asteartea, abendua 18, 2018

"zein" erlatiboak: aukeran murriztaile, mugagabe, VO eta... gaben subordinazio-marka

Azken sarreran aipatzen genituen zenbait aukera e zein erlatiboak (aukera murriztailea, aukera mugagabea, VO ordena an perpaus erlatiboa), zein, izanik ere ondo sustraituak (an sorrera bera e erlatibo horiek) eta izanik ere ondo interesgarriak diskursiboki, ez diren aldezten, baizik, gehiago, desgomentatzen:
Ikus: "Zein" erlatiboa: zer hintzen eta non hago!
Aldiz, eta nola komentatzen genuen hemen, báda laugarren jatorrizko ezaugarri bat e zein erlatiboak zein báden aldezten. Ari naiz buruz beharra ki erabili "-nsubordinazio-marka an perpaus erlatiboak, zein, jatorriz, ez litzake baizik zeharkako galderetako "-n" bera.

Dakigunez, jatorrizko erabilera hori, gerora, zenbait autoreren lumetan, zabalduko zen ki erabilera arinagoak non ez zen itsasten halako marka subordinatiboa:
Ikus: Aukerako "-(e)n" edo "bait-" an aditz laguntzaile subordinatuak
edo:  Ez genuke eginen baizik segitu bidea ezé zabaldu zuten zenbait idazle zaharrek 
Dá beste aukera (arinago eta erabilgarri) bat zein ez genuke galdu behar.

astelehena, abendua 17, 2018

Jatorri galdetzaileko "zein" erlatiboak: jatorriz murriztaileak, mugagabeak eta VOak

Aurreko sarreran bervisitatu dugu a prozesua nondik euskarak garatu zituen bere nexu erlatiboak tik galdera-erantzun korrelatiboak, jarraiki bere bide propioa, zein zen, ageri denez, bide universala ere. Eta gauza da ze jatorri galdetzaile horrek ematen die ki euskal erlatiboak jatorriko ezaugarri batzuk, zein diren soilik jatorrikoak (ez gehiago, ez gutxiago), baina zein, hala ere, diren ondo interesgarriak:
  • Jatorriz murriztaile: jatorri galdetzaile-korrelatiboak berak ematen die ki zein erlatiboak izaera murriztailea (ikus hemen: V. 33: çein erre ez çiteçan "(solamente) los que no se quemaron", relativo y no final. [87 or.]), zein gero, arazorik batere gabe, zabalduko zen ki erabilera azaltzaileak ere (eta ondo da hori), baina gogora dezagun behintzat ze jatorriz zirén murriztaileak.
  • Jatorriz mugagabe: jatorriz galdetzaileak direlarik (zein, zeinen, zeini...), jatorriz mugagabe izanen ziren (ikus hemen: V. 33: çein erre ez çiteçan "(solamente) los que no se quemaron", relativo y no final. [87 or.]), eta gero, arazorik batere gabe, zabalduko ziren ki erabilera mugatuak ere (eta ondo da hori), baina gogora dezagun behintzat ze jatorriz zirén mugagabeak
  • Jatorriz VO: jatorriz galdera batean dutelarik euren sorrera, aditzek izanen zuten joera handia (nahiz antzinako garai hartan ez hain markatua nola egun) ki joan justuki atzen galdetzailea (nola egin ohi da galderetan) eta aurren osagarria (VO); eta gero, arazorik batere gabe, estruktura hori zabalduko zen ki beste ordenamenduak ere (eta ondo da hori), baina gogora dezagun behintzat ze jatorriz zirén VO
Azken boladan akaso pentsa genezake ze zein erlatiboak soilik dira azaltzaile-mugatu-OVak, halatan ze ondo etor daiteke gogoratzea euren aukera murriztaile-mugagabe-VOak.

A atonizazioa e galdetzaileak, adverbioak edota izenordainak an oinarria e erlatiboak, preposizioak eta artikuluak

Aurreko sarreran ikusten genuen zéin zen bide tipikoa nondik sortu artikulu definituak (atonoak) tik erakusleak (tonikoak). Eta gauza da ze prozesu horrek bádu analogia argia kin sorrera e, adibidez, erlatibo murriztaileak, nola zein (atonoak), tik euren kide galdetzaileak (tonikoak):
Ikus: Mekanismo propioak: zeharkako galderak an sorrera e zenbait eraikuntza erlativo
Edo orobat kin sorrera e zenbait preposizio (atono), nola in (edo, antzera, an), tik euren pareko adverbioak (tonikoak):
Ikus: Nóla sortu zen "in" preposizioa, nondik etorriko ziren "in" edo "en". Eta antzera ere "an".
Izan ere, prozesuaren finean dá gertatzen berranalisi sintaktiko bat (erakuslea nola artikulu, galdetzailea nola nexu erlatibo, adverbioa nola preposizio), zein den islatzen fonologikoki an atonizazioa e erakuslea, galdetzailea edo adverbioa.

Gogora dezagun eskematikoki zéin den prozesu tipikoa nondik sortzen diren nexu erlatiboak tik galdetzaileak: 
1:  Erlatibo korrelatiboa (galdera-erantzuna):
1.1: Zuzeneko galdera:

Zéin lagun etorri ziren atzo? Lagun horiek etorri dira gaur ere.
1.2: Zeharkako galdera, nondik etorriko litzake "-n" subordinazio-marka:

Zéin lagun etorri ziren atzo, eta lagun horiek etorri dira gaur ere.
2: Erlatibo anaforikoa:
2.1: Erlatibo oraindik tonikoa:
Gaur etorri dira lagun horiek, zéin etorri ziren atzo.
2.2: Erlatibo jada atonoa:
Gaur etorri dira lagun horiek zein etorri ziren atzo.
Ohartu ze, jatorriz behintzat, perpaus erlatiboaren aditzak joko luke ki kokatu justuki atze nexu erlatiboa, lein-ze atzerago.

Bestalde, komentatu ze, erlatiboen kasuan, bilakaera dá zerbait konplexuagoa ezez artikuluetan; izan ere, aurrena gertatzen da birrordenazio sintaktiko bat (dislokazio bat) ki kokatu galdetzailea an posizio anaforikoa (pausu hau ez da beharrezkoa an bilakaera e artikuluak zeren hasieratik ondo kokatuak dira), eta gero dator birranalisia, zein, diogunez, den islatzen an atonizazioa e galdetzailea.

Etiketak: ,

igandea, abendua 16, 2018

Nóla sortzen diren artikulu definituak tik erakusleak

Genioen an aurreko sarrera, ze, munduan zehar, artikulu definitu atonoak, nola thetipikoki sortzen dira tik erakusle tonikoak, nola thát. Hans Adler hizkuntzalariak azaltzen digu nóla gertatzen den prozesua, gainetik bada ere, to get a feeling:
Modern Romance and Germanic languages have indefinite and definite articles, but their ancestors Latin and proto-Germanic didn't have them. It's easy to get a feeling for how the numeral one and demonstratives evolved into them.
Suppose we start with a language in which it is normal not to use articles:
(1) There is tree over there. Tree is tall.
[...] Sometimes you want to stress it's only one tree, and that the tree in the second sentence is the same as the one in the first sentence:
(2) There is one tree over there. That tree is tall.
Now it can happen that over the centuries, the style (2) of expressing things becomes more and more popular until finally using one or thatdoesn't necessarily stress anything any more and style (1) falls totally out of use. At this point, the pronunciation of unstressed one and that becomes more and more careless, until it is distinguishable from stressed one and that:
(3) There is a tree over there. The tree is tall. [Hans Adler]
Bai, hasieran hiztunak nahi du egin referentzia explizitu bat ki jada aipatutako tree zehatz eta definitu hori, eta horretarako erabiltzen du erakusleathát tree, zein baita tonikoa, eta zein, funtzio diskursibo horretan normalizatu ahala, joango den bihurtzen artikulu berezitu atonoathe tree.

Inglesezko "the" artikulua ez da baizik "that" higatu bat

Genioen an aurreko sarrera nóla munduko hizkuntzetan ez den batere arraroa koexistitu daitezén hitz-aldaera ezberdinak an erabilera sintaktiko berezituak. Horren adibide bat dirá inglesaren that erakuslea eta the artikulu definitua; eta beste bat, inglesezko one numerala eta a artikulu indefinitua. Irakurtzen dugu an Wikipedia:
Articles have developed independently in many different language families across the globe. Generally, articles develop over time usually by specialization of certain adjectives or determiners, and their development is often a sign of languages becoming more analytic instead of synthetic, perhaps combined with the loss of inflection as in English, Romance languages, Bulgarian, Macedonian and Torlakian. [Wikipedia]
Interesgarria da azpimarratzea nóla artikulu definituak eta indefinituak dirén garatu independenteki an anitz familia linguistiko zehar mundua. Gainera, bádira garabide tipikoak:
Definite articles typically arise from demonstratives meaning that. [Wikipedia]
eta:
Indefinite articles typically arise from adjectives meaning one. [Wikipedia]
Bai, inglesezko the artikulu definitu orokorra ez da baizik that erakusle singular higatu bat (nondik desdoblatu baitzen), berdin nola a artikulu indefinitu singularra ez den baizik one numeral higatu bat (nondik desdoblatu baitzen), halatan ze, egun, hitz beraren bi aldaera ezberdin koexistitzen dira an erabilera sintaktiko berezituak (specialization).

larunbata, abendua 15, 2018

"lein" dator tik "lehen" nola "zein" dator tik "zeren"

Aurreko sarreran genioen nóla lein hitza (1 silaba) dén derivatzen tik lehen (2 silaba), eta nóla halako aldaera laburtuak dirén bereziki egokiak (eta are beharrezkoak) ki sortu nexu sintaktiko espezifiko, arin eta funtzionalak.

Munduan zehar, bestalde, ez da batere arraroa eze hitzen forma gutxiago higatuak eta euren kide higatuagoak koexistitu daitezen an erabilera sintaktiko (eta morfologiko) ezberdinak.

Euskaran, konsidera dezagun zein galdetzailea, zein gerora bihurtuko baitzen zein nexu erlatiboa ere. Gauza da ze, hain justu zein galdetzaile eta erlatibo hori ez da baizik zeren higatu bat, nola konproba dezkegu kontsultatuz gure hiztegi referentziala:
zein: Etim. De ze(r)en, en composición zen- (cf. zenbat, etc.). [Orotariko Euskal Hiztegia]
Hots, zein forma guztiz normalizatua dá sortua segituz ber bide fonologikoa nola lein. Esan nahi baita ze, lein dator tik lehen nola zein dator tik zeren.  

Etiketak: , ,

ostirala, abendua 14, 2018

"lein-ze..." (2 silaba) versus "lehenago ezik..." (6 silaba)

Azken sarreran aipatzen genuen Gilenek emandako adibide bat non agertu lein hitza ki esan lehen. Eta gauza da ze halako aldaera formalak izan daitezké ondo interesgarriak afin adierazi adiera (erabilera) sintaktiko espezifikoak.

Adibidez, lein-ze erabil liteke espezifikoki ki egin konparazioak:
lein ezik... = lein-ze...
non, ageri denez, lein hori ez den baizik lehen laburtu bat (silaba bat gutxiago), eta non ze hori ez den baizik bát forma laburtu e ezik (beste silaba bat gutxiago), halatan-ze lein-ze horrek ematen digu bi silabako konparatibo espezifiko eta matizatu bat.

Izan ere, gauza ona da (eta ez gutxitan erabakiorra respektu erabilera) eze nexu sintaktikoak izan daitezén arinak, eta ez astunak. Nexu sintaktikoak erruz erabiltzen dira, etengabe ere, eta baldin astunak, bihurtu daitezke nola hesiak ze oztopatu fluitu diskursiboa. Ez da berdin aukeratzea: lehenago ezik... (6 silaba) edo lein-ze (2 silaba): bigarrena (laburragoa, arinagoa) beharko litzake forma orokorragoa, bitartean-ze aurrenekoa (luzeagoa) geldi liteke tzat erabilera askoz-askoz-askoz enfatikoagok, non akaso oso-oso-oso bereziki azpimarratu nahi dugu konparatiboa (akaso silabaz silaba ahoskatua). 

Agerikoa (estatistikoki aise konprobagarria) da nóla, munduko hizkuntzetan zehar, nexu sintaktiko erabilienak ondo laburrak izaten diren, gehienetan monosilabikoak. Gauza da ze maizatasunak higatu egiten ditu halako hitzak, eta utzi behar zaie bilatzen euren versio arin funtzionalena. Nola genien hemen, ez du balio edozer noiz nahi dugun maiz erabili zerbait. Formak baldintzatzen du funtzio posiblea, baldintzatzen du funtzionalitatea.

Etiketak:

osteguna, abendua 13, 2018

Hain bertan nola ondo ahaztuak, gutxi preziatuak, eta gutxiago landuak, nahiz izan harribitxiak

Aurreko sarreran Txopik zioskun ze behar dira landatu eta gero landu an euskal baratza edonongo fruitu eta produktuak nahizik (afin) baratza linguistiko hori izan dadin hain sintaktikoki efiziente eta, azken buruan, hain komunikatiboki eraginkorra nola beste edozein baratza zein izan aukeran. Gogoratu behar dugu ze ari gara buruz komunikazio artikulatu, fin eta potentea, zein dá, bistan denez, zerbait ze landu behar ondo.

Hortaz, azpimarratu nahi nuke ze euskal baratzan bertan bádaude jada, oraintxe bertan, eskura, hainbat fruitu, produktu eta teknika, hainbat baliabide, estruktura eta mekanismo morfosintaktiko (batzuetan morfologian ezkutaturik, baina hor daude), zeinekin, behin ondo landurik, euskal baratza heldu liteke ki kotak e efizientzia eta eraginkortasun sintaktiko aisa konparagarriak kin beste edozein hizkuntza sintaktikoki aurreratu zein mintzo an mundua.

Gilen-ek (azkenaurreko sarreran) eskaintzen digu ondorengo adibide ederra, zein, jakina, eskertu nahi diot, berdin nola Txopiri bere gogoeta:     
Aroztegian butz egin zak lein ezik burña . [A EY III, 174]
Hortxe bertan, adibidez, daukagu euskal baratzeko fruitu eder bat: ezik, zein den produktua e ez + partitiboa, zein noizbait hasiko zen erabiltzen pospositiboki an zentzuren bat, eta zein, euskal baratzeko txoko batzuetan, joan zen evoluzionatzen eta zabaltzen ki posizio prepositiboak ere an anitz erabilera ezberdin (nola edo hala erlazionatuak), zeinen artean aurkitzen da goragoko erabilera konparatibo burulehena: lein ezik...+ aditz-erroa.

Gilen-en adibide horretan biltzen da euskal baratzaren potentzialitatea, potentzialitate itzela, ki joan eraikitzen baliabide eta estruktura gerota burulehenago eta arinagoak arartez material eta mekanismo morfosintaktiko propialak. Hortxe bertan daude, askotan esku-eskura, oinarrizko materialak eta oinarrizko mekaniskoak, hain bertan nola ondo ahaztuak, gutxi preziatuak, eta gutxiago landuak, nahiz izan harribitxiak.

Etiketak: , ,

asteazkena, abendua 12, 2018

Mekanismo sintaktiko garatzaileak, edonongoak

Mintzo da Txopi an azken sarrera gain euskal baratza:
Berriro dut esango, gure euskal baratzak ez badu nahikoa elikagai, hiztunak ditu erabiliko ondoko baratzak, beraz hobe dugu landatu lehenbailehen falta diren fruitu ta barazkiak, konplexurik gabe! Eta lasai, ditugu euskaldunduko horiek produktuak, nola egin genuen bere garaian kin babarrunak on Tolosa, piperrak on Gernika eta Ezpeleta, papak on Araba edo alkatxofak on Nafarroa. Den-denak euskal produktuak. Eusko Label. [Txopi]
Gauza da ze, berdin nola matematika ez den inongoa, baizik edonongoa, horrela ere dira edonongoak hizkuntzen mekanismo sintaktiko garatzaileak.

Gero, mekanismo horiek behar dira inplementatu (gradualki) kin material linguistiko konkretuak eta abiatuz tik aukera konkretuak: hor sartzen dira aspektu lokalagoak e prozesu bat, zein berez dén universala.

Etiketak: ,

larunbata, abendua 01, 2018

Jarri tomatea hantxe non katuak egin siesta

Gaur goizean, Aizu! aldizkaria irakurtzen nengoelarik (2015eko uda), begitara salto egin dit ondoko komikiak:

Hor, goiko partean, dio:
"Katuak non egiten du siesta? Han jarri tomatea" (Jakoba Errekondo)
non dauzkagu bi esaldi korrelatibo (non?... han) zeinen aurrenekoak (galderak) funtzionatzen du nola perpaus erlatibo murriztaile bat (izan ere, halakoxe esaldi korrelatiboetan dago hazia e perpaus erlatiboak kin anaforiko galdetzaileak):
Jarri tomatea hantxe non katuak egin siesta
Bai, galdera-erantzun estruktura korrelatibo horiek daude an jatorria bera e perpaus erlatiboak kin anaforiko galdetzaileak, zein jatorri horretan izanen ziren murriztaileak, perpaus erlatibo murriztaileak

Etiketak: , ,

ostirala, azaroa 30, 2018

Ez genuke eginen baizik segitu bidea ezé zabaldu zuten zenbait idazle zaharrek

Azken sarreran aldezten genuén aukera sintaktikoa ki ez gehitu "-(e)n" edo "bait-" an aditz laguntzaile edo sintetiko subordinatuak. Horretarako arrazoi nagusia zén arintasuna; izan ere, alde batetik usantza horrek askotan kenduko dio silaba bat ki aditz subordinatua (zein ez den batere gauza txarra), eta bestetik hiztunari kenduko dio tensio diskursiboa e gehitu marka redundante bat gain aditz subordinatua, zein egon liteke perpausaren finalean. Bázen, gainera, bigarren arrazoi bat: argitasuna; zeren "-(e)n" hori dá halaber marka e erlatiboa, eta diodanez batzuetan, sor daitezke interferentziak.

Azken sarrera horretan, komentario batean, Erramun Gerrikagoitiak zioen:
...ondo legoque ikustea exempluren batzuc, eguin ahal izaiteco comparationeac hobequi arten bi auquerac.
Adibide modura, har dezagun ondoko pasartea zein ahal den irakurri an azkenaurreko sarrera:
Dudarik gabe, halako aukerak, non nexu burulehenek aurkezten dituzté perpaus subordinatuak eta aditz sinplifikatuek euren osagarriak, izanen lirake aurrerapausu itzela respektu aukera buruazken aski zurrunak, zeinekin sortzen dira diskurso sintaktikoki ondo baldintzatuak. Dudarik gabe, horixe da bide ona, garabidea.
Hor ditugu bi perpaus subordinatu zeinen aditzak ez daramate subordinazio-markarik. Lehenengoa dá hau:
... halako aukerak, non nexu burulehenek aurkezten dituzté perpaus subordinatuak eta aditz sinplifikatuek euren osagarriak,...
Hor, baldin jarri:
...halako aukerak, non nexu burulehenek aurkezten baitituzté perpaus subordinatuak eta aditz sinplifikatuek euren osagarriak,...
gehitu egin dugu silaba bat, "bait-" redundantea, zein, aukeran, akaso ez genuen gehituko, hola sinplifikatuz eta arinduz estruktura subordinatu hori. Bestalde, baldin jarri:
...halako aukerak, non nexu burulehenek aurkezten dituzten perpaus subordinatuak eta aditz sinplifikatuek euren osagarriak,...
zilegizko duda diskursiboa izan genezake ea gorritutako zati hori ba ote den berezko perpaus erlatiboa (independentea respektu "non"). Jakina, duda hori diskursoan aurrerago askatuko litzake baina soilik behin sorturik interferentzia guztiz evitable bat (ez gehituz "-(e)n" anbiguoa).

Gauza da ze aditzaren "-(e)n" subordinatibo horrek ez du sortzen interferentziarik noiz aditza izan finala, baina aditzaren jarraian haren osagarria joanik, nola goiko adibidean, interferentzia gertatuko da, areago justifikatuz aukerako sinplifikazioa e subordinazio-marka hori, berez redundantea.

Hala eginez, ez genuke eginen baizik segitu bidea ezé zabaldu zuten zenbait idazle zaharrek.

Etiketak: , ,

asteazkena, azaroa 28, 2018

Aukerako "-(e)n" edo "bait-" an aditz laguntzaile subordinatuak

Irakurleak ikusiko zuen, adibidez azken sarreran, nóla, perpaus subordinatuetan, askotan ez zaion itsasten "-(e)n" edo "bait-" ki aditz sintetiko edo laguntzailea (noiz erabili laguntzailea). Hori ez da baizik beste bide bat ki arindu sintaxia e euskara batu estandarra, evitatuz gainera anbiguitate diskursiboak zein sortzen tikan bukaerako -n horiek (nahastu bailitezke kin erlatibo pospositiboa).

Eta pentsa dezakegu ze erabilera hori dá fruitua e experimentazioa e idazle zaharrak, zeren ez dira arraroak adibideak non paper zaharretan ez diren erabiltzen halako subordinazio-markak, eta bádira idazleak ezé, adibidez perpaus eltiboetan, soilik erabiltzen zituzten forma sinplifikatuak. Ikus an Orotariko Euskal Hiztegia:
zein (pronombre relativo): De uso general en todos los dialectos hasta el s. XIX. Es muy frec. en catecismos y textos similares. Su uso disminuye radicalmente en el s. XX. Azkue tacha de barbarismo el empleo de zein como relativo (ya no se emplea en catecismos como KIkV, KIkG, ArgiD o ArgiDL). El auxiliar de la subordinada lleva bait- en los textos orientales (y en Lasa) y -(e)n en los occidentales y en Zubiri (82). Hay ambas formas en el catecismo alto-navarro de Añibarro y en el catecismo de Ulzama (22 -(e)n, 22 bait; tiene además ejs. sin marca alguna, v. infra). Lardizabal y Beovide lo emplean siempre sin marca alguna de subordinación. En Añibarro, CatB, Iturriaga, Arana (SIgn 76 sin marca; SIgn 36 con -n), Legaz y Zubiri (82 con -n, 79 sin marca) hay ejs. con y sin marca de subordinación. [Orotariko Euskal Hiztegia]
Zergatik ez dugu jarraitu behar bide hori? Zergatik lotu behar gara, derrigor, ki erabilera astunena noiz aukeran izan erabilera arinagoa eta batzuetan argiagoa? Zertara itxaroten ari gara ki erabili, beti ere aukeran, sintetiko edo laguntzaile soilak an perpaus subordinatuak?

Diot eman behar dela aukera, eta gero bakoitzak ikus dezala non zer erabiltzen duen, baina baldin bagoaz, nola joan beharko ginake, ki erabilera gerota maizagoa e, adibidez, erlatibo anaforikoak, ez legoke batere txarto gogora dezagun ze aukera arinago hori bádela hor (ez erabiltzea"-(e)n" eta "bait-") zeren idazle batzuk landu bide zuten.

Modu guztietako nexu subordinatzaile burulehenak + infinitiboa

Azken sarreran, Gilen-ek dio, referituz ki textua zein gatozen komentatzen hemen eta hemen:
Baldin atxiki nahiko banu gaztelaniaren sintagma-ordena (nahiz eta, libreki aritzera, beste era batean antolatuko nukeen ia seguru), honelatsu emango nuke euskara batuan:
Eusko Ikaskuntza-Sociedad de Estudios Vascos (EI-SEV) da entitate bat zientifiko kulturala, izaera pribatukoa, zeina 1918an fundatu baitzuten Araba, Bizkai, Gipuzkoa eta Nafarroako Diputazio Foralek nahizik (eta) eman erantzun global eta integratzaileak Euskal Herriaren erronka sozialei, aintzat hartuz haren lurralde-berezitasunak eta gaindituz hesi administratibo, ideologiko eta sozialak.
Ni behintzat konformatzen nahiz, gaur gaurkoz, "progresibotasun" horrekin.
Nik fokua jarriko nuke gain estrukturá "nahizik eman..." zein Gilenek erabili hor. Estruktura horrek damaigu eredu guztiz funtzional bat (nexu subordinatzaile burulehena + infinitiboa) ezé, bi hitz laburrekin hasieran (nexua eta infinitiboa), ezin hobeto prestatzen gaitu ki jaso informazio xehetuagoa e osagarri potentzailki luze edota konplexu edo ezusteko bat.

Eta gauza da ze aukera hori dá guztiz hedagarria ki beste edozein mota e perpaus subordinatuak, lortuz alde batetik artikulazio koherente eta efektiboagoa (nexuak eta aditzak ematen baituté oinarrizko informazioa), eta bestetik aditz-erabilera sinpleagoak, ez baita gutxi. Dudarik gabe, halako aukerak, non nexu burulehenek aurkezten dituzté perpaus subordinatuak eta aditz sinplifikatuek euren osagarriak, izanen lirake aurrerapausu itzela respektu aukera buruazken aski zurrunak, zeinekin sortzen diren diskurso sintaktikoki ondo baldintzatuak. Dudarik gabe, horixe da bide ona, garabidea.

Eta, bai, akaso horixe izan beharko litzake lehenengo fasea an garapen sintaktiko graduala e euskara batu estandarra, zeinetan normaltasunez erabili ahalko lirake nexu burulehenak ki iragarri edozein modutako perpaus subordinatuak, eta non infinitiboek ondo zimentatuko lukete ondoko osagarrien interpretazioa (laguntzaile eliptikoak izan beharko lirake aukerakoak noiz ere funtzionalak diren).

Baina, behin horra ailegatuta, edo hobeto aldi berean, orobat joan beharko ginake lantzen baliabide burulehenak zeinekin aurkeztu sintagma nominal luze edota konplexuak (nola adibidez "arten A eta B", edo "gain...", edo "buruz..." edo "alde..." edo "kontra..."), eta zein diren guztiz beharrezkoak ki erlajatu estuasun sintaktiko komunikatibo buruazkenak. Hor, sinpleki aplikatu beharko lirake euskararen mekanismo sintaktiko sortzaileak, zein diren euskararenak eta zein, bestalde, horretarako dauden.

Bigarren fase horretan gerotxoago, edo hobeki gaurdanik, orobat landu beharko litzake edozein bide posible (adibidez morfologiak eman ahal ditu aukera ederrak) nondik lortu baliabide funtzionalak zeinekin artikulatu era guztietako sintagma burulehen irekiak, jarraituak, potenteak eta, azken buruan, eraginkorrak (zeinen efektu komunikatiboa den etengabekoa).

Zenbat eta lehenago heldu haruntzago, hobeto.     

Etiketak: , , ,

asteartea, azaroa 27, 2018

Baliabide pospositiboak ez dira soluzio orokorra afin inplementatu sintaxi burulehena

Atzoko sarreran, Luis Lauzirikak egiten du saio interesgarria e inplementatu ordena ahalik-eta progresiboena (burulehenena) bidéz baliabide sintaktiko pospositiboak (buruazkenak). Hori da bide bat eze batzuetan eman ditzake bere emaitzak, baina zein, orokorrean, ez den bide egokia, baizik ondo traketsa eta deserosoa ere. Zeren baliabide pospositiboak sortu ziren ki lotu sintaxi buruazkena berdin nola baliabide prepositiboak ki lotu estruktura burulehenak.

Dio Lauzirikak an bere itzulpena:   
...da entitate bat zientifiko kulturala, karakter privatukoa, fundatua 1918an, Araba, Bizkaia, Gipuzkoako eta Nafarroako Diputatioez emateko erantzun globalak... 
eta bistan da bere trakestasuna respektu: 
... es una entidad científico-cultural de carácter privado fundada en 1918 por las Diputaciones Forales de Araba-Álava, Bizkaia, Gipuzkoa y Navarra para dar respuestas globales...
non ez den behar komarik ere afin itsatsi esaldiko osagarri koherente ezberdinak (ezbada afin banatu zerrendagaiak) horrela erakutsiz bere jarraitutasun maximoa.

Lauzirikaren saioan:
  • Ez da berdin jarraitua: komak behar dira afin banatu bloke sintetiko buruazkenak.
  • Ez da berdin koherentea: "Araba, Bizkaia, Gipuzkoako eta Nafarroako Diputatioez" osagai sintetikoak ditú 22 silaba, zeinen buruan jakinen dugu ze osagarri hori zén subjektu pasibo bat.
  • Ez da berdin xehetua: 22 silaba horiek gehiegi direlarik ere, hor desagertu da "Foral" adjektiboa (edo "Foru-" izen konposatua), zeinekin izanen lirake beste 2 silaba.
  • Ez da berdin efektiboa: ez du ahalbidetzen jarraitutasun koherentearen ritmo kontrolatua, aukeran pausatuagoa edo azkarragoa, nahierara intonatua, afin mezua izan efektiboago.    
Eta diferentzia horiek doaz pilatzen, metatzen, osagarriz osagarri, esaldiz esaldi... Ez, baliabide posposiboek ez dute ahalbidetzen soluziobide orokor-sistematikoa. Ez dira soluzioa.

astelehena, azaroa 26, 2018

Zer da Eusko Ikaskuntza?

Jo dezagun ki web-orria e Eusko Ikaskuntza, eta has gaitezen, adibidez, tikan hasiera: Zer da Eusko Ikaskuntza? Hauxe da euren erantzuna bai euskaraz bai gaztelaniaz:
Zer da Eusko Ikaskuntza?
Arabako, Bizkaiko, Gipuzkoako eta Nafarroako Foru Aldundiek sortu zuten 1918. urtean, Euskal Herriko gizarte-erronkei erantzun globalak eta bateratzaileak emateko xedearekin, lurraldeen berezitasunak kontuan hartuta eta oztopo administratiboak, ideologikoak eta gizarte mailakoak gaindituz.
Amaitu dugu paragrafoa eta oraindik ez dakigu zer den Eusko Ikaskuntza: universitate bat? foro sozial publiko bat? irakasle universitarioen foro bat?... Ikus dezagun ea suerte gehiago dugun gaztelaniazkoan:
¿Qué es Eusko Ikaskuntza?
Eusko Ikaskuntza - Sociedad de Estudios Vascos, EI-SEV es una Entidad científico-cultural, de carácter privado, fundada en 1918 por las Diputaciones Forales de Araba-Álava, Bizkaia, Gipuzkoa y Navarra para dar respuestas globales e integradoras a los retos sociales de Vasconia, atendiendo a sus especificidades territoriales y superando las barreras administrativas, ideológicas y sociales.
Beraz, gaztelanizkoan jakinen dugu nóla Eusko Ikaskuntza dén entitate zientifiko-kultural privatu bat zeinen helburua dén ematea erantzun global eta integratzaileak ki erronka sozialak e Euskal Herria, kontuan hartuz bere lurralde-berezitasunak eta gaindituz oztopo administratiboak, ideologikoak eta sozialak.

Ez da zertan azaldu ze bertsio burulehena, aparte izan jarraituagoa, artikulatuagoa, erosoagoa..., bádela kasu honetan xehetuagoa ere. Eta hala izaten dira kontuak noiz erabili sintaxi burulehena respektu buruazkena: jarraituagoak, artikulatuagoak, erosoagoak..., eta baita xehetuagoak ere, osotuagoak kin detaile gehiago, hala idatzian nola berdin mintzatuan.

Etiketak: ,

igandea, azaroa 25, 2018

Mikel Irizar: "Euskara komunikatiboa behar da, baita euskaldun komunikatiboak"

Mikel Irizarrek, 2004an, behin parte harturik an lehen kongresua e euskarazko kazetaritza, egin zuen haren valorazio orokor bat an artikulua deitzen "Kazetaritza kongresutik bueltan" (Sustatu, 2004-11-15), zeinen barruan zihoazen ondorengo hitzak gain maila komunikatiboa e parte-hartzaileak, zein, ez dezagun ahaztu, izanen diren gaurko eta biharko komunikatzaileak:
Komunikazio-Inkomunikazio
Harrigarria egin zait ikustea gaitasun komunikatibo txikia komunikazioa langai dutenen artean ere. Txostengile zenbait etorri da etxeko lanak egin gabe. Denbora eta gaia emanda, etxean egin beharrekoa da norberak dakienetik ideia nagusia atera, honen azalpena prestatu eta ispilu aurrean entsaiatu. Bai, entsaiatu ea zenbat denbora hartzen duen prestatutakoaren azalpenak. Baina batzuen jakinduria hain da itzela, ezin dutela sintesirik egin. Nik behintzat argi daukat: edukazio txarra ez da luzatzen ari denari hitza kentzea, edukazio txarra da ordu erdi izan eta ordu bete hartu nahi izatea, eta izorra daitezela atzetik datozenak.

Apala izan da, era berean, bataz bestekoa azalpenen estiloan. Asko hobetu daiteke Powerpoint-en erabileran, hitz jarioan, erregistro aukeraketan… Euskara komunikatiboa behar da, baita euskaldun komunikatiboak [Mikel Irizar, "Kazetaritza kongresutik bueltan", Sustatu, 2004-11-15].
Hor, Mikel Irizarrek, aparte argi utzi kongresuko komunikatzaileen maila komunikatibo eskasa (gaitasun komunikatiboan, hitz-jarioan, registro-aukeraketan...), ondo dio ze behar da euskara komunikatiboa, eta baita euskaldun komunikatiboak ere. Bai, hala da, baina aurrena euskara komunikatiboa.

Eta euskara komunikatiboa esatea dá esatea askoz euskara burulehenagoa, progresiboagoa, jarraituagoa, potenteagoa... eta horretarako behar dira landu eta normalizatu hainbat estruktura sintaktiko, halako moduan ze horixe baita, alde handiz, aurreneko erronka zein euskarak izan an hurrengo mendea.

Zeren, azken buruan, sintaxi buruazkenak dirá komunikatiboki ondo gutxiago funtzionalak (eraginkorrak) respektu sintaxi burulehenak, nola frogatu ahal den, adibidez, an edozein artikulu periodistiko (gehiago kostata, kalitate gutxiago), eta arazo hori datzá an zentroa e realitate linguistikoa zein bizi garen egunero, dá klavea afin ondo ulertu arazoa, eta ondorioz proposatu ahal izan konponbide egokiak, modu sozialki orekatuan.

Etiketak: , , ,

larunbata, azaroa 24, 2018

Prestigioa, kontzientzia eta araua? Ez al du beldur pixkat ematen?

Idazten du Jon O. Urain kazetariak gaur (ikus "Etorkizunerako gidaliburua" an Berria) buruz Eusko Ikaskuntzak esparru sozial ezberdinetan landutako diagnostikoak eta proposamenak, zeinen artean aurkitzen dira euren diagnostikoak eta proposamenak an esparrua e euskara:
Euskara ardatz
Mikel Irizar Topaguneko lehendakari ohi eta Gipuzkoako Euskara zuzendari ohiak xehatu zituen euskararen aurrerabidea helburu garatutako ideiak. Euskarak izan beharreko «zentraltasuna» nabarmendu zuen: «Identitate partekatua euskararen eta euskal kulturaren inguruan eraiki behar dela uste dugu. Ditugun sistema guztiak bideratu behar ditugu helburu horretara». Irizarren hitzetan, «prestigioa, kontzientzia eta araua» behar ditu euskarak: «Prestigioaren bidez, erakartzeko; kontzientziaren bidez, militantzia sortzeko; arauaren bidez, beharrezko bihurtzeko». Besteak beste, xedetzat jarri dituzte «ulermen unibertsala lortzeko estrategia» garatzea, euskaraz egiteko gaitasuna hobetzea, euskarazko sorkuntzaren eta kontsumoaren babes publikoa areagotzea eta estrategia digital «berritzailea» ezartzea. [Jon O. Urain an "Etorkizunerako gidaliburua", laburbilduz eta jasoz Mikel Irizar-ren hitzak, Berria, 2018-11-24]
"Prestigioa, kontzientzia eta araua"? Eta ez dago batere referentziarik ki hizkuntzaren arazo estruktural konparatiboak zeinekin hizkuntza bera baitá (zehazki bere sintaxi buruazkena) oro har ondo gutxiago eraginkorra eze gaztelania eta frantsesa burulehenak? Eusko Ikaskuntzari ez al zaio interesatzen analisi serio eta riguroso bat? Itxura hutsetan gelditzen da? Itxura hutsetan gelditu nahi du? Azaleko diagnostikoetan? Proposamen sozialki latzetan? Soilik bururatzen al zaio "prestigioa, kontzientzia eta araua"? Ez al du beldur pixkat ematen?

Etiketak: , , ,

Falta dira, zehazki, baliabide sintaktiko burulehenak

Azken sarreran genioenez, euskaran (euskara batu estandarrean) ez dira falta baliabide sintaktiko buruazkenak: hor báda aukera ederra afin eman (hori bai, pospositiboki, eta hortaz, askotan inefizienteki) edozein ñabardura sintaktiko zein nahi den.

Ez, euskaran (euskara batu estandarrean) falta dirá, zehazki, baliabide sintaktiko burulehenak, zein diren ezinbestekoak, eta areago euskararen kontextu linguistiko exigentean, afin garatu diskurso-mota askoz progresiboagoa, askoz irekiagoa, askoz jarraituagoa, askoz koherenteagoa, askoz potenteagoa eta, azken buruan, askoz efektiboagoa.

Eta, nóla konpondu arazo estruktural hori? Ba, ibiliz bide guztiak nondik etor litezken aurrerapausuak:
  • Bilatuz ahozko euskaran.
  • Bilatuz euskara idatziaren tradizioan.
  • Bilatuz euskararen morfologian.
  • Erabiliz euskararen mekanismo sintaktiko sortzaileak.  
  • Mailegatuz.
Aukera guzti horiek landu behar dira, baita ustiatu ere, areanda lortu diskurso bilatua. Gradualki. Ez da beste biderik.

Etiketak: , , ,

osteguna, azaroa 22, 2018

Antton Elosegi: "...hain urri geneuzkan hizkuntza baliabideak"

Azken sarreran, Erramun Gerrikagoitiak jakin nahi du gehiago buruz talka zein gertatu an hastapenak e euskara batua arten bi euskara-mota arras diferente, zein deitu genitzake eredu garatzailea eta eredu garbizalea:
Zer guehiago jaquin ahal dugu buruz talca delaco hori?
Antton Elosegi mintzo zaigu an aipatutako ber elkarrizketa gain kontrairaultza zein, garai hartan, gertatu an esparru juridiko-admnistratiboa:
Karlos del Olmo: 1980. urteko aldizkari ofizialean kontrairaultza gertatu zela esan duzu noizbait. Zertan izan zen dena delako iraultza hura?

Antton Elosegi: Hartzen badituzu 1978an argitaratzen hasi ziren Eusko Kontseilu Nagusiko Aldizkari Ofizialak, ohartuko zara euskara-eredu bat dagoela hasieran, eta beste bat, guztiz desberdina, amaieran, 1980ko otsailaren 1eko aletik aurrera. Hasieran, uste dut Xalbador Garmendia zela itzulpenaren arduradun; euskara batuaren munduan “zebilen” euskara mota bat ageri da. Oraingo begiekin ikusita, zalantzaz betetako euskara, segurtasunik gabekoa, bila zebilena, erdarazko kontzeptuak euskaraz, nola hala, eman nahi zituena. Euskara molde horrek, mailegura eta kalkora jotzen zuen behar zenean, eta bestaldetik, euskara idatziaren tradizioan, Axularrengan batez ere, bilatzen zituen hain urri geneuzkan hizkuntza baliabideak.

Baina aldizkari horren azken alean, bat-batean, beste euskara mota bat ageri da, ordura arte inoiz gutxitan ikusia, zurruna, Altuberen arau gogorrenak ere hutsik gabe betetzen zituena, garbizalea,eta ia ulertezina. Ale horretako sintagma bat duzu hauxe:

“Euskal Herriko autobidezko bidari-garraiorako araupeko eta aukerango herri-zerbitzuetarako baimendunak (…)”.

Nire ustez, anti-euskararen adibide garbia. Baina okerrena zen nire ustez, hainbat jenderentzat, eta bereziki agintarientzat, euskara-eredu hori aurrekoa baino hobea zela. Hurrengo urteetan, euskararen ofizialtasuna indartzen joan zenean, Euskal Herriko Aldizkari Ofizialean, hura izan zen euskara eredu-nagusia eta hamarren bat urtez eredu hori Legebiltzarrean eta IVAPen jaun eta jabe ibili zen. Gero, 1990 aldera desagertuz joan zen, baina ez hainbat eta hainbat ukitu utzi gabe administrazioko euskaran. Nire ustez, eredu-aldaketa horrek izugarrizko atzerapena eragin zion euskara juridiko-administratiboari. [Antton Elosegi, erantzunez ki Karlos del Olmo an elkarrizketa titulatuá "Antton Elosegirekin solasean", Senez, 2008]
Nik, hor, azpimarratuko nuke nóla euskara-eredu garatzaileak...
...euskara idatziaren tradizioan, Axularrengan batez ere, bilatzen zituen hain urri geneuzkan hizkuntza baliabideak. [Antton Elosegi, erantzunez ki Karlos del Olmo an elkarrizketa titulatuá "Antton Elosegirekin solasean", Senez, 2008]
Hor, nik matizatu nahiko nuke, ze euskara buruazken zurrunak báditu modu guztietako hizkuntz-baliabide pospositiboak (erlatiboak, konparatiboak eta posposizio-sorta luzea eta osoa). Esan nahi baita ze arazoa ez da, oro har, falta direla baliabide buruazkenak, baizik falta direla (hain urri) baliabide burulehen potenteak, arinak eta, azken buruan, eraginkorrak.

Etiketak: , , ,

asteartea, azaroa 20, 2018

Antton Elosegi: "...lehio bat irekitzen zitzaion euskarari...mundu berri batean sartzen zen euskara..."

Ondorengo hitz esanguratsuekin mintzo da Antton Elosegi (erantzunez ki Karlos del Olmo an elkarrizketa titulatuá "Antton Elosegirekin solasean", Senez, 2008) burúz itzulpen ondo aberasgarriak zein, azken mendearen erdialdera, irakurtzen zitun an aldizkariá Egan, editatua azpi zuzendaritza nagusia e Koldo Mitxelena, zeinekin batera itzaliko baitzen aldizkaria bera ere an 1987:
[Egan aldizkariko] Itzulpenetan leiho bat irekitzen zitzaion euskarari. Itzulpen haietan, mundu berri batean sartzen zen euskara, eta hizkuntzaren baliabide guztiak erabiltzen hasten zen. Mailegatzearen beldurra alde batera utzi, eta klasikoen egitura “latinzaleak” berpizten zituen diskurtso berri harekin oso pozik sentitzen nintzen. [Antton Elosegi, erantzunez ki Karlos del Olmo an elkarrizketa titulatuá "Antton Elosegirekin solasean", Senez, 2008]
Agerikoa da talka bortitza arten eredu garatzailea zein Elosegik aipatu hor, non berpizten ari ziren klasikoen egitura "latinzaleak", eta eredu esoteriko garbizalea, hain iluna nola antzua, zein Elosegik zuen kritikatzen an azken sarrera, mintzatuz gáin euskara juridikoa.

Halako ikuskera-talka batez ari zen Koldo Zuazo noiz zioskun ze (ikus hemen):
Ikuskera talka bat ere bazegoen oinarrian, Zuazok azaldu duenez. «Euskara batua egiten hasi zenean, XVI. eta XVII. mendeetako literatura lapurtarrarenganako lilura zegoen. Hori zeukaten euskara jasotzat». Batik bat Bilbo inguruan zabaldu zen joera hori. «Lilura horren ondorioz, antzinako hainbat hitz eta egitura berpiztu ziren». Zuazoren arabera, hala ere, gaindituta dago hori, «oso baztertuta». [Koldo Zuazo, erantzunez ki Garikoitz Goikoetxea an "Batuaren arantzak" (Berria, 2018-9-30)]
Bistan denez, desbidea ez da soilik gertatu an esparru juridikoa.

Etiketak: , , , ,