asteartea, otsaila 19, 2019

"nahiz + partizipioa + objektua" sortu da tikan mekanismo berbera zein "ustez + partizipioa + objektua"

Aurreko sarreretan genioen ze "ustez + partizipioa + objektua" estruktura sortu dá aurreratuz edo dislokatuz aurrerantza hala nexu estrukturala ("ustez") nola-ere aditza (partizipioa) respektu euren osagarriak. Hori da justuki ber sorrera zein suposatu behar zaion ki estrukturá "nahiz + partizipioa + objektua", non pentsatzekoa da ze "nahiz" hori hasiko zen signifikatzen "nahi izanez" an kokaera buruazkena, nola gaur ere den:
Hori egin nahiz, bestea eragin zuen. = Hori egin nahi zuelarik, bestea eragin zuen.
eta amaituko zen hartuz esanahi kontzesiboa an kokaera burulehena, behin dislokazioa eginda:
Nahiz hori egin, bestea eragin zuen. = Hori egin nahi zuelarik ere, bestea eragin zuen.
edo:
Nahiz-eta egin hori, eragin zuen bestea.
Nahiz egin hori, eragin zuen bestea.
Hemen ere, berdin nola an "ustez...", bádaude aldaerak kin "-(e)la" edo "-(e)n", nola ikusi ahal dugun an OEH:
Tr. Documentado al Norte desde Dechepare; al Sur aparece en Refranes y Sentencias, en Mendiburu y en autores de los ss. XIX y XX. El vb. de la subordinada introducida por nahiz es generalmente un participio en textos meridionales (tbn. algún ej. aislado en Duvoisin, J.B. Elissamburu, Mattin y Xalbador), y una forma vbal. con suf. -(e)n en los septentrionales (tbn. en algunos ejs. de F. Irigaray (141), Orixe o Albeniz). Hay tbn. ejs. de formas de indicativo o subjuntivo con suf. -(e)la en Etcheberri de Ziburu, Axular, Argaignarats, Mendiburu, Iturriaga, Aguirre de Asteasu, Arrese Beitia, JanEd y Orixe (in Gazt MusIx 46). Se documentan además cinco ejs. de imperativo en Refranes y Sentencias, Etcheberri de Ziburu, Oihenart, Iturriaga y Orixe respectivamente; de vb. precedido de ba-, en Etcheberri de Sara, Bilintx y Noe; de radical verbal, en Lizarraga de Elcano y Orixe, y de sust. vbal. con suf. ines., en Lizardi. En DFrec hay 646 ejs. [OEH]
Baina, finean, a-mekanismoa nondik sortu da "nahiz + partizipioa" dá ber mekanismoa nondik sortu da "ustez + partizipioa", izanki oso mekanismo interesgarria.

astelehena, otsaila 18, 2019

Ez soilik estruktura sintaktiko bat, baizik-ere mekanismo sintaktiko bat

Aurreko sarreretan ikusi ditugu zenbait aukera sintaktiko ezberdin zeinekin eman ideia bera. Ikus ondorengo zerrenda, non, abiatuz tikan aukera guztiz buruazkenak, helduko gara ki aukera guztiz burulehena:
Jangoikoa engañatzen duelako ustes
Jangoikoa engañatzen duela ustes
Jangoikoa engañatu ustes
Ustes-ezen Jangoikoa engañatzen duela
Ustes-eta Jangoikoa engañatzen duela
Ustes-ezen Jangoikoa engañatzen duen
Ustes-eta Jangoikoa engañatzen duen
Ustes Jangoikoa engañatzen duela
Ustes Jangoikoa engañatzen duen
Ustes Jangoikoa engañatu
Ustes engañatu Jangoikoa (224). LE-Ir. [OEH]
Hor ez dugu soilik estruktura sintaktiko bat ("Ustes engañatu Jangoikoa"), baizik-ere mekanismo sintaktiko bat.

igandea, otsaila 17, 2019

"Ustes engañatu Jangoikoa" = "Jangoikoa engañatu ustes"

Aurreko mezuan hitz egin dugu buruz desdoblamendua-e estrukturá "ustez" an " ... atsegin egin uztez",  nondik sortu da alternatiba burulehená "uztez ... atsegin egin", non "uztez" mugitu edo dislokatu da ki hasiera-e perpausa. 

Adibide horretan, baina, aditz-partizipioa ("atsegin egin") ez da mugitu, eta hala, agertzen zaigu an bukaera-e perpausa ("uztez ... atsegin egin"). Ikus, ordea, ondorengo adibidea non partizipioa ere mugitu da ki posizio burulehena (respektu bere osagarria):
Ustes engañatu Jangoikoa.  (224). LE-Ir. [OEH]
zein, aurreko sarrerako ereduan, izanen litzake hau:
Ustes Jangoikoa engañatu.
non partizipioak itxiko luke perpausa; eta zein, eredu buruazken betean, izanen litzake hau:
Jangoikoa engañatu ustes.
Goragoko versioan ordea (esan nahi baita "Ustes engañatu Jangoikoa"), estruktura dá guztiz burulehena, aurrena doalarik nexu estrukturala ("Ustes"), gero aditza, zein kasu honetan den aditz-partizipioa ("engañatu"), eta azkenik aditz-osagarria ("Jangoikoa").

Hor, aparte erabili "ustes" desdoblamendua, orobat erabili da VO estruktura, zein ez den baizik desdoblamendu burulehena-e OV, halatan ze, emaitza dá perpaus guztiz burulehendua.

larunbata, otsaila 16, 2019

"hari atsegin egin ustez " = " ustez hari atsegin egin"

Jarraituz kin "ustez..." estruktura, ikus ondorengo adibidea an betiko OEH:
Eraman zuten haren burua Dabit gana, uztez hari atsegin egin. Lg I 299. [OEH]
non "ustez" (esan nahi baita "uste(aga)z" edo "ustearekin") osatzen da kin aditz-partizipioa. Eta gauza da ze hori bera adieraz liteké honela ere:
Eraman zuten haren burua Dabit gana, hari atsegin egin uztez.
non, orain, "uste + z" estruktura nominala jarraikitzen zaio ki aditz-partizipioá "atsegin egin".

Gainera, pentsatzekoa da ze azken estruktura buruazken hori ("... atsegin egin uztez") sortuko zén lehenago zein aurreneko estruktura bulehena ("uztez ... atsegin egin"), eta hor gertatu dela desdoblamendu estruktural bat, halatan ze, orain, dauzkagú bi estruktura, bata buruazkena, eta bestea burulehena; orain daukagu estruktura bikoitza.

ostirala, otsaila 15, 2019

"ustez (ezen)" edo "ustez (eta)" + "-(e)n"

Aurreko sarreran azpimarratu dugu nóla "ezen" eta "eta" partikulak izan ahal dira ordezkagarriak an estrukturá "ustez ezen" edo "ustez eta" + "-(e)la". Orain berriz, aipatu nahi dugu nóla, estruktura horietan, orobat ordezka daitezke "-(e)la" eta "-(e)n" marka subordinatzaileak, halatan ze topatu ahal dugu:
"ustez (ezen) + -(e)la" = "ustez (eta) + -(e)la"
edo
"ustez (ezen) + -(e)n" = "ustez (eta) + -(e)n"
non trukagarri diren "-(e)la" eta "-(e)n". Hor doaz adibide pare bat respektu azken erabilera hori:
Hasi zen [...] bere leheneko zamaren [...] handitzen, ustez ezen halatan arinduko zeikan. Ax 85 (V 58). [OEH]
eta
Eta harek, ustez-eta baratzezaina zen, ihardetsi. Leon Io 20, 15 [OEH]
Gauza da ze berdin ere jar genitzake hor "zeikala" eta "zela". 

asteartea, otsaila 12, 2019

"ustez (ezen)" edo "ustez (eta)" + "-(e)la"

Aurreko sarreran genioen ze
"ustez + -(e)la = uste-ze + -(e)la
nahastu liteke kin
"ustez + -(e)la = uste+z (ezen) + -(e)la",
zeinen esanahia ez den "ematen du...", nola aurrenekoan, baizik-eta "uste izanez ezen...".

Orain nabarmendu nahi dut nóla "ezen" eta "eta" partikulak, zeintaz gatozen mintzatzen esaterako hemen, izan daitezke baliokideak ere:
"ustez (ezen) + -(e)la" = "ustez (eta) + -(e)la
hala nola an:
Hark ustez ezen baratzezaina zela, diotsa. Lç Io 20, 15 [OEH]
eta:
Ustez eta zerbeit parada atzemanen nuela. StPierre 18. [OEH]
Hor, "ezen" eta "eta" ordezkagarri bihurtu dira, hala nabarmenduago geratzen delarik zéin hurbil egon daitezke bi partikula horiek funtzionalki.

astelehena, otsaila 11, 2019

OEHn falta da "uste eze" edo "uste-ze" sarrera

Aurreko sarreran ikusi dugu nóla:
uste eze  >  uste-ze  > ustez e  >  ustez
zein ez litzaken nahastu behar kin:
uste + z  >  ustez
zeinen etorki ezberdinak iragartzen digu bere esanahi ezberdina.

Baina gauza da ze OEHan ez da existitzen sarrera berezituá "uste eze" edo "uste-ze", halatan ze estruktura (eta erabilera) hori soilik agertuko zaigu barnen sarrera orokorrá "ustez", non gelditzen baita galduta eta nahastuta, hala nola bere erabilera zaildua zatio bere koinzidentzia formala kin "uste + z".

Hortaz, egokia litzake baldin "uste eze", edo akaso hobeki "uste-ze", edo are hobekiago biak, propioki sartuko balira an hiztegi referentzial nagusia ne euskara: Orotariko Euskal Hiztegia, non agertu beharko litzake. 

igandea, otsaila 10, 2019

"uste eze" fusionatu liteke an "ustez"

Aurreko sarrera batean ikusi dugu "ustez eze" edo "uste-ze" estruktura sintaktikoa, eta nóla horren aldaera bat zén "ustez-e" (Eibar aldeko hiztegia), zeinen adibide bat topa dezakegu an weborriá Bergarako euskara:
2. ustez. (c). izena. Ematen du. Beti artzekuekin dago, ustez e bere kontura bizi gala./ Liñuak loria ederra eukitzen dau, anillan kolorekua, dana berdiñ-berdiñ, ustez itxasua dala. Aniz. [Bergarako euskara]
Bi adibide horiek bádatoz an OEH ere, eta bigarren horrek, non erabili "ustez" soila, bádakar bere sarrera propioa an terminu hauek:
USTEZ: Como si. "Liñuak loria ederra eukitzen dau, anillan kolorekua, dana berdiñ-berdiñ, ustez itxasua dala" Elexp Berg. [OEH]
Eta interesgarria iruditu zait ikustea nóla "eze" partikula, hasieran independentea, joan den atxikitzen ki bere aurreko aditza harik-eta heldu ki bere fusio totala an formá "ustez" (zeintaz esan behar da ze nahastu liteke kin "uste + z", zeinen esanahia den ezberdina).

larunbata, otsaila 09, 2019

"ezen" eta "eta" batera ere

Aurreko bi sarreretan mintzatu gara buruz "ezen" eta "eta" explikatiboak, eta orain aipatu nahi nuke nóla bi partikula horiek batera ere joan daitezke. Ikus ondorengo adibideak an OEH
ZE: (Reforzado con eta). Ire semiari berbetarako edukaziño pixkat emon biar detsak; ze, ikan tratatzen najok eta. SM Zirik 78. Nunbaitx leku biarrian izango gaituk, ze, [...] mundu au ixa gaiñezka ein biarrian jaukagu-ta. Ib. 23. [OEH]
non bukaerako "eta" edo "-ta" horiek balia litezke ki enfatizatu (edo akaso gogoratu) perpausaren zentzu explikatiboa noiz eman aditz buruazkena.

Báda, bestalde, beste erabilera bat non "eta" partikula ez den klitikotzen ki bukaerako aditza e-perpaus explikatiboa (nola gorago), ezpada-ze klitikotuko zaio ki "ezen" bera, sortuz halako aukera konjuntibo burulehen nabariago eta indartuago bat, "ezen-eta":
EZEN ETA: Porque, ya que. Deusik ez dezake, ezen eta da estekatua. Othoizlari n.º 19, 226. [OEH]
Hortxe dauzkagu "ezen" konjunzio burulehena eta "eta" partikula, indartzaile bihurtua.

ostirala, otsaila 08, 2019

"ze" explikatiboa an posizio ez-burulehena, edo, horixe bai dela flexibilitate sintaktikoa!

Atzoko sarreran aipatzen genuen a-posibilitatea ki erabili "-ze" klitiko kausal bat an posizio ez-burulehena, eta orain ikusiko ditugu beste antzeko "ze" edo "ezen" explikatibo batzuk atereak tikan Orotariko Euskal Hiztegia [OEH]:
ZE: Baleuko ondasunik ze, laister kenduko leuskio. msOch 3. [OEH]
esan nahi baita: "Ze, baleuko ondasunik, laister kenduko leuskio.", non "ze" hori dá explikatiboa. Ikus beste adibide kausal-explikatibo batzuk kin "ezen" aldaera:
EZEN: (No situado al comienzo de la oración). Guztiarekin alferrik / hanbat penatzen dire: / hirugarren egunean / ezen biztuko zaie. EZ Noel 99. Iragan behar duzu ezen uretik eta sutik, freskaduran sarthu baiño lehenago. Ch I 22, 5. Dohatsu ezti direnak, gozatuko dire ezen Lurraz. Jaur 378. Gorthea ezen, hemen klarki errateko, / Herri bat da. Gy 212. Kanporat ilkhi gabe ere, Jainkoa geroni baithan kausituko dugu. Badugu ezen arima, badugu gorphutza. Arb Igand 149. v. tbn. JesBih 396. MarIl X. Dv Lab 225. Xa Odol 91. [OEH]
Nahizta posizio sintaktiko ez-burulehen hori ez da, oro har, hain interesgarria tikan ikuspuntu komunikatiboa, ondo da ze errepara dezagun ki flexibilitate sintaktikoa ze-islatzen da hor, zein, izanki oso gauza ona, aise aplika liteke ki beste partikulak nola adibidez "buruz" edo "arten", zein, horrela, kokatu litezke an posizio burulehena ere noiz nahi edo behar den. Eta hori bai izango litzakela ondo interesgarria komunikatiboki, hori bai izango litzakela aurrerapausu komunikatibo ederra.

osteguna, otsaila 07, 2019

"-ta" da beste partikula bat ze-jotzen du ki bilakatu klitiko

Komentatzen genuen atzo nóla "-ze"  partikula batzutan atxiki edo klitikotu ahal zaio ki aditz bat afin sortu expresio konsekutibo bat, eta oraingoan esan nahiko genuke ze "-ta" partikulak ere erakusten du halako joera klitikotzaile hori afin sortu perpaus explikatiboak nola:
Sartu barrura, hotzituko zara-ta.
Hor "-ta" klitikotu da ki aditza e-perpaus explikatiboa, jokatuz antzeko paper sintaktikoa zein "-ze" konsekutiboa an aurreko sarrera. Eta gauza da ze "-ze" ere antzera erabil liteke an perpaus explikatiboak:
Sartu barruta, hotzituko zara-ze.
Azpimarratzekoak iruditzen zaizkit horiek-antzekotasunak arten "(e)ta" partikula tipikoki koordinatzailea eta "(e)ze(n)" partikula tipikoki subordinatzailea, hala nola bi partikula horien potentzialitate semantiko eta sintaktikoa.

asteazkena, otsaila 06, 2019

Beste adibide bat non "-ze" agertzen da itsatsia edo klitikotua

Aurreko sarreran mintzatu gara buruz "-ze" klitiko bat ("uste-ze"), eta ondorengo aipuan Euskaltzaindia [EGLU V:453] mintzo zaigu buruz beste "-ze" itsatsi edo klitikotu bat, referitua ki "hain... ze..." estruktura konsekutiboa:
Perpaus kontsekutiboaren hasierako morfema nolabait perpaus nagusiari itsatsia edo klitikotua ere gerta liteke. Hona hemen horrelako esamolde bat, oso ohikoa ahozko euskaran, mendebaldekoan bereziki:
Eskolara joan gabe gelditu nintzen, hain goxo nengoen-ze.
[EGLU V:453]
non "-ze" klitikotu da ki aditza e-perpausa. Bide batez esan ze, hor ere klitikoa agertzen da idatzia kin gidoia.

asteartea, otsaila 05, 2019

Gehiago buruz "uste-ze"

Aurreko sarreran aipatzen genuen "uste-ze" estruktura sintaktikoa, eta mintzo ginen buruz dependentzia fonetikoa e-"ze" respektu "uste", zeinekin batzen den.  Orain aipatu nahi dut estruktura horren erabilera bat non areago nabarmentzen da aipatutako lotura foniko hori (arten "uste" eta "(e)ze"). Dá gutun bat (aurkitua an Argia astekaria, 2003-1-5) eta honela hasten da:
"Euskal gaietan barna" izenburuarekin, 512 zenbakian, G.K.-ren kritika bat agertu zan. Aipatutako hitzaldien zuzendaria izan nintzan ezkero, galdera batzuk egin nahi nizkioke. A) Hamarren bat egun lehenago eskatu zidaten zuzendari izateko. SOS bat zala, uste eze. ... [Argia astekaria, 2003-1-5]
Hor "uste eze" hori atzera joan da dena batera, unitate berean, batasun batean, argi utziz lotura estua arten "uste" eta "eze", non "eze" da elementu atono (fonikoki) atxikia ki "uste", esan nahi baita elementu klitikoa.

astelehena, otsaila 04, 2019

"uste eze...": "Konparaziño matiza emoten detsa esandakuari,..." [Eibar aldeko hiztegia]

"uste eze" dá beste estruktura interesgarri horietako bat kin "eze" (edo antzekorik). Ikus honako adibideok, zein agertzen an Eibar aldeko hiztegia:

Interesgarria iruditzen zait nóla: konparaziño matiza emoten detsa esandakuari, baiña konpletiba itxuria be badaka, halatan ze itzul liteke nola "como si...".

Bestalde, hor ikusten dugu a-aldaera "uste-ze" eta, interesgarriki, "ustez e" ere, non akaso egokiagoa litzake idazteá "ustez-e", kin gidoia, adieraziz ze "e" atono hori bihurtu dá klitiko, esan nahi baita fonetikoki dependente, respektu "ustez", berdin ere nola gertatzen an "uste-ze", non gidoiak adieraziko liguke a-dependentzia fonetikoa e-"ze" respektu "uste", zeintan apoiatzen den eta zeinekin batzen den. Eta bide horretatik ez legoke txarto bideratua idazteá "uste-eze" ere.

igandea, otsaila 03, 2019

"baizik-eta" edo zéin hurbil egon ahal diren perpaus konpletiboak eta explikatiboak

Aurreko sarreran, Erramun Gerrikagoitiak ekarri digu ondorengo esaldi hau, aterea ti Herria astekaria:
Claude Géant minixtro ohia, Sarkozy presidentaren lagun handia, auzipetua izan zen baizik-eta zuzenkontra atxiki zuela, ixilka bezala eta beti sos idorrez, prima berezi batzu eta ez hain ttipiak, hilabetean bost mila euro edo holako zerbait. [Jean Baptiste Dirassar, Herria]
non "baizik-eta" konpletibo horrek izango luke interpretazio kausala, explikatiboa:
Hori baizik-eta hori equivalentea da kin zeren, zerren, zatio, ... zeren marcatzen du causalitatea edo zergatic izan zen auzipetua Claude Géant. [Erramun Gerrikagoitia]
Eta gauza da ze adibide hori ezin hobeto datorkigu ki erakutsi zein hurbil egon ahal diren perpaus konpletiboak eta kausalak. Ikus nóla mintzo da Euskaltzaidia buruz "baizik-eta" hori (EGLU-V:55-56):
..., baizik eta hori duen perpausa ez da inoiz lokabea, beste perpaus baten mendeko gisa erabiltzen baita beti, haren azalpena emanik eta "esanaz" edo horren antzeko zerbait adieraziz. Hona erabilera horren berri ematen diguten zenbait adibide, testuetatik hartuak:
(106) a. Berak beti ukatu du, baizik-eta besta-buru egunez kanpo ez zuela sekulan mokanesik (P. Lafitte, Murtuts eta bertze, 77).
[...]
c. Elizaren etsaiek aski maite dute gezurrez Innocent VIII mila lau ehun eta lauetan hogoita lauetan Alta Saindu hautatuaz mintzatzea, baizik eta bizi tzarra ereman zuela, haurrak ere ukhan zituela (Ib., 108).
[...]
[...]..., (106a) adibidean ukatzen dena ez da perpaus osagarrian adierazten dena; beste zerbait ukatzen da eta ukapen hori oinarritzeko, hain zuzen, esaten da "besta-buru egunez kanpo ez zuela sekulan mokanesik ". Eta (106c) adibidean ere perpaus osagarria ez da mintzatzearen objektua, "mintzatu" aditzak ez baitu objektu zuzenik; etsaiek Aita Santuaz mintzatzen dira "esanaz" hain zuzen, "bizi txarra eraman zuela"... [EGLU-V:55-56]
Bai, batzutan, pausutxo bat besterik ez dateke arten perpaus konpletiboa eta perpaus explikatiboa. Eta pausuz pausu, pausutxoak emanez, baliabide sintaktikoak joan daitezke zabaltzen euren erabilera ki esparru semantikoak zein akaso ez genituen espero, hala nola kasu honetan, non, jatorrizko partikula negatibo bat, nola den "ez", amaitu da izaten "baizik-eta" konpletibo-kausala.

ostirala, otsaila 01, 2019

"zein-eta" konparatiboa ere

Aurreko sarreran aipatzen genuen nóla perpaus konsekutiboetan erabili izan dirá "non", "ze" edo "zein eta" nexuak ki iragarri esaldiko konsekuentzia, eta orain gustatuko litzaidake erreparatzea ki "zein-eta" konparatiboa. Ikus zer dioskun Euskaltzaindiak an bere lehen urrats gramatikalak (EGLU-V:411): 
3.3.1.10. ZEIN-ETA, BAINO-ren ordez
Zenbait testutan baino konparazio morfemaren ordez zein eta ageri da.
(290) Zer zorakeria garbiagorik izan leiteke zein-da (...) arrak jango dabeen gorputzaren ardurearen ardureagaz amurruturik ibiltzea? (J. M. Zabala, Sermoiak, 223).
Zein-eta hau berdintasunezko konparazioan ere agertuko da (ikus 3.4.1). [EGLU-V:411]
Eta gauza da ze, akaso, "zein" konparatibo hori izan daiteke ondo interesagarria. Edonola ere, dá beste aukera bat zein ez genuken ahaztu behar, eta bai landu.

asteartea, urtarrila 29, 2019

Perpaus konsekutiboak: ""zenbaitetan, "non/ezen" bera bakarrik ere"" [EGLU]

Hala nola sarrera honetan genioen ze existitzen dira adibide literarioak non "zein" erlatiboek ez dakarte "-(e)n" edo "bait-":
Hay ambas formas en el catecismo alto-navarro de Añibarro y en el catecismo de Ulzama (22 -(e)n, 22 bait; tiene además ejs. sin marca alguna, v. infra). Lardizabal y Beovide lo emplean siempre sin marca alguna de subordinación. En Añibarro, CatB, Iturriaga, Arana (SIgn 76 sin marca; SIgn 36 con -n), Legaz y Zubiri (82 con -n, 79 sin marca) hay ejs. con y sin marca de subordinación. [OEH]
eta antzera nola beste sarrera honetan komentatzen genuen ze perpaus konpletiboetan ere existitzen da zirrikitu literario bat nondik zabaldu aukera ki ez erabili "-(e)la":
Nik esan ta zuk jakin / biazu ezikan, / lau andregai dakazkit / artu nai ezikan. Bil 75. (OEH)   
orain nabarmendu nahi dut ze, perpaus konsekutiboetan ere ("hain...ze..."), existitzen da aukera ki erabili "non", "ze" edo "zein eta" eurak bakarrik, esan nahi baita erabiltzeke "-n" edo "bait-" marka subordinatzaileak (jakina, orobat existitzen da aukera ki ez erabili nexu konjuntiborik). Honela dio Euskaltzaindiak an bere gramatika noiz mintzo buruz perpaus konsekutiboak:
Perpaus txertatuko adizkiak BAIT- edo -eN markak ditu normalean. [...] Hala ere, sarritan perpaus kontsekutiboak ez du inolako markatik eramaten. [...] Dena den, kontu hau ez da berria, kausazko perpausetan ere gauza bera gertatzen baita: batzuetan non/ezen... BAIT- / -eN aurkituko dugu, baina baita, zenbaitetan, non/ezen bera bakarrik ere. [EGLU V:449-450]
Horra beste aukera bat zein ez genuken ahaztu behar, hala nola beste argudio bat afin zabaldu aukerako erabilera hori ki beste edozein mota e-perpaus subordinatu.

igandea, urtarrila 27, 2019

Lenagokoak ezen / oraingo mutillak / ez dira eskasago. (OEH)

Aurreko mezuan aipatzen genuen ondorengo esaldia e-Duvoisin, zein agertu an Orotariko Euskal Hiztegia:
Zaragarra, ezkabia eta bertze asko eritasun ez dira bertzerik ezen harrak. (OEH)
non, genioenez, "bertzerik ezen = baizik":
Zaragarra, ezkabia eta bertze asko eritasun ez dira baizik harrak.
nondik, adibidez:
Zaragarra, ezkabia eta bertze asko eritasun ez dira ez gehiagorik ez gutxiagorik ezen harrak.
eta hortik hurbil:
Oraingo langileak ez dira eskasago ezen lehenagokoak.
Ikus ere ondorengo "ezen" konparatibo pospositiboa, berdin ere jasoa an Orotariko Euskal Hiztegia:
Lenagokoak ezen / oraingo mutillak / ez dira eskasago. (OEH)
non, berriro konprobatzen da a-flexibilitate sintaktikoa e-mekanismo propioa nondik sortu dira konparatibo hauek.

ostirala, urtarrila 25, 2019

"ezik" edo "ezen": ezezkotasuna > salbuespena > konpletiboa

Aurreko sarreran genioen ze saiatuko ginen ematen intuizio tentatiboren bat buruz nondik heldu ki konexio evolutiboa arten "ez" partikula negatiboa eta "ezen" konjunzioa, eze ematen du aski sorpresiboa. Eta gauza da ze, batzuetan, aski kapritxosoak izan ahal dira bideak nondik evoluzionatzen dute hitzak edota baliabide sintaktikoak.

Kasu honetan, argi dirudi ze adibidez "ezik" edo "ezen" baliabideak, euren sorreran, guztiz lotuak agertuko zirela kin ideia e-ezezkotasuna, adibidez an esaldiak nola:
Hori egin ezik, ez naiz joango.
Hor agerikoa da ezezko jatorria e-baliabidea.  Edo:
Zugatik eze, ez nintzen joango.
non orobat agerikoa da ezezkotasuna.

Baina, baliabide hori pixkanaka joango zen irekitzen ki beste erabilera batzuk, non ezezkotasunaz gain, salbuespenezko ideia ere ematen zen:
Joanen gara denak lanera, aita ezik.
edo bere versio prepositiboa, zein gogoratzen dugu:
Ilurdozko ezik, ordea, "izan ezik"en pare-edo dugu: yodín gerá dénak lanéra, ezík áite, aitéa "iremos todos a trabajar menos el padre". [Koldo Artola, 59. orr.]
Eta bide horretatik, ikus ondorengo esaldia e-Duvoisin:
Zaragarra, ezkabia eta bertze asko eritasun ez dira bertzerik ezen harrak.
non "bertzerik ezen = baizik":
Zaragarra, ezkabia eta bertze asko eritasun ez dira baizik harrak.
Edo:
Ez dute esan besterik ezen hori.
Ez dute esan besterik ezen bihar etorriko direla.
non den nagusitzen salbuespenezko zentzua. Eta afirmatiboan:
Esan dute ezen bihar etorriko direla.
non desagertu da zentzu negatiboa edota salbuespenezkoa afin utzi bidea ki zentzu konpletibo hutsa, nondik aski hurbil aurki daitezke beste erabilera batzuk, nola erlatiboa

Jakina, hau guztiau ez da baizik intuizio orokor bat nóla pasa liteke tikan ezezko partikula bat ki nexu subordinatzaile bat.

asteazkena, urtarrila 23, 2019

baizen: Etim. De *bai-ez-en (OEH)

Dio Luis Lauzirikak an aurreko sarrera:
Dinozu eze "eze" konjunktioa, edo relativoa (eta bere varianteak) sortu dela "ez" partikula negativotik. Beharbada arrazoi duzu baina ez dut ikusten klaru zein den relatio logikoa edo konexioa inter bata ta bestea; jakin gura nuke zertan basatzen zaren.
Nik uste ze "ezen" baliabidearen osaera morfologikoa ondo gardendu egiten da noiz parekatu kin bere hurbileko ahaide semantiko eta sintaktiko "ezik", zeinen morfologiaz ez dateke duda handirik. Eta hala jasotzen da an Orotariko Euskal Hiztegia:
  • baizik:  Etim. De *bai-ez-ik
  • baizen:  Etim. De *bai-ez-en
non orobat ikusi ahal ditugu a-etimologiak on "ezik" (ez-ik) eta "ezen" (ez-en), zeinen oinarrian baita "ez" partikula negatiboa (an kasu partitiboa bata, eta inesiboa bestea).

Beste kontu bat da zéin den erlazio logikoa edo konexio evolutiboa arten partikula negatibo bat nola den "ez", eta nexu konpletibo, konparatibo, konsekutibo, kausal edo erlatibo bat nola den "eze". Esan nahi baita: nóla pasatu da diakronikoki tikan "ez" partikula negatibo bat ki "eze" guzti horiek? Horretaz, saiatuko gara mintzatzen, tentatiboki izanik ere, an hurrengo sarrera.