Bikoizketaren oinarrizko arazoa: hitz-ordena

Sustatun irakurri dut honako mezua na Fermin Etxegoien buruz euskal bikoizketa:

ETB1ko filmak, euskaraz, ia inork ez ditu ikusten, eta arazoa hizkuntza da; jendeak ez ditu euskarara bikoiztutako filmak onartzen, bat egiten ez duelako bertan eskaintzen zaion hizkuntza ereduarekin.

Eta bai; bikoizketa eredu guztiak dira artifizialak, baita gaztelaniazkoa ere, baina arazoa da gaztelaniazkora erabat ohituta gaudela eta gehiegi kostatzen ari zaigula, ordea, euskarazkora ohitzea.

Zoritxarrez, oso zaila izango da egokitze-abiadura azkartzea, euskararen "adierazgarritasun soziala" egun bezain baju den bitartean.

Nik ere uste dut ze arazoa da hizkuntza, esan nahi baita hizkuntza-eredua. Baina nik ez dut uste konponbidea dala ohitzea a hori hizkuntza-eredua zein dan eskaintzen. Nik uste ze arazoa da hizkuntza-eredua bera, eta hain zuzen bere hitz-ordena.

Adibidez, dokumetaletan behar da eman informazio-karga handia eta oso matizatua, eta horrek du eskertzen estruktura progresivoa, esan nahi baita SVO eta ahalik eta prepositivoena.

Hizkuntza-egituraren efektu hori bera da nabaritzen an filmak eta marrazki bizidunak ere, zeinek askotan duten izaten konplexutasun linguistiko eta kontzeptual nabaria (hainbat marrazki bizidunetan elkarrizketak ez dira batere sinpleak).

Dio Etxegoienek:

Zer egin, orduan, bikoiztutako filmak jende gehiagok ikus ditzan? Nik itzulpen simpleagoak hobetsiko nituzke, jatorrizko edukien "parte bat" galtzen badugu ere, bidean.

Demagun pertsonaia batek esaten duela:

"Ohartaraziko ninduzulakoan nengoen, William!"

Nik itzuliko nuke:

"Eta zeuk abixatu ez, William!"

Euskararen adierazgarritasun soziala, momentuz, zein baju den ikusita, ezin ditugu filmetako elkarrizketak bikoiztu ñabardura guztiekin, ikusle gehienak bidean galtzen zaizkigulako.

Ni garai batez ibili nintzan lanean an euskal bikoizteka, eta halako egokitzapenak ziran egiten askotan. Horrela eginez, egitura linguistikoak ziran arintzen baina galduz edo aldatuz edukiaren parte bat.

Azken efektu kolateral hori ez dalarik batere interesgarria (nahiz euskaraz ohikoa dan), bilatu beharko lirateke bideak (eta behar izanez gero, sortu) afin arindu estruktura linguistikoak gaben galdu ñabardurarik (edo galduz ahalik eta gutxienak). Esan bezala, hori lortuko litzake eginez hizkuntza ahalik eta progresivoena (hasteko, SVO egituraren potentzialitatea ustiatuz). Adibidez goiko esaldi horretan esan liteke honako hauetako bat:

"Nengoen ohartaraziko ninduzula, William"
"Nengoen ze ohartaraziko ninduzun, William"
"Uste nuen ze abisatuko zenidan, William!"

Anjel Lertxundi:"Esaldiak eraman behar ninduke ni, eta ez nik bera"

Hona ekarri nahi dut hurrengo aipua na Anjel Lertxundi (Eskarmentuaren paperak 2009:24):

Indarrik banu, pozik aldatuko nuke euskal perpausa. Arindu esan nahi dut. Agian , irauli ere esan beharko nuke. Esaldiak eraman behar ninduke ni, eta ez nik bera. Nire zerbitzuan behar luke egon, ez nuke denbora guztian zalantzaz ibili behar hizkuntza hegemonikoetako idazleak lasai peto dabiltzan bideetan. Esaldiak bizkortu, lexikoa garbitu, arin-arin ibili perpausetik perpausera, esaldien arteko loturak freskatu.

Behin eta berriro asmatzen ibili beharrak baditu abantailak. Eragozpenak ere bai: ikaragarri nekatzen du. Idazten duzun esaldi bakoitza beste gailur konkistatu bat bezala ospatzeko, mendizale handia izan beharra dago. (Anjel Lertxundi:2009)

Nik uste ze Lertxundiren hitz horiek dute egiten zerbitzu handia ki euskal kultura.

Ekitaldi historikoa na Euskaltzaindia

Joan dan ostiralean, Donostian, Euskaltzaindiak zuen burutu jardunaldi historikoa deitzen "Hitz-ordena. Erabilera estrategikoa".

Han mintzatu zan buruz arazo komunikativo konparativoak zein sortzen ditun SOV ordena respektu SVO, eta oro har ordena goranzkorra (regresivoa) respektu ordena beheranzkorra (progresivoa). Aldarrikatu zan ze euskaraz bai SOV eta bai SVO ere dira gramatikalak an edozein erabilera (galdegaia aditzaren aurrean zein ostean), besteak beste.

Pello Esnal zuen azpimarratu ze bere helburu nagusia zan erakustea non zegoen hilargia (irudi batean zan agertzen pertsona bat atzamar batez erakutsiz non zegoen hilargia), eta ez ginala gelditu behar begiratzen ki atzamarra.

Dudarik gabe, guzti honetan inportanteagoa da norantz ari dan apuntatzen ezenez zein proposamen konkretu egiten diran. Edonola ere, klavea iruditzen zait ikustea nola hasi dan bultzatzen SVO ordena, zein dan luzaz ere ordena potenteena... Era berean klavea iruditzen zait bultzatzea baliabide prepositivoak nola "segun" (zein dan agertzen an Pello Esnalen liburua deitzen "Testu-antolatzaileak. Erabilera estrategikoa").

Azkenik esatea ze hori guztia gertatzea azpi itzala na Euskaltzaidia zait iruditzen historikoa, eta du markatzen inflexio-puntu bat an giro sintaktikoa na euskara. Zorionak Euskaltzaindia!

Amuriza, Irigoien, BERRIA, ...

Egon naiz irakurtzen zer esaten dan an bloga na Xabier Amuriza, eta han dut irakurri hurrengo kommentarioa (ganik Antton Lesaka) buruz azken liburua na Xabier Amuriza:

--Gogorki kostatzen ari zait irakurtzea

Eta arrazoiak sujeritzen ditu:

--Idazteko modua: "Bello Gallico" edo Julio Cesar-en "Galiako Gerra kronika" latinezkoa iduritzen zait neri, idazteko moduan. Esaldi luze-luzeak, konplexuak, sujetoa hasieran eta aditz nagusia bukaeran...

Nik planteatuko nuke ariketa bat ki Antton Lesaka (hala nola ki beste edozein irakurle na liburua na Xabier Amuriza): pasa ditzala esaldi zail horiek a gaztelania edo frantsesa (adibidez aurreneko 30 esaldi nekezak), eta kasu bakoitzean konpara ditzala jatorrizko esaldia eta haren itzulpena. Gero idatzi dezala hemen, edo non nahiago duen, bere konklusioa.

Arazoa ez dira esaldiak eurak, arazoa da estruktura zeinetan dauden emanak esaldi horiek. Esaldi horiek berberak eramaten baditugu a estruktura progresivo-koherente-irekia, orduan ez dugu izanen arazo berezirik te ulertu esaldi horiek.

Jakina, problema ez da na Xabier Amuriza. Problema da na guztiak zein diran exijenteak kin euskara, eta orokorrean kin hizkuntza. Hizkuntzari zerbait gehiago exijitzen zaionean ...

Atzo bertan Erramun Gerrikagoitia zuen publikatu post bat non zuen jasotzen testu-zati bat ganik Joan Mari Irigoien, zeinen hasiera zen hau:

Markes jauna liberala zen, baita haren familia ere, eliz ondasunak salgai jarri zituen Mendizabal ministroaren desamortizazioaren garaian aberastua.

Esaldi hori ez da ondo irakurtzen, ez da ondo ulertzen (ez gara sartuko an analisi detailatua). Orain, itzul dezagun literalki esaldi hori a gaztelania:

El señor marques era liberal, (como) también su familia, enriquecida en tiempos de la desamortización del ministro Mendizabal, (aquel) que puso en venta las posesiones de la Iglesia.

Esaldia ez zan txarra, nola ahal dugun konprobatu noiz irakurtzen itzulpena.

Arazoa zan eta da estrukturala, eta da nabarmentzen noiz-ere zerbait gehiago diogun eskatzen ki hizkuntza: nahikoa da testua bihurritu dadin pixka bat. Ikus gaurko titular nagusia na egunkari BERRIA:

Israelek ez du bete giza laguntza Gazan sartzeko agindutako hiru orduko etena

Esaldia ez da hainbesterako (titular bat baino ez da), baina hor dauzkagu, jada ondo agerian, euskararen estuasunak. Itzul dezagun hori-titularra a gaztelania:

Israel no ha cumplido el alto el fuego de tres horas acordado para introducir ayuda humanitaria en Gaza.

Ez dugula ikusi nahi? Hori beste arazo bat da.

Aurrerapausuak gradualki baina ahalik eta lasterren

Aurreko postean nioen ze euskara guztiz progressivo eta irekia zala helburu bat. Baina aurrerapausuak, gradualak izanda ere, eman behar dira ahalik eta lasterren, zenbat-eta lehenago hobeto.

Adibidez, zenbait aurrerapausu ahal dira eman aski erraz . Soilik falta da hori-erabakia na bultzatu aurrera an norantza hori. Adibidez:

1. behar da aukera askea te eman galdegai postverbalak.
2. behar da aukera askea te eman perpaus erlatibo murriztaileak edo ez-murriztaileak kin "ze" eta "zein".
3. behar da aukera askea te erabili beste hainbat baliabide prepositivo zein izan diran aski erabiliak an euskara baina zein dauden gaur egun erdi-ahazturik (noiz ez dauden gaitzetsita), hala nola "-ago ezen(ezta) ...", "noiz(-eta) ...", "(e)ze(n) ...", ...
4. behar da jarrera irekia eta berritzailea te erabili beste baliabide progressivoak zein noiz edo noiz izan diran erabiliak euskaraz: "afin(-eta) ...", "bitartean(-eta) ...", ...

Hori guztia, eta gehiago ere, eskura dago (gauetik-goizera, sostengu egokiak baleude), eta eragingo luke egundoko mejora an gradua na irekitasun estrukturala zein gozatuko genuken (irekitasun estrukturala = irekitasuna te eraman gure pentsamenduak gain estruktura irekiago horiek).

Gainera nahi dut azpimarratu ze zenbat-eta baliabide (osagarri) gehiago izan eskura, orduan-eta valio kommunicativo handiagoa ahalko du eman bai valiabide bakoitzak eta baita sistema osoak ere.

Norabide prepositivoa: zein bestela?

Idazten dio hak Xabier Amuriza ki Erramun Gerrikagoitia ezen:

... , hik [esan nahi baitu: Erramunek], gauza askotan, arrazoi handiak izan arren, idazkera prepositibo horrek zeharo desorientatzen najok. Askatasunaren janduntzat ondo ikusten joat, baina ez jakiat, ba, hizkuntzari hortik asko lagundu leitekionik.

Lehenengo begiratuan eta hotzean ikusita, gure idazkera hau da lar differentea tik ohiko eredua, ez da dudarik. Hortaz, ez da arraroa Amurizari edo edonori eredu hau txokante eta desorientagarria iruditzea.

Gauza da ze eredu horrek ez duela adierazi nahi bihar-goizerako jarduna, baizik-eta adierazi nahi duela norantza bat, hain zuzen ere adierazi nahi du norantz jo beharko luke euskarak baldin nahiko baleza gainditu estuasun estructuralak ze duten mugatzen bere ahalmen communicatiboa. Azken buruan, norantza horrek nahi du erakutsi helburu bat, zein beharko genuken iritsi atzeon prozesu bat.

Edonola ere, nahiko nuke argi utzi ezen euskararen estuasun estructuralak jaiotzen dira tik bere estructura postpositiboa, eta hortaz, soluzioak ki estuasun horiek soilik etor litezke tik evoluzioa hon eredu postpositibo hori ara eredu askeago eta irekiago bat, zein soilik izan liteken eredu prepositiboagoa (uler bedi "prepositibo" hori an zentzu estructural zabala). Ez dago beste soluziobiderik, ez dago beste norantzarik. Ez bada egiten euskara irekiagoa, estuasunek hortxe dute iraunduko. Hori da norantza: bidea urratsez urrats egin behar da, baina beti norabide horretan.

Adibide baterako, Amurizak berak aipatu du berriki ezen euskarak arazo estructuralak ditu, eta adibidetzat eman du estructura relativoa. Amurizak du eskatzen soluziorik, eta nik proposatu nahi diot soluziobidea: ze eta zein.

Gainera, baldin bi baliabide relatibo prepositibo horiek erabiliko balira an estructura orokor prepositiboago (irekiago) bat, orduan haien potentzialitatea are nabariagoa izanen litzake: izan ere potentzialitate communicatiboa hon estructura guztiz postpositivoa da ondo mugatuagoa ezen potentzialitatea hon estructura guztiz prepositivoa. Edonola ere, soluzioaren hatsarrea hortxe dugu (ze eta zein), guztiz eskura. Zergatik ez dugu bultzatzen?

Beraz, kontua da ze Erramunen eta besteon eredua ez da bere horretan bihar goizerako, baizik helburu bat zein beharko litzaken irabazi gradualki; eta edozein kasutan nahi du erakutsi norabide bat, zein baita ezinbesteko norabidea baldin euskarak iritsiko badu gradu diskurtsibo comparagarririk kin hori gradua zein dugun gozatzen an gure beste hizkuntzak.

Nola simplificatu aditza, aldiberean birsortuz baliabide prepositivo zahar bat

Demagun esaldi bi hauek:

Hura doakizu / Harek daramakizu

Hor aditza da trinko-sinteticoa. Baldin aditz sintetico hori analizatzen badugu, esan nahi baita analiticoago (banatuago) bihurtzen badugu, orduan genituzke bi forma hauek:

Hura doa ki zu / Harek darama ki zu

non "ki" morfema pre-dativo hori bereiztu dugu ti aditz-erroa (-ma-) eta ti dativoa bera (-zu). Patroi zahar horri jarraiki, plantea genitzake honako aukerak:

Hura doa ki zu

Hura doa ki Eneko

Hura doa ki Bilbao

eta:

Harek darama ki zu

Harek darama ki Eneko

Harek darama ki Bilbao

"ki" hori erabil daiteke optativoki afin eratu edozein forma verbal dativo:

Nik eman dut ki Eneko liburua [dut + ki ... = diot + ... -ri]

Nik eman dut liburua ki Eneko

Nik eraman nuen ki Bilbao liburua

Nik eraman nuen liburua ki Bilbao

Modu horretan izanen genuke modu alternativo bat afin eman aditz trinko dativoak (zein batzuetan gerta daitezke lar astunak), eta gainera hor eskura izanen genuke preposizio dativo eta adlativo bat, zein litzake sortua (edo birsortua) ti euskara zaharra, eta zeinekin lagunduko genuke osatzen erraminta-kutxa prepositivoa zeinekin irabaziko genituzke aukera comunicativo eanguratsuki potenteagoak eta erosoagoak.