzen du bai argitasun-erraztasun informatiboa (potentzia informatibo gehiago), bai aukera espresibo moldagarriagoa (errazten dituelarik espresio molde ñabartuagoak eta neutralagoak ere). 

Thursday, May 03, 2018

Baina, gutuna, ondo ulertzen da, ezta?

Mintzatuz burúz foroak, eta bitxikeria modura, esan ze, 2015eko urtarrilean, eskaini nuen nire kolaborazioa an 31 eskutik afin nik ere aportatu nire artikuluak eta, hortaz, nire argumentuak. Hortxe duzu irakurle, gutun horren gorputza:
Naiz Jesus Rubio, EHUko Ekonomia-Fakultateko irakaslea. 2002an idatzi nuen liburua deitzen "Euskararen garabideak" eta harrezkero egin dut masterra deitzen "Euskal hizkuntzalaritza eta filologia" (EHUko Letren Fakulatatean). Nahiz ez naizen itzultzailea, egin ditut itzulpenak, eta oso interesatua nago an problematika ze sortzen da noiz itzultzen testuak euskarara (edo, orohar, noiz erabiltzen euskara), hala nola an soluzioak ze planteatu litezke. Gainera, jarraitzen dut 31 eskutik bere hasieratik, eta iruditzen zait oso foro interesgarria afin planteatu eta aztertu problematika guzti hori. Helburu horrekin, biziki gustatuko litzaidake kolaboratzea zuen blogean, esan nahi baita hilean behin artikulu bat plazaratzea eta eztabaidatzea.
Erantzunaren gorputza hauxe izan zen:
Lehenengo aldia da norbaitek blogean idatzi nahi duela esaten diguna. Orain arte, guk jo dugu blogean idaztea nahi genuenengana, 31eskutik-en parte hartzeko gonbidapena egiteko. Beraz, gauza berezia izan da oraingo hau. Dena dela, zure proposamena aztertu ondoren, erabaki dugu ez onartzea blogean idazteko eskaintza. Ulertzen dugu proposamenak askotarikoak izan daitezkeela, baina, kasu honetan, euskara batuaren eremua partekatzen dugunon esparrutik kanpora ikusten dugu ildoa, eta ez dugu leku horretarako leku egokia ikusten 31 eskutik bloga.
Edonola ere, bloga irakurtzen jarraitzeko eta, nahi izanez gero, erantzunen atalean parte hartzeko gonbidapena egiten dizugu.
Ondo da. Baina...

1.: Bereziki halako foro linguistiko-tekniko batean, ulertu beharko litzateké, behin hainbat idazkitan zergati sendoak azaldutakoan, erabil dezadalá, gutxienez neurri batean, halako sintaxi-modu hori zein defenditzen dudan. Diskutitu liteké noraino, baina...

2.: Nire gutun horretan erabilitako baliabide sintaktiko ia guztiak agertu dira inoiz an testu zaharrak: SVO ordena, "deitzen..." estruktura, "(e)ze" erlatiboa, "noiz..." denborazkoa, eta "afin..." finala. Zehatzago ere, agertu dira guztiak salbú bat: "an" preposizioa, gardenki derivatua ti "han" adverbioa, zeintaz mintzatu bainaiz adibidez an (in?):
"Euskal Unibertsitatea eta euskararen garapena" (2002:395-402) in (an?) EUSKAL UNIBERTSITATEA 2021 Egiten ari garen euskarazko unibertsitatea.
edota an Euskararen garabideak liburua (Alberdania, 2002), edo hemen, edo hemen, besteak beste. Gainera, ez da hain arraroa ikusteá adibidez "Ikus in...".

3.: Nahiz nire gutun horren sintaxia ez den ohikoa (nólatan izanen da, ba, baldin nire helburua badá erabiltzeá baliabide diskursiboak zein ez diren ohikoak?), gutuna ondo ulertzen da, ezta?

Wednesday, May 02, 2018

Juan Garziaren eredu sintaktikoa ezin liteke izan etorkizuneko eredua

Erramun Gerrikagoitiak, aurreko sarrerako komentario batean, dú galdetzen zergátik ez den sortzen foro tekniko bat non debatitú luze eta sakon problematika sintaktikoa, esan nahi baita, ondo aztertuz arazo guztiak, zintzoki eta modu lasai eta jarraitu batean, eta proposatuz soluziobideak, norabideak zeinetan bultzatu nola edo hala. Nik ere galdera hori berbera egiten diot nire bururari, zeren arazoa dá zentrala, bai zientifikoki eta baita areago ere sozialki.

Debate horretan atera litezkeen reflexioak eta ondorioak ez dira soilik beharrezkoak, baizik-ere ezinbestekoak afin euskararen bihurguneak egon daitezén ondo iluminatuak eta debatituak. Bestela, debate tekniko ireki eta zintzorik ezean, praktikan sendotzen ari dirá ideiak nola horiek e-Juan Garzia, zeinen eredu sintaktikoa (pobrezia sintaktiko-komunikatibo antzu bezain autoinposatua) ezin litekeen izan etorkizuneko eredua.

Tuesday, May 01, 2018

Gertatu da!

Atzo arratsaldez bisitatu nuén Berriaren webgunea, eta irakurri nuen ondorengo titularra (edo oso-oso antzekoa, ez bainuen kopiatu):
"Ordenantza aitzakia", udalak jarduera eten nahi diela salatu dute Iruñeko gaztetxeek.
Esan bezala, ez nuen inon kopiatu titular hori, baina buruan gelditu zitzaidan bere estruktura aldrebesa, hasierako kakotxak, geroko koma, bukaerako subjektu nagusia; ondo gogoratzen naiz nóla pentsatu nuen ze titular horren kontestua ez zela inondik ere hain orokorki ezaguna zéinda justifikatzekó ordena hiperkontestual hori (oso gutxitan izaten da); nóla pentsatu nuen ze, gainera, esaldiko perpaus subordinatua konpletiboa zela, eta nóla konpletiboak aurkitzen diren barnén lizentziak afin erabilí SVO ordena, eta guztiarekin ere, hor zela titular hori, aurre eginez ki minimo komunikatiborik behinenak ere.

Gaur goizean, sartu naiz berriro an orrialdea e-Berria, eta han aurkitu ditut atzoko hitz berberak (edo ia) baina honela emanak:
Iruñeko gaztetxeek salatu dute udalak jarduera eten nahi diela "ordenantzaren aitzakiarekin".
Eta, duda egin dut momentu batez, baina ez, gertatu da!

Monday, April 30, 2018

Juan Garzia: "...interpretazioa guztiz aldatzera behartuko gintuzke horrek"

Mintzatu gara an aurreko sarrera gáin tirania e-galdegaia, eta nóla tirania horrek eragin ohi ditún  proposamen antidiskursiboak, komunikatiboki eskasak, hala nola erabiltzeá OVS ordezta SOV afin hurreratu Verboa eta Subjektua, ordezta erabilí SVO (edota jartzeá tarteki faltsuak, koma faltsu handiak [Juan Garzia, Joskera lantegi, 1997:134]).

Ikus Juan Garziak azaldutako ondorengo adibidea [Joskera lantegi, 1997:134], non bukaerako subjektu nagusi batek guztiz ondatzen baitu esaldi bat zein, aurretik ere, bázetorren ondo zamatua:
Herri Batasunak herritarrek hautatutako alderdiaren nagusitasuna errespetatzeko...

Gero, horren ondoren, beste aditz subjektu horrekin lotzeko modukorik badator, zalantza sortzen da noski azken horrekin ote doan subjektu hori (eta horrenbestez aurreko interpretazioa saihestu behar ote den):

Herri Batasunak herritarrek hautatutako alderdiaren nagusitasuna errespetatzeko eskatu zuen...

Gauzak horrela, esaldiaren segidak argitu behar du kontua...:

Herri Batasunak herritarrek hautatutako alderdiaren nagusitasuna errespetatzeko eskatu zuen Donostian eta udalgintzarako dekalagoa ere aurkeztu zuen.
 
Pentsa ezazue, [dio Juan Garziak] kasurako, amaieran subjektu bat agertzen dela: interpretazioa guztiz aldatzera behartuko gintuzke horrek:

Herri Batasunak herritarrek hautatutako alderdiaren nagusitasuna errespetatzeko eskatu zuen Donostian eta udalgintzarako dekalagoa ere aurkeztu zuen Unidad Alavesak. [Juan Garzia, Joskera lantegi, 1997:134]
edo sinpleago ere:
Herri Batasunak herritarrek hautatutako alderdiaren nagusitasuna errespetatzeko eskatu zuen Unidad Alavesak.
Bai, interpretazioa guztiz aldatzera behartuko gintuzke horrek. Eta halako zalantzak eta berrinterpretazioak (reanalisiak) dirá zuzeneko ondorenak e-inkoherentzia sintaktiko-interpretatiboa, zeinen tajuzko soluziobide orokorra soilik pasa daiteké ti erabilí estruktura sintaktiko koherenteagoak nola SVO eta gainerako baliabide burulehenak.