astelehena, uztaila 22, 2019

Euskara ez da deklinatzen

Atzoko sarreran aipatzen genuen aldaketa terminologiko bat zein den eginen an euskal gramatika berria zein Euskaltzaindia ari den prestatzen, eta justuki horren inguruan aritu zen ondorengo komikia ganik Zaldieroa (Berria, 2019-7-16):

Eta hala da, zeren euskara ez da hizkuntza deklinativoa, baizik aglutinativoa, nola genioen an sarrera titulatzén ⇶ "Deklinabidea" versus "kasu-markak" (Balbula, 2018):
Bai, etimologikoki zehatzago izanen litzake erabiltzea deklinatibo edo flexibo terminoak noiz ari garen referitzen ki hizkuntza nagusiki fusionalak, non, Erramunek dioenez, hitza dá cambiatzen, makurtzen, inclinatzen edota, bestela esanda, modifikatzen, flexionatzen, bihurritzen, deformatzen, usually shortening the word or providing easier pronunciation (Wikipedia); bitarten-ze etimologikoki hobe litzaké reservatzea aglutinatibo terminoa ki hizkuntza nagusiki aglutinatiboak, non, hala hitza bera nola hitzari erantsitako morfemak ere ez diren aldatzen, baizik soilik elkarri itsasten: all of these morphemes (including stems and affixes) remain, in every aspect, unchanged after their unions (Wikipedia) [Balbula, 2018]
Euskara ez da deklinatzen.

igandea, uztaila 21, 2019

"postposizio-sistema" vs "deklinabidea"

Jarraituz kin artikulua e-Jokin Sagarzazu titulatzén «Guk bete dugu hitza» (Berria, 2019), eta hortaz, jarraituz kin hitzak e-burua e-Gramatika-Batzordea e-Euskaltaindia, Pello Salaburu, irakurri ahal dugu ze:
Atal berri batzuk sartu dituzte; batzuetan «erroko» zuzenketak egin dituzte, eta «ikerketa sakonagoa behar duten atalak» sartu dituzte. «Gramatikaren ikerketa ez da inoiz amaitzen», esan zuen euskaltzainak. Terminologian eginiko batzuk aipatu zituen: adibidez, deklinabide kontzeptua baztertu dute, postposizio sistema hobetsita. [Jokin Sagarzazu, «Guk bete dugu hitza», Berria, 2019]
Genioenez, itxaron beharko dugu harik ikusi zertan dautzan hala «erroko» zuzenketak nola «ikerketa sakonagoa behar duten atalak», baina momentuz, esan ahal dugu ze, nola genioen hemen jarraiki argudioak e-Erramun Gerrikagoitia, guri ere "postposizio-sistema" iruditzen zaigu egokiago zein "deklinabidea" afinda izendatu euskararen sistema e-kasu-markak.

larunbata, uztaila 20, 2019

Pello Salaburu buruzki gramatika berria: «Eztabaidarako irekia»

Atzoko sarreran aipatzen genuen a-artikulua e-Jokin Sagarzazu titulatzén «Guk bete dugu hitza» (Berria, 2019), non jasotzen dira zenbait komentario ganik Euskaltzaindiko gramatika-batzordeburu Pello Salaburu buruzki, besteak beste, izaera e-gramatika berria zein amaitzear duten: 
Izaera «deskribatzailea eta preskribatzailea» du. Arauak ematen ditu eta, aldi berean, norabide jakin bat markatzen du. «Eztabaidarako irekia» dagoen lan bat dela azpimarratu zuen Salaburuk. [Jokin Sagarzazu, «Guk bete dugu hitza», Berria, 2019]
Eta gauza da ze Pello Salabururen hitz horiek bai doazela an norabide ona, eta justuki horregatik berriro ere eman behar dizkiogu gure zorionik hurbilenak (ikus ⇶ Zorionak at Pello Salaburu, Balbula, 2005), nahiz, jakina, ikusi beharko da zertan mamitzen diren hitz oso egoki horiek, ikusi beharko da zertan gauzatzen den norabide jakin hori, ikusi beharko da norainoko irekia den eztabaida, ikusi beharko da gramatikaren preskripzioen flexibilitatea, irekitasuna, eztabaidagarritasuna, ikusi beharko da noraino balio duten justifikazio landuak, argudio onak afin egin ekarpen garatzaileak.

Baina gaurkoan, eta nola genioen hemen, soilik esan ze:
Pello Salaburuk [...] jo du an norabide zuzena, eta horregatik nahi dugu bera zoriondu, nahiz-eta hori ez da baizik hasiera bat (askotan zailena izaten da abiatzea bera).

Egonen da momenturik afin kritikatu hemengoa, hangoa eta haruntzagokoa; baina gaurkoan gelditu nahi dugu kin zorion horiek, ezik (pues, porque) gaur, ni behintzat, sentitzen naiz babestutxuago. [Balbula, 2005]
Dudarik gabe, horixe da bidea, eztabaida serioa eta flexibilitatea.

ostirala, uztaila 19, 2019

Pello Salaburu: «Idatzizko konpromisoa genuen, baina hitzemandakotik baino urrunago doa [Euskara Batuko] eskuliburu hori, baita edukietan ere»

Sarrera honetan komentatzen genuen bázirela desegokitasun nabarmenak an esparrua e-hitz-ordena (esparru zentrala) noiz konparatzen Euskaltzaindiaren Euskara Batuko Eskuliburua eta azken bibliografia publikatua ganik Euskaltzaindia bera, modu horretan agerian utziz oso desadostasun handiak arten batzorde diferenteak barru Euskal Akademia, hala nola Euskara Batuko Eskuliburuko Batzordearen perspektiva-falta eta zurruntasun-estuasun tamalgarria.

Eta atzo aipatu genuen euskal gramatika eguneratu bat zein Eskaltzaindiaren Gramatika Batzordea arituko litzaken azkentzen, eta zeini buruz mintzatu baita Pello Salaburu batzordeburua berriki (ikus Jokin Sagarzazuren artikulua titulatzén: «Guk bete dugu hitza», Berria, 2019):
[Gramatika] Batzordearen lanarekin batera gramatika labur bat egiteko proposamenak azaleratu zuen eztabaida. Horren lanketarako Gramatika Batzordea kanpoan utzi zutela salatu zuen Salaburuk. Gainera, azpimarratu zuen euren ustez gramatika laburra ezin zitekeela egin aurretik Euskal Gramatika eguneratu eta moldatu arte. Eta berdin pentsatzen jarraitzen dutela berretsi zuen atzo. «Hori horrela ez egitea kontradikzio bat da».

Iaz, baina, Euskara Batuaren Eskuliburua kaleratu zuten. Euskaltzaindiaren arabera, nork bere lanak egitea adostu zuten batzordeko kideekin, karguetara itzuli zirenean. Haiek euskararen gramatika amaituko zutela, eta beste talde batek eskuliburua egingo zuela. «Idatzizko konpromisoa genuen, baina hitzemandakotik baino urrunago doa eskuliburu hori, baita edukietan ere», adierazi zion Salaburuk kazeta honi atzo. «Polemikak bere horretan jarraitzen du». [Jokin Sagarzazu, «Guk bete dugu hitza», Berria, 2019]
Nola genioen an atzoko sarrera, ikusi berhako dugu zer dakarkigun gramatika atondu berriak eta zertan gelditzen diren desadostasun horiek. Espero dezagun gramatika horretan nagusitu dadila jarrera irekia eta eraikitzailea nola genioen an ondorengo sarrera:

osteguna, uztaila 18, 2019

"zein" subordinatzaile konparativo burulehen monosilabikoa: ez da jasotzen an Euskaltzaindiaren Hiztegia

Aurreko sarreretan aritu gara komentatzen hainbat adibide non erabiltzen zén "zein" subordinatzaile konparativoburulehen, monosilabikoa. Ikusi dugunez, kunplituki jasota dago rekurso horren existentzia eta erabilera an Euskaltzaindiaren OEH, eta ikusi genuenez, orobat aipatzen da an Euskaltzaindiaren EGLU, ez bata ez bestea ez direlarik dokumentu arauemaileak, baizik deskribatzaileak.

Baina, zein ote da tratamendua zein jaso horrek-partikula subordinatzaile konparativo eroso eta guztiz erabilgarria an dokumentu arauemaileak? Zein leku dedikatzen zaio ki baliabide potente eta esango nuke moderno hori an Euskaltzaindiaren Hiztegia?

Erantzuna dá erraz eta sinplea: ez da jasotzen, ez da aipatzen. Horixe da tratamendua zein ematen zaion ki harribitxi konparativo hori, hain justu ber tratamendua zein eman ki beste harribitxi burulehen batzuk.

Ikusi beharkó berriki iragarritako gramatikak ze berri dakarkigun.

asteazkena, uztaila 17, 2019

Oso atzera, izugarri galdu

Aurreko sarreran dio Txopik:
¿Horrek zer nahi du esan? ¿Ezen orai dela 400 urte euskara zegoela geyo evoluzionatua ezen XXI. mendean?
Eta gauza da ze, baldin konparatu egungo prosa batu estandarra eta prosa idatzi zaharra, erantzuna izan beharko da baiezko borobila: oso atzera jo du euskal sintaxiak.

Baina, hala ere, azpimarratu behar da ze betiko estruktura (eta mekanismo) sintaktiko horiek hor dirautela, eskura, aski ahazturik bada ere, eta zentzu (fisiko) horretantxe, hizkuntzak (sintaxiak) ez duela ezer galdu.

Goragoko lehenengo zentzuan ordea, eta genioenez (esan nahi baita, zentzu sozialago horretan), euskarak (sintaxiak) izugarri galdu. Izugarri.

asteartea, uztaila 16, 2019

400 urte geroago, erabilgarri, eskura

Aurreko sarreran aipatu dugu eredu sintaktiko konparativo bat zein agertzen an liburua e-1596 titulatzén "Refranes y sentencias", non ematen baitziren hainbat esaera zahar:
Etxajaunen saria ezta ain koikari zein dirudi. RS 497. [OEH]
Halako ereduak, zein gaur egun dirén ahaztuak, hortxe daude halere, eta nahi izanez gero erabil daitezke, nola adibidez Mitxelenak zuen eginen an artikulua zein idatzi 400 urte geroago, titulatzen "Euskalkien ageriko aurpegia" (1983):
Iritzi hau berau ez da, funtsean, hain berri eta iraultzaile zein dirudi,...
Ez dezaguntzat batere dudarik izan Mitxelenak nóndik hartu dun eredu sintaktiko hori, Mitxelenak berak zehazten digu justuki segituan:
Iritzi hau berau ez da, funtsean, hain berri eta iraultzaile zein dirudi, Bizkaiko esaera zaharraren moldez maintzatu nahi badugu. [Mitxelena, 1983:338]
Jakina, Bizkaiko esaera zaharraren molde hori ez da baizik moldea zein agertu an 1596ko "Refranes y sentencias", eta hor jarraitzen du, erabilgarri, eskura.

astelehena, uztaila 15, 2019

Etxajaunen saria ezta ain koikari zein dirudi.

Jarraituz kin adibideak zein irakurri ahal diren hemen (buruz "zein" konparativoa), oraingoan nabarmendu nahiko genuke ondorengo esaldi hau:
Etxajaunen saria ezta ain koikari zein dirudi. RS 497. [OEH]
non:
  • Aditz subordinatu sintetikoak ("dirudi") ez darama marka subordinatzailerik ("-(e)n" edo "bait-").
  • Perpaus subordinatua soilik dago osatua kin aditz sintetikoa (aparte "zein" partikula konparativoa), izanki oso labur eta sinplea.
RS laburdura horrek dú adierazten Refranes y sentencias (1596), anonimoa.

igandea, uztaila 14, 2019

..., zein ain laster da garra, zein ketan amatau itoa.

Aipatzen genuen hemen, noiz mintzo buruzki "zein" konparativoak, hau esaldia:
Bai; baña amore sendo egiazko bat; ez lastozko suaren antzekoa, zein ain laster da garra, zein ketan amatau itoa. Añ LoraS 52. [OEH]
non perpaus konparativoa:
...ain laster da garra, zein ketan amatau itoa.
dén txertaturik an perpaus erlativo bat non, nola genioen atzokoan, ez den agertzen marka subordinatzailerik an aditza:
..., zein ain laster da garra, zein ketan amatau itoa.
Añibarrok, hor, dú erabiltzen "zein" erlativoa ken "-(e)n" edo "bait-" an aditz subordinatua, hala eskainiz beste guztioi eredu bat zein ez genuken baztertu behar, baizik aztertu eta baloratu bere alde onak arrenda, aukeran, bizkortu eta aberastu gure prosa.

Areago, perpaus konparativoan Añibarrok dú erabiliko aditz-forma ez-jokatua (aditz-partizipioa) ordezta forma jokatua, non agertu liteke, edo ez, marka subordintzailea (zein, beraz, hor ere ez den agertuko):
...ain laster da garra, zein ketan amatau itoa.
hola zabalduz beste eredu bat, beste eredu propio bat, zein den ondo interesagarria ki aplikatu an edozein perpaus subordinatu, beti ere aukeran.

Ikus sarrera hau:

larunbata, uztaila 13, 2019

OEH: "Pron. relativo; la oración subordinada no siempre lleva '-(e)n'"

Aurreko postean aipatzen genuen OEHren sarrera bat zein hasi honela:
ZEIN ETA: a) (Pron. relativo; la oración subordinada no siempre lleva -(e)n). "Qui (pron. relat.), zoñeta" VocS 141. [OEH]
non, oraingoan, erreparatu nahi genion ki goiko zati gorritu hori, alegia:
Pron. relativo; la oración subordinada no siempre lleva -(e)n
adieraziz, beste behin ere, ze perpaus subordinatuek ez dute zertan eraman marka subordinatzailea an aditza ("-(e)n" edo "bait-"). Baina, zergatik tematu behar gara baztertzen aukera sinplifikatzaile bat zein ederki etor liteken askotan ere? (nahiz akaso beste batzutan nahiko dugun nabarmendu subordinazioa, eta orduan bai jarrikó marka subordinatzailea, batez ere noiz marka horrek ez dun eragiten silaba gehigarri bat)

Ikus sarrera hau:

ostirala, uztaila 12, 2019

"zeinda" erlativoa kin kasu-marka, aukeran

Aurreko sarreran derivatzen genuen "zein(da)..." erlativoa ti erabilera konsekutivoa (baliatuz a-distantzia txikia zein existitu euren artean), eta esaten genuen ze, derivazio (eta erabilera) horretan, "zein(da)..." partikula erlativoak ez luke eramanen kasu-markarik, berdin nola ez zun eramaten an erabilera konsekutivoa.

Edonola ere, esan behar da ze "zeinda..." edo "zoñeta..." partikulek izan duté erabilera erlativoa baina kasu-marka hartuta:
ZEIN ETA: a) (Pron. relativo; la oración subordinada no siempre lleva -(e)n). "Qui (pron. relat.), zoñeta" VocS 141. Zinguluak (zeinegaz eta lotuten dan gerriti sazerdotea) erakusten deusku azoteak zeinzukaz azotadu ebeen Kristo gure Iauna. Cap 138. Manipuluak (zeinda da eskubitur ezkerrekoan Sazerdoteak ifinten dabena) erakusten deusku [...]. Ib. 138. Pekatuen parkaziñoa zeinda bear da komulgeetako. Ib. 147. [Jentilak] zireanak doktoak eta iakinak euren lege falsoan, zeinda gordetan ebeen ain piedade andiagaz. Cap (ed. 1893), pról. [OEH]
Hor dugu, beraz, "zeinegaz eta..." non kasu-marka gehitu zaio ki "zein". Aukeran

osteguna, uztaila 11, 2019

"zein" konsekutivoa vs "zein "erlativoa: beste pausutxo bat

Azkenaurreko sarreran azpimarratzen genuen zéin hurbil egon ahal diren "zein" konparativoa eta "zein" konsekutivoa (halatan ze batetik bestera pasatzea ez litzake baizik pausutxo bat), eta gauza da ze, nola erakutsi nahiko genuken hemen, ez dira askoz urrutiago "zein" konsekutivoa eta "zein" erlativoa (beste pausutxo bat). Hara, demagun ondorengo esaldia kin "zeinda" konsekutivoa:
Ez dago iñor ain erorik zein da esango daben: ez dot ondu gura. Ur MarIl 78. [OEH]
eta konpara dezagun kin beste hau, erlativoa kin "zeinda", non, aurrekoarekiko, kendu dugu "ain erorik":
Ez dago iñor zein da esango daben: ez dot ondu gura.
Ohartu ze "zeinda" erlativo horiek ez lukete kasurik hartuko (partikula finkoa litzake), eta ze orobat erabil genezake "zein" soila ere ("-da" expletivoa):
Hori da katua zeinda/zein altxatzen du 2 kiloko pisua.
Hori da katua zeinda/zein etortzen da egunero.
Hori da katua zeinda/zein den-dena nahi du beretzat.
Hori da langilea zeinda/zein den-dena izanen da bere kargu.
...
Esan nahi baita ze, erabilera horretan,  hala "zeinda" nola "zein" soila izanen lirake partikula finkoak, zein ez lukete hartuko kasu-markarik

asteazkena, uztaila 10, 2019

Defektuz, "zein" monosilabikoa

Dio atzoko sarreran Txopik:
Zein da gehio motza ezen Zeinda. Biak ahal dute sostengatu esaldi bera baina lehenak du ematen informazioa an modu gehio arin eta gainera du kargatzen memoria gutxio. [Txopi]
Bai, oro har, ona izaten da hitzak laburrak izatea (edo gutxienez aukera laburrak izatea): gauza da ze diskursoaren adreilu komunikatiboak (informazio-unitateak) mugatuak dira ki 7-8 silaba, eta ezin ditugu silaba horiek alperrik gastatu: zenbat eta hitz laburragoak, informazio gehio sartu ahal izanen dugu informazio-unitate bakoitzean, eta, alde horretatik eta oro har, hobeki moldatuko gara.

Eta hori hola izanik oro har, bereziki hola da an kasua e-hitz funtzionalak, nola genioen hemen:
Frogatu da ze, hizkuntzetan zehar, hitz funtzionalak izaten dira esanguratsuki laburragoak ze hitz ez-funtzionalak. Eta logikoa da, zeren hitz funtzionalak dira, alde handiz, maizen erabiltzen diren hitzak (inglesez: "the", "of" eta "and" omen dira hiru hitz erabilienak). Halako hitz funtzionaletan inportantea dirudi laburrak izan daitezen, zeren, esan bezala, euren luzera izan liteke hesi bat per euren erabilera.  [Balbula, 2006]
Bai, hitz funtzionalak maiz erabiltzen dira, eta hobe baldin laburrak izan. Inglesez, adibidez, partikula konparativo erabiliena dá "than", zein aparte izan burulehena, dén monosilabikoa. Luzeraz mintzo ginen berriki hemen ere:
Bide batez komentatu a-interesa e-partikula kontraitu hori ("ezez...") zeren biltzen baitu an 2 silaba hori bera zein "ezen ez..." edo "eze ez..." edo "ezi ez..." partikulek biltzen an 3 silaba, izanik horrela kasu askotan bereziki erabilgarria. [Balbula, 2019]
Alde horretatik, "zein" dá monosilabikoa bitarten "zeinda" edo "ezen" edo "ezez" dirén bisilabikoak eta, hortaz, gutxio arinak.

Baina, bestalde, aukera luzeagoak ere izaten dute euren lekua noiz nahi ditugun lortu helburu bereziak, zein doazen haruntzago zein arintasun hutsa. Adibidez, duela sarrera gutxi aipatzen genituen partikula eta expresio expletivoak nola "ez" an "zeinda ez" konparativoa, zeinen helburua izaten zén nagusiki expresivo-argitzailea. Hemen genioenez:
  • Helburu expresivoa, bilatuz adibidez ze mezua indartsuago hel dadin ki bere jasotzailea (esangura berdina izanik ere).
  • Helburu argitzailea, bilatuz ze mezua argiago ailega dadin ki bere jasotzailea. [Balbula, 2019]
Ohartu ze "zeinda ez" horretan ez da soilki "ez" expletivoa, baizik-ere "-da" morfema ("-eta"); esan nahi baita ze, "-da" morfema kenduz gero, esangura ez dela aldatzen ("-da" hori litzaké indartzaile moduko bat).

Konkretuki goiko adibidean, akaso autoreak nahi izan du evitatu errepikapena e-"zein" partikula (konsekutivoa eta konparativoa), eta akaso aukeratu du "zeinda" luzeagoa eta printzipioz intensoagoa afin eman indar gehiago ki perpaus konsekutivo luzeagoa. Esan nahi baita ze, aukera labur-arinak ia ezinbestekoak izanik ere, bestelako aukera luzeago berezituek ere bádute euren lekua noiz bilatu efektu bereziak. Defektuz, ordea, "zein" monosilabikoa.

asteartea, uztaila 09, 2019

"zein" konparativoa vs "zein" konsekutivoa: pausutxo bat baino ez

Sarrera honetan nabarmentzen genuen a-distantzia txikia zein den existitzen arten ondorengo bi estruktura konparativo ahaideak:
...ederra, zeiñ itxas-ondua,...   vs   ... hain ederra, zeiñ itxas-ondua,...
eta orain azpimarratu nahiko genuke ze orobat pausutxu bat besterik ez da arten ondorengo bi estrukturak, bata konparativoa kin "zein", eta bestea konsekutivoa kin "zein":
Zerren erria izanik ain banatua [...] zeinda akudidu ezin leien ainbat bider zein bear leukeen elexeetara. Cap (ed. 1893) [OEH]
Esaldi horretan, zein agertzen baita an zerrenda zein ari garen komentatzen, ageri zaizkigu bi estruktura horiek elkarrekin. Lehenik konsekutivoa:
...ain banatua [...] zeinda akudidu ezin leien ainbat bider zein bear leukeen elexeetara.
eta bigarrenik, eta konsekutivoan integraturik, a-perpaus konparativoa:
...ain banatua [...] zeinda akudidu ezin leien ainbat bider zein bear leukeen elexeetara.
Perpaus konsekutivoa, zein den luzeagoa, dá gauzatu kin "zeinda", akaso bilatuz euskarri fisiko sendoagoa ki sostengatu halako perpaus pisuagoa, bitartean-ze konparativoa sortu da kin "zein" soila, nahizta bata zein bestea sor zitezken kin "zein" edo "zeinda" independenteki.

Baina gauza da ze, izanki bi perpaus-molde horiek formalki berdinak (eta hortik diot ze euren artean soilik da pausutxo bat), batean aurkeztuko da konparagai bat (konparaziozko perpausa), eta bestean konsekuentzia bat (ondoriozko perpausa). Gainera, biek duté konpartitzen nolabaiteko jatorri exklamativoa, nondik "zein" eta "zeinda". Azken finean, eta diogunez, pausutxo bat baino ez, zein oso erraz ibiliko da, eta hala, ibili da, jarraiki (gara)bide propioa, zein, ñabardurekin bada ere, dén universala ere.

astelehena, uztaila 08, 2019

Nondik garatu da "hain" partikula konparativoa?

Aurreko sarreran aipatzen genituén ondorengo bi esaldiak e-Mikoleta (Modo breue de aprender la lengua vizcayna, 1653):
Baize enaz orren delikadua zein judegua barikuz. Mic 13r. Dala berori aen ondo etorri zein urte onak. Ib. 13r. [OEH, Mikoleta, 1953]
non, esaldi banatan, elkarren ondoan dauzkagu "orren" eta "aen" partikula konparativoak, zein, bestalde, ez diren baizik bigarren eta hirugarren pertsonak e-erakusle singularrak ("ori" eta "a") an kasu genitivoa, eta justuki hirugarren persona horretatik gramatikalizatuko zaigu "ain" edo "hain" forma, segun dialektoa (besteak beste). Dio OEH-k buruz etimologia e-partikula hau:
HAIN: Etim. Contracción de (h)aren, vizc. ant. aen, genitivo del demostrativo de. 3.a pers. v. FHV 141. [OEH]
Eta gauza da ze, nahiz existitu lehenengo eta bigarren pertsonetako konparativoak ere ("honen" eta, nola ikusi an goragoko adibidea, "horren"), hirugarren pertsonakoa erabil liteke tzat edozein pertsona:
HAIN: Tr. De uso general. Aunque originalmente se refiere al 3.er grado demostrativo, ya desde los textos más antiguos parece ser empleado indistintamente para todos los grados. [OEH]
Ikus, gainera, ondorengo aldaera dialektalak:
HAIN: Tr. La forma arcaica aen la emplea Micoleta (y modernamente Orixe), pero ya en textos vizcaínos anteriores se documenta ain. Hay kain en textos salacencos y roncaleses, y gein en aezcoanos. En DFrec hay 725 ejs. de (h)ain y 2 de aiñ. [OEH]
Eta gauza da ze, mediozta gramatikalizazio-prozesu sortzaile hori, orain existitzen dira, ondo diferentziatuak, alde batetik "haren" hirugarren pertsonako erakusle genitivoa, eta bestetik "hain" partikula konparativoa, zein, nahiz ziren jatorriz bat eta bera, orain betetzen dituzté funtzio ondo ezberdinak.

Eta holaxe, esan nahi baita erabiliz material zaharrak an funtzio berriak, holaxe gramatikalizatzen dira baliabide sintaktiko berezitu berriak, holaxe garatzen dira sintaxiak, eta, jakina, eurekin batera hizkuntzak.

igandea, uztaila 07, 2019

"zein" konparativoa dá subordinatzaile bat

Aurreko sarreran aipatzen genituen zenbait esaldi konparatibo kin "zein" partikula ("hain...zein..." edo antzekoak), eta oraingoan azpimarratu nahiko genuke ze halako esaldien "zein" konparativo hori dá subordinatzaile edo menderatzaile bat (esan nahi baita ze aurkezten ditu perpaus subordinatuak edo menderatuak) nahiz askotan "zein" horren ostean soilik agertu explizituki izen bat, edo izen-sintagma bat (zeinen barruan egon liteke beste perpaus subordinatu bat, adibidez erlativoa) edo izenorde bat (izan ere, beste guztia doa eliptiko).

Ikus aurrena esaldi hau:
Ezta ain erraz, zein askok uste daben. Añ EL1 123 (EL2 109 zeinda).
non explizitoki ematen zaigu perpaus menderatu osoa kin bere subjektu ergativoa (askok) eta bere aditza (uste daben). Edo ikus beste hau ere:
Edo nik izan baneu sufritzeko / gatx oek biotzau ainbat zabala / zein dodan buruan bena liberala / edozein kantaeta trobatzeko. Lazarraga (B) 1193rb. 
non "zein"-perpausaren subjektua (nik) gelditu dá eliptiko.

Beste batzutan, ordea, soilik explizitatuko zaigu izen edo izen sintagma bat:
Baize enaz orren delikadua zein judegua barikuz. Mic 13r. Dala berori aen ondo etorri zein urte onak. Ib. 13r.  
non, lehenengoan ematen zaigú perpaus subordinatuaren subjektua (judegua) eta osagarri bat (barikuz), utziz aditza eliptiko ("dan" an "enaz orren delikadua zein dan judegua barikuz") bitartean-ze bigarrenean, nola genioen, soilki agertuko zaigu izen-sintagma bat (urte onak), aditza eliptiko doalarik (zein diran urte onak).

Beste batzutan, prononbre edo izenorde soil bat agertu zaigu ordezta perpaus osoa, hala nola an:
Ain antxinakoa zein bera. H.
non irakurri genezake:
Ain antxinakoa zein den bera.
Esan nahi baita ze, nahizta batzutan soilik agertu explizituki izen bat, edo izenorde bat, ari gara mintzatzen buruz subordinatzaile bat.

larunbata, uztaila 06, 2019

...hain xuri, zein elhurra

Komentatzen genuen an aurreko sarrera a-distantzia txikia zein den existitzen arten:
Mendixa ederra, zeiñ itxas-ondua,...
eta
Mendixa hain (da) ederra, zeiñ itxas-ondua,...
eta orain aipatuko ditugu adibide gehiago e-azken erabilera konparatibo hori [OEH]:
ZEIN (V, G, BN ap. A; Añ, H (V)). (Introduce el segundo término en oraciones comparativas; precedido de hain, hainbat...). Tan... como. "Tantos como, ainbeste ur tanta zein itxasoan dagozan" Añ. "Zein (V), que, conjonc. de comparaison. Ain antxinakoa zein bera, autant ancien que lui-même" H. "Que o como (de comparación)" A. v. nola (II, 3), ZEIN ETA. Edo nik izan baneu sufritzeko / gatx oek biotzau ainbat zabala / zein dodan buruan bena liberala / edozein kantaeta trobatzeko. Lazarraga (B) 1193rb. Etxajaunen saria ezta ain koikari zein dirudi. RS 497. Baize enaz orren delikadua zein judegua barikuz. Mic 13r. Dala berori aen ondo etorri zein urte onak. Ib. 13r. Zerren erria izanik ain banatua [...] zeinda akudidu ezin leien ainbat bider zein bear leukeen elexeetara. Cap (ed. 1893), pról. Zelhatan dagoenak, bere gaizkia hain sarri entzun dezake zein ongia. O Pr 429. Esku erri et' ahurra / hain xuri, zein elhurra. O Po 38. Ezta ain erraz, zein askok uste daben. Añ EL1 123 (EL2 109 zeinda). Bai; baña amore sendo egiazko bat; ez lastozko suaren antzekoa, zein ain laster da garra, zein ketan amatau itoa. Añ LoraS 52. [Ain laster ta pozik doiala] karzela atsitu, illun baten preso daguana gana, zein seda, ta urre artian daguana gana? Etxe zaar, jausi pobre batera, zein aberats barrira? Ain gogoz gabaz, zein egunaz? Ain gogoz urrinera, zein urrera? fB Ic I 52. Ain osorik ostiya txikiyan, zein andiyan. CatLlo 73. Egiaz esaten dizutet, Sodoma eta Gomorra atzen-juizioko egunean ez dirala ain gogorkiro artuko, zein etxe edo erri hura. Lard 393. Ain ona da eztija osagarritzat, zein janaritzat. Ur Dial 10. Ain zuri egoan bere arpegia zein argizagia. Azc PB 160. Ain urre euken Mundaka zein Bermeo. Echta Jos 39. [OEH] 
nondik, adibidez, har genezake esaldi hau ganik Oihenart (1592-1667):
...hain xuri, zein elhurra.
zein, hasierako paralelismoari eutsita, antzera eman genezake honela:
...xuri, zein elhurra.
Bai, pausutxo bat besterik ez. Eta, ageri denez, hemen ere, konparagaia ez da luzea edota konplexua.

ostirala, uztaila 05, 2019

Estruktura konparatibo bereziki interesgarriak kin "zein"

Beste sarrera batean mintzatuko gara buruz atzoko komentarioa e-Txopi (ikus hemen), berdin nola beste batean ere mintzatuko gain aspaldiko komentarioa e-Gilen (ikus hemen), baina orain jarrai gaitezen lantzen ildoa e-baliabide konparatiboak kin "zein" partikula.

Izan ere, bádira zenbait estruktura konparatibo kin "zein", zein katalogatu daitezke nola bereziki interesgarriak zatio euren moldaera, eta nondik akaso atera daitezke intuizioak buruz sorbidea e-estruktura konparatibo horiek:
"En los comparativos de igualdad, hace oficio de 'cuan'. Mendixa ederra, zeiñ itxas-ondua, [...] la montaña es tan agradable como las playas" Etxba Eib. "Basuan, zeiñ ederra kerizia, karzelan euzkixa, [...] tan agradable como la sombra en el monte, es en la cárcel el sol" Ib. [OEH]
Fijatu gaitezen orain an bigarrena ("Basuan, zeiñ ederra kerizia, karzelan euzkixa, [...]"), non aurrenik agertzen zaigu a-perpausa kin "zein" ("Basuan, zeiñ ederra kerizia,..."), akaso erakutsiz jatorri exklamativo bat ("Basuan, zeiñ ederra kerizia!,..."), nahiz orain intonatuko da era atonoago batez; eta bigarrenik, koma baten ostean, datorkigu osagai konparatua (..., karzelan euzkixa,). Eta hor, besteak beste, izango genuke jatorri exklamativoa afin azaldu sorrera e-halako konparazioak.

Bestalde, eramanez "zein"-perpaus konparatiboa ki bukaera e-esaldia, agertuko zaigu a-eredua zein agertu an goiko lehenengo adibidea (Mendixa ederra, zeiñ itxas-ondua, [...]):
Karzelan euzkixa ederra, zeiñ kerizia basuan.
Mendixa ederra, zeiñ itxas-ondua,...
nondik pausutxu bat besterik ez da ki eman ondorengo konparatiboak ere:
Karzelan euzkixa hain (da) ederra, zeiñ kerizia basuan.
Mendixa hain (da) ederra, zeiñ itxas-ondua,...
zein aipatuko an hurrengo sarrera.

osteguna, uztaila 04, 2019

1659: "Uçac, anaya, oray ere gueyago dituc oronac eces egunac" [ezagutu da an 2011]

Azkenaurreko sarreran aipatzen genuen a-partikula konparatibo burulehena: "ezez...", zein agertzen zaigu an urté 1659 an ahoa e-pertsona bat zein zuzentzen zaion ki bere anaia an terminu hauek: 
[…] que le dixo al dicho Miguel de Alemán, su hermano, con mucha cólera estas raçones en vascuence: Jaincoaren passioa! Uçac, anaya, oray ere gueyago dituc oronac eces egunac, que en romance quiere decir: “Dexarlos, hermano, que, por la pasión de Dios, son las más horas que los días”, que al sentir de dicho testigo las dichas raçones son palabras de amenaças y desafío. [1659]
Textu hori dá aipatzen, besteak beste, an tesia e-Urtzi Reguero titulatzén "Goi-nafarrera arkaiko eta zaharra: azterketa eta testuak" (2017), behin konsultaturik jatorrizko textua zein eman zen ezagutzera duela oso gutxi, justuki Maiora Mendiak an 2011:
Nafarroako iparraldean jarraituz, Baztangoak dira orain dakartzagun esaldiak. Guztiak dira XVII. mendekoak, eta eskualdeko hiru herriri dagozkie: Amaiur, Irurita eta Arantzari, hain zuzen ere. Maiora Mendiak (2011: 148-152) eman zituen ezagutzera hiru lekukotasun hauek. [Urtzi Reguero, 2017:109]
Urtzi Reguerok dioenez:
Sintaxi aldetik, konparaziozko perpausak osatzeko eces partikula erabiltzen da: oray ere gueyago dituc oronac eces egunac (1659). [Urtzi Reguero, 2017:110]
Bide batez komentatu a-interesa e-partikula kontraitu hori ("ezez...") zeren biltzen baitu an 2 silaba hori bera zein "ezen ez..." edo "eze ez..." edo "ezi ez..." partikulek biltzen an 3 silaba, izanik horrela kasu askotan bereziki erabilgarria.

Baita komentatu, an haria e-azken sarrera, eze "ez" expletivoa an "ezen ez..." ez dela jada bere osotasunean expletivoa an "ezez...", non, behin kontrakzioa eginda, soilik litzake expletivoa bukaerako "-z" morfema

Azkenik esan ze adibideko baliabide burulehen horrek ez du aurkezten konparagai luze edo konplexua, baizik justuki alderantzizkoa, hemen ere.

asteazkena, uztaila 03, 2019

Báda esparru zabala bezain kritikoa haruntzago zein esangura

Aurreko sarreran irakurtzen genuen a-expresioá "con negación expletiva", referitua ki "ez" partikula an "zeinda ez...":
(Con negación expletiva). Oba da bada zerbait luzatu estudijuetan, zeinda ez arin aringa ordendu. JJMg BasEsc 218. Naijago dot ill, ta sepulturaan sartu, zeinda ez ausi Jangoikuaren agiñduba. Ib. 143. [OEH]
Baina, zértan da expletivoa "ez" partikula hori? Ikus dezagun zer dioskun Sareko Euskal Gramatikaren glosategiak:
Espletibo: Perpausaren esanahian ezinbestekoa izan gabe, balio espresiboa eransten duen hitza edo esapidea. [SEG]
Hor beraz nabarmentzen da arrazoi expresiboa. Ikus RAEren definizioa an bere sekzioa e-termino linguistikoak:
Expletivo-va. Se aplica a la palabra o elemento que no resulta imprescindible ni para la correcta construcción ni para la comprensión del enunciado, pero que aporta mayor expresividad o hace más armoniosa la frase. Son expletivos en español los elementos resaltados en los ejemplos siguientes: Apenas si se cansó; Es mejor que cantes que no que bailes. [RAE]
Eta, Google-en "expletivo" bilatuta, lehen agertzen zaigun definizioa dá hau:
Expletivo: [palabra, expresión] Que se utiliza para hacer más llena, intensa o armoniosa la frase, aunque no se necesite para entender su significado. ["la palabra ‘bien’ es expletiva en construcciones conjuntivas como ‘antes bien’, ‘o bien’, o ‘pues bien’"].
Nik nabarmenduko nituzke bi helburu linguistiko noiz erbili partikula edo expresio expletivoak:
  • Helburu expresivoa, bilatuz adibidez ze mezua indartsuago hel dadin ki bere jasotzailea (esangura berdina izanik ere).
  • Helburu argitzailea, bilatuz ze mezua argiago ailega dadin ki bere jasotzailea.
Maila sintaktikoan ere, esangura hutsaz gain, kruzialak dira argitasuna eta adierazkortasuna, biak ere direlarik ezinago erabakiorrak ki lortu efektivitate-kota altuagoak an komunikazioa (argitasun-eza ez da baizik efektivitate-falta maximoa noiz expresatzen edozer).

Eta gauza da ze hitz-ordena burulehenak horixe eskaintzen du, oro har: aukera potenteagoak, argiagoak, expresivoki moldagarriagoak (aukeran), eta finean efektivoagoak. Báda esparru zabala bezain kritikoa haruntzago zein esangura.