Monday, January 15, 2018

Opari linguistikoak

Luis Lauzirikak zuen erizten (hemengo komentario batean) ""eze syntaxia ez dela zertan "pixkanaka" developatu"", eta zuen galdetzen: ""Zergatik ez "bat batean"?"".

Ahalko balitz egun batetik bestera developatu syntaxi bat, esan nahi baita, desdoblatu bere bide regresiboak afin ahalbidetu bide progresiboak ere, nik nuke sinatuko inmediatuki (tu irabazi abantaila guztiak hon estruktura syntaktiko irekiak). Baina realitate linguistikoa ez ohi da aldatu egun batetik bestera, baizik gradualki eta pixkanaka.

Horrek, jakina, ez dakar begira gelditzea, lo gozoan. Kontrara, behar da proaktibitatea, eta oso bereziki behar da proaktibitatea (ezen ez reaktibitatea) hon aktore linguistiko nagusiak, zeinen aktibitate kontzientea aldé aukera estruktural progresiboak dá izanen ezinbestekoa. Proaktibitate hori joan beharko litzateke zabaltzen bidea, zein gero, denborarekin, izan beharko litzateke berrestua zatio erabilera konsolidatu bat.

Horrela, nahikoa litzateke Ibon Sarasola batek edo Atxaga batek edo Juan Garzia batek erabiltzea ez dakit zein estruktura progresibo (hala nola "afin(da)..." edo "buruz(ta)..." edo "ordezta...", edo "arte(a)n(da)...", edo beste edozein estruktura edo aldaera) afinda biharamunean beste guztiok izan aukeran estruktura hori (hasieran registro landuagoetan batez ere) bai eta bere abantaila komunikatibo guztiak.

Halako erabilera puntualak bai ahal direla eskaini egun batetik bestera, eta noiz agertu, denok ulertu behar genituzke eskaintza horiek nola opariak, opari linguistiko ezin baliotsuagoak, zein beharko genituzke aztertu, landu eta, bere kasuan, gorde nola harribitxiak.

Wednesday, July 12, 2017

Zertan datza the reliability hon lexical level respektu word-form level?

Aurreko sarreran dugu aipatu ondorengo azalpena hon Molinaro eta beste (2017):
Consequently, they [gaztelaniadun natiboek eta euskaldun natiboek] learned to efficiently predict based mainly on the regularities of their native language, adjusting their prediction mechanisms either to Spanish or to Basque. Predictors initially tuned to Spanish handle transparent and opaque items similarly during prediction, given the reliability of lexical-level grammatical gender processing (Caffarra & Barber, 2015; Caffarra et al., 2014), while predictors initially tuned to Basque show more word-form effects even in an L2 when word-form (noun endings) cues are available. [Molinaro et al., 2017:71]
non den azpimarratzen the reliability of lexical-level [maila horretakoak lirateke 2. eta 3. divergentzia komunak] respektu word-form level [1. divergentzia gehigarria]. Sarrera honetan soilik nahi nuke zehaztu zértan datzan ha reliability of lexical-level respektu word-form level. Ikus:
... it needs to be noted that although transparent endings [formalki, word-form level horretan] are valid cues for gender retrieval, they convey highly redundant information (Vigliocco and Franck, 2001). In  fact, while the lexical route always provides the correct gender of a noun (since all noun shave their gender value explicitly stored in the mental lexicon, Delfitto and Zamparelli, 2009), the form-based route does not. And, even when people cannot access information about word-form (Miozzo and Caramazza, 1997; Vigliocco et al., 1997), the grammatical gender can always be lexically recovered. [Caffarra & Barber, 2015:89]
Esan nahi baita ze, kontestu honetan, word-form level [aurreko sarreretan aipatutako 1. divergentzia gehigarri] horretako lan formal hori izango litzateké:
  1.  partziala (ez du beti funtzionatzen),
  2.  insegurua (nahiz-eta funtzionatu, ez du beti ondo funtzionatzen), eta
  3.  highly redundant (ondo funtzionatuz gero ere). 
Horregatixe da inefizientea.
____________________________
Irakur ere sarrera hauek
1:  Unitate sintetikoak vs analitikoak
2.: Marko orokorra: "...retrasa mucho..." (Molinaro, 2017) 
3.: Arrasto elektrofisiologikoen balio osagarria
4.: Hitz-generoa desagertuko balitz ere...
5.: Divergentzia gehiago egotea ezin da interpretatu nola aurreikupen-efizientzia handiagoa
6.: Zailtasun gehiago, lehenago hasi eta... beranduago bukatu

Monday, July 10, 2017

Zailtasun gehiago, lehenago hasi eta... beranduago bukatu

Aurreko sarreran esan dugunez, Molinaroren eta besteren esperimentuan (2017) ezusteko izen-klase konkretu batek zuen eragiten divergentzia elektrofisiolgiko gehiago (azken buruan, zailtasun interpretatibo gehiago) euskaldun natiboengan ezenezta gaztelaniadun natiboengan.

Izan ere, esperimentu horretan, puntu batean, ordenagailuko pantailan da agertuko determinante sintaktiko bat, eta gero izen bat, zeinen generoaren gardentasun formalak (adibidez, casa dá formalki eta izatez femeninoa, hau da genero-gardena; mano izena dá formalki maskulinoa baina izatez femeninoa, hau da genero-opakoa; eta reloj ez dá formalki maskulinoa ezta femeninoa ere, baina izatez dá maskulinoa) luke eragingo divergentzia elektrofisiologiko gehigarri bat noiz izen horrentzat aurreikusitako generoa ez datorren bat kin irakurritako determinantearen generoa).

Hala ere, Molinaro eta beste (2017) dira fijatzen nagusiki an denbora: euren artikuluan dute azpimarratzen ze divergentzia gehigarri hori (zein euskaldun natiboengan litzateke gertatuko arten 170 eta 250 ms atzerago ze irakurri determinantea baldin ezusteko izena genero-gardena bada) da gertatzen lehenago ze beste bi divergentziak zein diren komunak bai gaztelaniadun natiboengan eta baita euskaldun natiboengan ere (bigarren divergentzia gertatuko litzateké 250-400 ms atzerago ze irakurri determinantea, eta hirugarrena hasiko litzateké 200 ms atzerago ze irakurri izena, eta bi hauek dira gertatuko edozein delarik ezusteko izenaren klasea: genero-gardena ).

Ildo horri jarraituta, fijatu gaitezen orain zehazki noiz hasten eta bukatzen diren ustezko zailtasun interpretatibo horiek. Gauza da ze, esperimentuko izen-garden horietan, euskaldun natiboak hasiko lirateke divergitzen lehenago (aipatutako 170-250 ms-ko divergentzia horretan, zein Molinarok eta bestek azpimarratu) eta bukatuko luketé... beranduago: esan nahi baita ze aipaturiko hirugarren divergentzia edo ustezko zailtasun interpretatibo hori (zeinen hasiera Molinarok eta bestek duten kokatzen 200 ms atzerago ze irakurri izena) litzateke amaituko argiki beranduago euskaldun natiboengan ezez gaztelaniadun natiboengan (euren artikuluko 4. irudian da agertzen markatuta hirugarren divergentzia hori).

Horrek esan nahiko luke ze, onartuko bagenu ze divergentzia negatibo edo negatibitate elektrofisiologiko horiek dituzte islatzen zailtasun interpretatiboak, orduan euskaldun natiboek halako izen gardenetan lituzkete erakutsiko zailtasun gehiago (3 eta ez 2), hasiko lirateke lehenago zailtasunak izaten (1. divergentziaren hasieran), eta bukatuko luteke beranduago (3. divergentziaren bukaeran). Beraz, denborari begiratuta ere, zerbait izatekotan, efizienteagoak izango lirateké gaztelaniadun natiboak gaztelaniaz, ezez euskaldun natiboak gaztelaniaz.

Molinaroren eta besteren (2017) artikuluan irakur daiteke azalpen hau:
Consequently, they [gaztelaniadun natiboek eta euskaldun natiboek] learned to efficiently predict based mainly on the regularities of their native language, adjusting their prediction mechanisms either to Spanish or to Basque. Predictors initially tuned to Spanish handle transparent and opaque items similarly during prediction, given the reliability of lexical-level [2. eta 3. divergentziak maila horretakoak lirateke: lexiko-semantikoak] grammatical gender processing (Caffarra & Barber, 2015; Caffarra et al., 2014), while predictors initially tuned to Basque show more word-form effects [1. divergentzia: formal hutsa] even in an L2 when word-form (noun endings) cues are available. [Molinaro et al., 2017:71]
Horren arabera, gaztelaniadun natiboek gaztelaniaz ikasiko lukete ez egiten 1. divergentzia hori zeren inefizientea litzateke given the reliability of  2. eta 3. divergentziak. Euskaldun natiboak, aldiz, arituko lirateke gaztelaniaz inefizienteki egiten 1. divergentzia hori.

______________________________
Irakur ere sarrera hauek
1:  Unitate sintetikoak vs analitikoak
2.: Marko orokorra: "...retrasa mucho..." (Molinaro, 2017) 
3.: Arrasto elektrofisiologikoen balio osagarria
4.: Hitz-generoa desagertuko balitz ere...
5.: Divergentzia gehiago egotea ezin da interpretatu nola aurreikupen-efizientzia handiagoa 

Friday, June 30, 2017

Divergentzia gehiago egotea ezin da interpretatu nola aurreikupen-efizientzia handiagoa

Hiztunak, aukera sintaktikoa badute, dira saiatzen kokatzen ez-itxarondako informazioa behin informazio hori egoki kontestualizatua denean, esaldi bukaeran, horrela interpreta dadin errazago eta efektiboago. Oro har, zenbat eta gutxiago espero informazio bat, zailagoa izanen da gure entendimenduan integratzeko (interpretatzeko): hortik dator interesa hon kontestualizatzen progresivoki informazio berri hori, eta bereziki informazio akontestualena.

Eta horixe da arrazoia zeinengatik munduko hizkuntzek duten jotzen ki kokatzen thema lehenago ze rhema. Eta rhemaren barruan, parte gutxien rhematikoak (nola aditza) lehenago ze parte rhematikoagoak (nola, tipikoki, objektua eta bere osagarriak). Eta detaileak dira izaten gutxiago aurreikusgarriak ezi euren referenteak, eta osagarriak gutxiago aurreikusgarriak ezi buruak. Azken buruan, horixe bera da arrazoia zeinengatik munduko hizkuntzek duten jotzen ki izaten SVO eta burulehenak. Nahi dute lortu interpretazio hobea, errazagoa eta modu eraginkorragoan.

Modu batera edo bestera, arrazoi (edo nahiago bada: kostu) interpretatibo hori egon liteké, nire ustez, azpi arrasto elektrofisiologiko divergenteak zein erakusten dituzte ez-itxarondako hitzek respektu itxaronadako hitzak. Arrasto erlatiboki divergente horiek lukete adieraziko nolabaiteko kostu interpretatibo gehigarri bat hon ez-itxarondako hitzak respektu itxarondakoak.

Molinaroren eta besteren artikuluan (2017), euskaldun natiboek gaztelaniaz dituzte erakusten dibergentzia gehiago ezi gaztelaniadun natiboek gaztelaniaz. Saiatzea interpretatzen hori an terminuak hon aurreikuspen-efizientzia handiagoa (nola egiten duten Molinarok eta bestek) iruditzen zait erratua. Izatekotan, alderantziz izan beharko litzateke: dibergentzia gutxiago, eta aurreikuspen-efizientzia handiagoa.

Dio Molinarok, erantzunez ki Nerea Azurmendi kazetaria:   
- Y la conclusión ha sido...
-Que la habilidad de predicción era más eficiente entre quienes tenían al euskera como lengua materna. La lengua materna era, de hecho, la única diferencia entre los integrantes del grupo objeto de estudio. Todos eran bilingües, con el mismo nivel de competencia en euskera y en castellano. Las pruebas, por cierto, se hicieron en castellano. [Molinaro, El Diaro Vasco, 2017ko ekainaren 1a]
Ez, esperimentu horretan, natibo euskaldunek (gaztelaniaz) dituzte erakusten ber dibergentziak zein erakusten gaztelaniadun natiboek ere (gaztelaniaz), eta baita gehiago ere. Izatekotan, gutxiago efizienteak izanen lirateke.

______________________________
Irakur ere sarrera hauek
1:  Unitate sintetikoak vs analitikoak
2.: Marko orokorra: "...retrasa mucho..." (Molinaro, 2017) 
3.: Arrasto elektrofisiologikoen balio osagarria
4.: Hitz-generoa desagertuko balitz ere...

Tuesday, June 27, 2017

Hitz-generoa desagertuko balitz ere...

Ikus ondorengo esaldi hau:
A main effect of group [esan nahi baita diferentzia esanguratsu bat arten gaztelaniadun natiboak eta euskaldun natiboak] was observed in the grammaticality task (but not in the accuracy) indicating that Spanish grammar was more complex for Basque natives. [Molinaro et al., 2017:64]
Izan ere, Molinarok eta bestek euren artikuluan dute reportatzen nóla, behin euren ariketa elektrofisiologikoa egindakoan, zuten burutu beste bi ariketa (behavioural task edo jardun-ariketa horietakoak, ez elektrofisiologikoak) non autore horiek ziren saiatu konparatzen gaztelaniadun natiboen eta euskaldun natiboen abilidadeak respektu gaztelaniaren hitz-generoa, horretarako erabilíz ariketa elektrofisilogikoan erabilitako hitz berberak.

Bi ariketa horietako lehenengoan, hitzak pantailan agertu, eta hiztunek behar zutén zehaztu euren generoa; eta bigarrenean, hitz bakoitza eta bere determinantea batera eman, eta hiztunak behar zuen esan ea generoa bietan bat zetorren ala ez (grammaticality task). Bi ariketetan autoreek zuten neurtu zénbat denbora tardatzen zuten hiztunek erantzuten (reakzio-denbora) eta zénbat erantzun zuzen eta oker egiten zituzten (zehaztasun-ariketa).

Molinarok eta bestek bi jardun-ariketa horietan aurkitu zutén diferentzia esanguratsu bakar bat arten gaztelaniadun natiboak eta euskadun natiboak: alegia, natibo euskaldunek erabili zutén esanguratsuki denbora gehiago noiz erabakitzen ea determinantea eta izena generoan konpatibleak ziren ala ez (grammaticality task). Hauxe da Molinaroren eta besteren beste komentario bat:
... a Group effect [berriro diot: diferentzia esanguratsu bat arten gaztelaniadun natiboak eta euskaldun natiboak] emerged [...], indicating that Basque natives were slower in their judgements. [Molinaro et al., 2017:64]
Atzerapen erlatibo horren interpretazioa dá goragoko aipua, alegia ze Spanish grammar was more complex for Basque natives. Baina, esaldi hori (ere) soilik ahal da ulertu an marko egoki bat non dezagun azpimarratu ze generoa ez da baizik gaztelaniaren gramatikaren detaile (funtzionalki) marginal bat ze-ez-dun inondik inora oztopatzen euskaldun natiboen gaztelaniazko komunikazioaren eraginkortasun erlatiboa. Inondik inora ere ez.

Esan nahi baita ze ondo ezberdindu behar dirá, alde batetik, diferentzia gramatikalák ze-duten eragiten efektu esanguratsua gain hiztunen eraginkortasun komunikatibo erlatiboa (nola diren buruazkentasun edo burulehentasun sintaktikoa, zein baitira komunikatiboki kruzialak), eta beste alde batetik, beste diferentzia gramatikal batzuk ze-ez-duten eragiten efektu esanguratsurik gain eraginkortasun komunikatiboa hon hiztunak (nola hitz-generoa). Ez dira inondik inora berdin.

Zeren, gaztelaniatik generoa desagertuko balitz ere, horrek ez luke sortuko batere arazo komunikatibo konparatibo esanguratsurik. Baina, kontrara, burulehentasuna galduko balitz, edo euskaran burulehentasuna irabaziko balitz emaitza komunikatiboak izanen lirateké izugarri handiak.

______________________________
Irakur ere sarrera hauek
1:  Unitate sintetikoak vs analitikoak
2.: Marko orokorra: "...retrasa mucho..." (Molinaro, 2017) 
3.: Arrasto elektrofisiologikoen balio osagarria

Sunday, June 25, 2017

Arrasto elektrofisiologikoen balio osagarria

Aurreko sarreran argi gelditu da marko orokorra non behar dugun kokatu eztabaida hau, zeinen arabera sintaxi buruazkenak dirá estrukturalki askoz gutxiago efizienteak ezi sintaxi burulehenak. Horren ondorioz hizkuntza buruazkenetan beharko dirá estrategia konpentsatzaileak (hemen eta Japonian), zeinen artean den aurkitzen nagusiki sinplifikazioa hon estrukturak afin izan daitezen sinpleagoak eta, hortaz, aurreikusgarriagoak (horrek, jakina, bádu kostu esanguratsurik gain eraginkortasuna).

Kostu komunikatibo hori ordainduta ere, sintaxi buruazkenetan aurreikuspen estrukturala inoiz ez da izanen hain ajustatua nola an hizkuntzak non diren iragartzen gako estrukturalak sistematikoki eta esplizitoki (sintaxi burulehenak). Halako estruktura sistematikoki iragarleak báditu, gainera, beste ahalbide klabe batzuk nola baita emateá askatasun diskursiboa afin jarraitu detailatzen mezua koherenteki eta eraginkorki, besteak beste.

Sarrera honetan, aldiz, nire helburua izanen dá marko egokian jartzea Molinarok eta bestek erabilitako esperimentu modua: grabatzeå burmuinaren aktibitatearen arrasto elektrofisiologikoa noiz hiztuna ari den irakurtzen hitzak edo testuak an ordenagailu-pantaila bat (erabiliz elektrodo batzuk zein diren itsatsiak hiztunaren buruan). Zeren, behar da azpimarratu ze arrasto elektrofisiologiko horren interpretazioa ez da batere ebidentea, eta edozein kasutan askoz ere gutxiago zuzenekoa ezi intepretazioa hon emaitza objektiboki interpretagarriak zein ziren lortuko an, demagun, ulermen-ariketa bat.

Gauza da ze ebaluazio-azterketetan normalean kontatuko dugú ebaluatuak zénbat erantzun zuzen eta zenbat oker eman dituen (ariketa objektibo errazki interpretagarria baita), aski berdin zaigularik zéin burmuin-prozesu gertatu diren afin ailegatu ki erantzun horiek (zeinen interpretazioa ez litzatekeen batere ebidentea). Arrasto elektrofisiologiko horiek, jakina, ez dira baztertu behar, baina euren erabilera izan beharko litzateké soilik osagarria respektu emaitza objektiboagoak zeinen interpretazioa baita zuzenekoa (ulermen-ariketak, reakzio-ariketak, pausak, dudak, jarraitutasuna, diskursoaren analisia...).

Gainera, suposatuz, adibidez, ze arrasto elektrofisiologikoek dute neurtzen nóiz gertatzen diren desfaseak (mismatch) arten hiztunaren aurreikuspen linguistikoak eta pantailan irakurritako benetako balioak hon aurreikuspenak, oso kontuan hartu beharko genuke desfase guztiak ez direla berdinak: ez da berdin erratzea an elementu gramatikal bat ze-dun-baldintzatzen aurreko perpaus osoaren zentzua, edo erratzea an aurreikuspena hon hitz bat ze-ez-dun inolako eraginik gain koherentzia hon aurreko diskursoa, adibidez.

Hortaz, konparatuko balitz zéin arrasto elektrofisiologiko uzten duten euskaldun natiboek euskaraz, eta gaztelaniadun natiboek gaztelaniaz, lortuko genukeena izango litzateké material osagarri bat respektu ebidentzia anitza eta sendoa ze-ari-den etengabe ohiukatzen ze hizkuntza buruazkenak dirá estrukturalki askoz gutxiago efizienteak ezi burulehenak.

______________________________
Irakur ere sarrera hauek
1:  Unitate sintetikoak vs analitikoak
2.: Marko orokorra: "...retrasa mucho..." (Molinaro, 2017)

Friday, June 23, 2017

Marko orokorra: "...retrasa mucho..." (Molinaro, 2017)

Gilenek (aurreko sarrerako komentario batean) apuntatutako artikulu horretan agertzen dira zenbait deklarazio hon Nicola Molinaro (ikertzailea an Basque Center on Cognition and Language) respektu artikulu hau:
Molinaro, N., Giannelli, F., Caffarra, S., & Martin, C.D., (2017) Hierarchical levels of representation in language prediction: The influence of first language acquisition in highly proficient bilinguals. Cognition, 164, 61-73.
Doi: 10.1016/j.cognition.2017.03.012 
Molinarok zehazki dio (Gara, 2017):
Tenía en la cabeza una idea: los euskaldunes deben predecir más. ¿Por qué? Por la forma de la lengua. «En castellano y muchísimos idiomas europeos tenemos preposiciones, auxiliares, artículos… que nos ayudan a estructurar el contenido. Estas palabras pueden ir antes o después. En castellano van antes, en euskara después. Ese hecho retrasa mucho a los euskaldunes el momento en el que pueden estructurar el contenido. Asumir un proceso palabra por palabra implicaría un coste de trabajo muy importante, hasta el punto dificultar la comunicación. Por eso, los euskaldunes han desarrollado más la predicción; lo necesitan». [Molinaro, an Gara, 2017-06-18]
Eta hortxe dago kuestio honen guztiaren marko nagusia: sintaxi buruazkenak asko atzeratzen du estrukturazioa hon eduki komunikatiboa; hots, asko atzeratzen du interpretazio segurua. Eta gauza da ze inseguritate estruktural eta interpretatibo horren arrazoi eta kausa bakarra dá sintaktikoa, zeinen zuzeneko efektua dá eraginkortasun komunikatibo esanguratsuki txkiagoa respektu hizkuntzak non ordenazioa baita burulehena. 

Hizkuntza burulehen batean hiztunak ez du aurreikusi behar estruktura, zeren estruktura hori (eta berekin doan interpretazio zehatza) emana datorkio gabé errore posiblerik (horrek ahalbidetzen du, jakina, eduki komunikatibo horien expresio egokituago bat, expresio eraginkorrago bat). Hizkuntza buruazken batean (eta zenbat eta buruazkenagoa izan, gehiago) aldiz, hiztun-entzulea beharko da saiatu ematen zentzua ki informazioa zein doan jasotzen (hori ez da izanen zaila an mezu oso kontextualak, baina definitiboki ez da inola ere izanen estrategia optimoa noiz mezuak izan konplexuagoak edo akontextualagoak); eta hiztun-mezuigorlea saiatuko da sortzen estruktura erlatiboki sinpleagoak (erlatiboki aurreikusgarriagoak), horrela esanguratsuki mugatuz bere aukera (eta eraginkortasun) komunikatiboa.

Jakina, inefizientzia estruktural horiek sortutako gainkostua ezin izanen da gastatu modu efizienteago batean, esan nahi baita ze inefizienteki gastatutakoa ezin izanen da gastatu aurreikusiz eta integratuz detaile aberasgarri gehiago an estruktura sendo eta jarraituago bat, adibidez. Gauza da ze inefizienteki gastatutako energia komunikatiboa ezin dela gastatu efizienteki afin lortu helburu komunikatibo sortzaileak

Arazo kruzial hori konpontzeko, soilik dago tajuzko bide bat: pixkanaka joatea garatzen baliabideak ze-duten-ahalbidetzen interpretatzen eta sortzen mezu potentzialki konplexuak efizienteki eta seguru, halako moldez non hiztunaren ardura soilik izan dadin eduki komunikatiboa bera, eta ez estruktura. Arazo sintaktikoari soluzio sintaktikoa eman behar zaio: hiztunari eman behar zaizkió baliabide sintaktikoki eta interpretazionalki potenteak. Horrela hiztunaren energia ahalko da konzentratu an bere eduki komunikatiboa, aurreikusiz bere ildo komunikatiboaren jarraipen efizientea bitarten-ari den erabiltzen estruktura sendoa non ez den ibili behar egiten aurreikuspen estruktural inefizienterik.

Eta horixe da marko nagusia non mugitu behar garen: sintaxi buruazkenak retrasa mucho el momento en el que se puede estructurar el contenido,  du atzeratzen asko eduki komunikatiboaren estrukturazio eta interpretazio segurua. Hortik aurrera, jarrai dezakegu mintzatzen buruz detaileak hon ikerketa zein burutu duten Molinarok eta beste koautoreek.

_____________________________
Irakur ere sarrera hau:
1:  Unitate sintetikoak vs analitikoak