Wednesday, April 25, 2018

Desoreka sintaktiko-interpretatiboak

Eramun Gerrikagoitiak, bere blogean deitzén "referentziak", maiz planteatu ditú titularrak e-egunkariak edo bestelako esaldiak zein gertatzen dirén sobera difficultosoák ulertzeko fite eta aise. Ondoren doá bere azken titularra juntu nire komentarioa:
Paueko jujeak euskoari buruz eman zuen epaiaren kontra jo du prefetak.
Sobera difficultosoa, bai.
Paueko jujeak... (7 silaba)
Horraino, iduri dakiguke ze ezagutzen dugu esaldiaren subjektu printzipala.
Paueko jujeak euskoari buruz eman zuen... (16 silaba)
Hor, akaso irudituko zaigu bádakigula zein den esaldi nagusiaren galdegai-aditza ere (...euskoari buruz eman zuen...), eta lasai askoan, bideratuko gara aldé gainerako informazio posverbala, baina:
Paueko jujeak euskoari buruz eman zuen epaiaren kontra jo du... (24 silaba)
Horra non agertu zaigun aditz printzipala (jo du), zeinek, gainera, dún konkordatzén kin gure ustezko subjektu printzipala (Paueko jujeak...), halatan non pentsa genezakeen ze aditz printzipal horren subjektuak dú jarraitzen izaten lehengo bera (Paueko jujeak...), nahizta orain galdegaia izanen zén euskoari buruz eman zuen epaiaren kontra  (16 silaba).

Azken bihurgune interpretatiboa gertatuko dá noiz jasó, azken hitzean, subjektu printzipala (prefetak): justuki hor eta soilik hor, azken hitz horretan, amaituko dira gure duda sintaktiko-interpretatiboak.

Laburbilduz, aditz nagusiaren aurreko galdegaiak 22 silaba ditu (aditzarekin batera dirá 24 silaba), ez dugularik jakinen zein den galdegaia harik-eta ailegatu ki aditz nagusi hori (esan nahi baita, behin galdegaia pasatutakoan), non oraindik ere ez dugun ezaguturen subjektu printzipala.

Hortaz, has gintezke hartuz titularreko OVS estruktura buruazken hori (ezin desegokiagoa an titular neutroak) eta bihurtzén SVO burulehena:
Prefetak jo dú Paueko jujeak euskoari buruz eman zuen epaiaren kontra.
Hor dugú bukaerako "kontra" hori urrutiegi e-bere aditza ("kontra" pospositiboak osatutako sintagmak 22 silaba ditu), halatan non, berriro ere, soilik esaldi-bukaeran jakin ahal izanen dugun nola lotzen diren aditz nagusia eta bere osagarri luzea, sortuz desoreka sintaktiko-interpretatibo bat (atzerakarga ez da privatiboa e-aditza). Hortaz, aurrera dezagun "kontra" ("kontra" aurreratua jáda erabiltzen ari da an kartelak e-pilota-partidak).
Prefetak jo dú kontra Paueko jujeak euskoari buruz eman zuen epaia.
Hor, "kontra" aurreratuaren ostean behar dugú absolutibo bat eta horrek laguntzen du, baina, kasu honetan absolutibo hori ere luze samarra da: "Paueko jujeak euskoari buruz eman zuen epaia" (19 silaba), eta laburtuta hobe:
Prefetak jo dú kontra Paueko jujeak eman zuen epaia buruz euskoa.

Prefetak jo dú kontra Paueko jujeak emandako epaia buruz euskoa.

Prefetak jo dú kontra Paueko jujearen epaiá buruz euskoa.

Prefetak jo dú kontra epaia zein Paueko jujeak eman zuén buruz euskoa.

Prefetak jo dú kontra epaia zein Paueko jujeak emán buruz euskoa.

Prefetak jo dú kontra epaia hon Paueko jujea buruz euskoa.

Prefetak jo dú kontra epaia e-jujea e-Pau buruz euskoa.

Monday, April 23, 2018

J.M. Agirre: "... beharrezkoa dugu ez bakarrik orain arteko lokarri prepositiboak erabiltzea, baizik eta gainera esapide prepositibo berriak finkatzea"

Aipatu berri dugu Jesus Maria Agirre itzultzailearen testu bat (J.M.Agirre: "Hizkera juridiko-administratiboan esamolde prepositibo berriak hedatu beharra" [2012]) zeinen bukaeran irakurri ahal baitugu hau:
Euskara juridiko-administratiboari dagokienez, korritzen duen hizkera bat behar dugu, euskara “korrientea” (haria argi jarraitzekoa), baina beste alde batetik espezialitatekoa, hots, kultoa eta trabatua, eta horretarako beharrezkoa dugu ez bakarrik orain arteko lokarri prepositiboak erabiltzea, baizik eta gainera esapide prepositibo berriak finkatzea. [Jesus Maria Agirre, 2012]
Bai, halako lokarri burulehenak dirá nola harribitxi komunikatiboak, zein ezin ditugun galdu, baizik landu.

Friday, April 20, 2018

Patxi Baztarrika: "... jarreraren kontua, nik uste klabea dela horretan...."

Jarrai dezagun aletzen á-ideiak zein Sarasolak eta Baztarrikak azaldu an kolokio hemen aipatua. Hartara, entzun berriro audio-zati hau:


Hor, Patxi Baztarrikak aipatzen dú puntu bat zein zaión iruditzen klabea afin bideratu arazoa, eta dá jarrera, alegia, zéin jarrerarekin egiten zaion aurre i-arazoa.
Patxi Baztarrika: "... jarreraren kontua, nik uste klabea dela horretan...."
Eta nik uste ze Patxi Baztarrikak, berriro ere, bete-betean asmatzen duela. Behar da jarrera linguistiko ireki eta garatzailea, eta jarrera hori gauza egin dadín an estruktura konkretuak, behar da giro linguistiko egokia, giro linguistiko eraikitzailea, eta ez gaiztoa (gaiztotua). Kolokioak jarraitzen du:
Ibon Sarasola: "Zeinen jarrera? Itzultzailearen jarrera edo idazlearen jarrera, eman dezagun?"

Patxi Baztarrikak: "Itzultzailearen jarrera, bai, bai."
Eta jarrera orokor kruzial hori (afin bideratu soluzioa), nóndik sortzen da? Esan nahi baita: Zéin dira aipatutako giro linguistiko horren erantzule nagusiak? Ba, hizkuntzalariak, maila teorikoan, eta euskaltzainak, maila praktikoan.

Ikus zer nioen an sarrera titulatzén ⇶ Aldez akademia iradokitzailea, ez araugilea (2006), non mintzatu nintzen burúz erantzukizuna e-hizkuntzalariak afin sortu giro linguistiko egoki bat non euskaltzainek (eta bestek) ahalko zutén aztertu eta proposatu bide eraikitzaileak:
Giro horretan gaur egun, inportantzia handia dute hizkuntzalariek; zeren, zuzenean edo zeharka, hizkuntzalariak dira erantzule nagusiak hon giro linguistiko eraikitzaile edo perbersoa zein nagusitu daitekeen barne hizkuntz akademia bat noiz aztertzen eta proposatzen bidearen ardatz nagusiak. [Balbula, 2006]
Eta hauxe nioen an artikulua titulatzén ⇶ Sintxigintzaren norabide komunikativoa (Senez, 2015), non mintzatu nintzen burúz erantzukizuna e-hizkuntzalariak afin sortu giro linguistiko egoki bat non itzultzaileek, zuzentzaileek, irakasleek, idazleek... ahalko zuén landu bide eraikitzaileak:
Eta hizkuntzalariek beharko lukete iluminatu euskal sintaxigintzaren bide komunikativo hori afin itzultzaileek, zuzentzaileek, irakasleek edo edozeinek aurrera egin ahal izan erosoago. [Senez, 2015]
Gogora dezagun azkenik á-sarrera titulatzén ⇶ Bide bakarra (ITZUL-1) (2016), non hau:
Kontua da, gorago esan bezala, gradualki egitea, kritikoki baina aurrera bidean, oker egindakoak kritikatuz, baina ondo egindakoak sostengatuz eta landuz. Horretarako behar da giro egokia, eta hor berriro sartzen da Sarasolaren lanaren garrantzia handia [hor ari nintzen buruz Sarasolaren liburua titulatzén Bitakora kaiera] [Balbula, 2016]
Bai, Ibon Sarasolaren hitzek (eta Patxi Baztarrikaren hitzek ere) izugarri errazten dituzté ⇶ Opari linguistikoak (2018) e-ze ekarri behar dituzté soluzio konkretuak.
Halako erabilera puntualak [opari linguistikoak] bai ahal direla eskaini egun batetik bestera, eta noiz agertu, denok ulertu behar genituzke eskaintza horiek nola opariak, opari linguistiko ezin baliotsuagoak, zein beharko genituzke aztertu, landu eta, bere kasuan, gorde nola harribitxiak.[Balbula, 2018]
______________________________

Ikus sarrera hauek ere:
1: Entzun mesedez audio historiko hau, non debatitzen duten Ibon Sarasolak eta Patxi Baztarrikak
2: Ibon Sarasola: "...beraz, hor problema haundi bat degu, problema haundi bat degu" 
3: Ibon Sarasola: ""...orduan "bitartean" aurrera bota behar da""
4: Ibon Sarasola: ""...eta bádaude "mientras" bezalakoak eta okerragoak ere bádaude""
5: Ibon Sarasola: "...ez gara konpetitiboak, oraingoz behintzat..."
6: Patxi Baztarrika: "... ez daukat soluziorik? ba, aurkitu egin behar dut, eta asmatu egin behar dut, bidurrik gabe"

Wednesday, April 18, 2018

Patxi Baztarrika: "... ez daukat soluziorik? ba, aurkitu egin behar dut, eta asmatu egin behar dut, bidurrik gabe"

Aurreko sarreretan aipatutako kolokioan, puntu batean, behin Ibon Sarasolak azaldú arazoaren sakona, Patzi Baztarrikari galdetu zitzaion (garai hartan baitzén Eusko Jaurlaritzako sailburuordea e-politika linguistikoa, eta, hortaz, bere iritzia guztiz relevantea) ea nóla bideratu ahal zen egoera hori. Eta, hor, Patxi Baztarrikak eman zuén erantzun perfektua, eta hau ere historikoa:

Patxi Baztarrika: "... ez daukat soluziorik? bueno ba, aurkitu egin behar dut, eta asmatu egin behar dut, bildurrik gabe".


Hori da bidea, zein baita garabidea.

Gogora ditzagun, amaitzeko, ondorengo hitzak e-itzultzaile Jesus Maria Agirre (2012), zein jaso nituen an nire sarrera titulatzén ⇶ J.M.Agirre: "Hizkera juridiko-administratiboan esamolde prepositibo berriak hedatu beharra":
Ausartzen naiz esatera ezen garabideko hizkuntzek, nola eta, hizkuntza hegemonikoak imitatuz, haiek kopiatuz (mailegatuz edo kalkatuz) garatu dituztela beren espezialitate-hizkerak. Gurean, ordea, oinarrizko hizkeraren ingurumarian gabiltza aspaldion bueltaka, benetan ausartu gabe (anbizio faltagatik, kastizismo eta purismoagatik…) espezialitate-hizkeraren eraketan aurreratzen.

Kontu hau garbi ikus dezakegu lokarri prepositiboen kasuan. Gure tradizio literarioan sistema prepositibo nahiko hedatua eratu zen, hizkuntza erromanikoak kalkatuz. Hor daukagu ETAren saila: “harik eta”, “zeren eta”, “baldin eta”, “baizik eta”, “nahiz eta”, “bai eta”, “ustez eta”, “noiz eta”…. Hor daukagu orobat HALAren saila: “hala nola”, “halatan non”, “halako moldez non”… Hor dugu ere EZEN konjuntiboa. Hor da orobat erlatibo erromanikoa: “zeina”, “non”… Hor dugu bestalde erakuslea, lokarri prepositibo gisa ere erabiltzeko: “era horretara”, “hartarako”…

Tradizio literarioan hasitako bidea, ez eten, baizik eta osatu eta aberastu egin beharko genuke, hizkera juridiko kultu eta funtzional bat sortzeko. Ildo horretan, helburuzko esapide prepositibo bat falta zaigularik, ETAren sailean “amorez eta” proposatuko nuke, “amoreagatik” zaharretik abiatuta. Erlatibo erromanikoa onartu beharko genuke erabilgarria ez ezik bultzatu beharrekoa dugula, erlatibo esplikatiboetatik agian espezifikatiboetara ere inoiz pasatuz. [J.M. Agirre, 2012]
______________________________
Ikus sarrera hauek ere:
1: Entzun mesedez audio historiko hau, non debatitzen duten Ibon Sarasolak eta Patxi Baztarrikak
2: Ibon Sarasola: "...beraz, hor problema haundi bat degu, problema haundi bat degu" 
3: Ibon Sarasola: ""...orduan "bitartean" aurrera bota behar da""
4: Ibon Sarasola: ""...eta bádaude "mientras" bezalakoak eta okerragoak ere bádaude""
5: Ibon Sarasola: "...ez gara konpetitiboak, oraingoz behintzat..."
6: Patxi Baztarrika: "... jarreraren kontua, nik uste klabea dela horretan...."

Monday, April 16, 2018

Ibon Sarasola: "...ez gara konpetitiboak, oraingoz behintzat..."

Aurreko sarreran genioen nóla baliabide burulehenek dutén erakusten euren potentzia maximoa noiz ahal diren kateatu an esaldi eta testu koherenteak (sintaktikoki eta interpretatiboki), izan ere koherentzia horrek zabaltzen baitu atea i-sortu esaldi eta testu irekiagoak, askeagoak, jarraituagoak, prezisoagoak, kontrolatuagoak, ulergarriagoak, konplexuagoak, aberatsagoak, erosoagoak, argiagoak... eta azken finean efektiboagoak.

Sintaxi bat ze-oztopatu halako kateazio koherente-potenteak (sintaxi buruazkena) ez da izanen konpetitiboa respektu sintaxi bat ze-erraztu halako rekursio eraginkorrak (burulehena). Hemen eta Japonian.


Ibon Sarasola: "...ez gara konpetitiboak, oraingoz behintzat..."

Gogoratu ondorengo sarrera titulatzén ⇶ XK9: ...there is nothing as imperfect, or as impractical, as the national language of Japan (Naoya):
Baina, ideia hauek guztiak ez dira berriak an Japonia. Izan ere, Japonian inkluso existitu dira proposamen serioak tu ordezkatu euren hizkuntza induktibo (regresiboa) per hizkuntza deduktiboren (progresiboren) bat nola inglesa edo frantsesa. Proposatzaile horietako bat izan zen Mori Arinori (1847-1889), zein garai batez izan zen Japoniako Hezkuntza-Ministroa. Berrikiago, Shiga Naoya poeta eta letra-gizonak (1883-1972) eginen zuen bere saioa (Shiga was awarded the Order of Culture by the Japanese government in 1949). [Balbula, 2015]
Gogora dezagun halaber ze japoniera dá sintaktikoki buruazken zurruna (ikus ⇶ Argudiatzen zergatik dagoen japoniera esanguratsuki azpigaratuago ezi ... euskara).

______________________________

Ikus sarrera hauek ere:
1: Entzun mesedez audio historiko hau, non debatitzen duten Ibon Sarasolak eta Patxi Baztarrikak
2: Ibon Sarasola: "...beraz, hor problema haundi bat degu, problema haundi bat degu" 
3: Ibon Sarasola: ""...orduan "bitartean" aurrera bota behar da""
4: Ibon Sarasola: ""...eta bádaude "mientras" bezalakoak eta okerragoak ere bádaude""
5: Patxi Baztarrika: "... ez daukat soluziorik? ba, aurkitu egin behar dut, eta asmatu egin behar dut, bidurrik gabe"
6: Patxi Baztarrika: "... jarreraren kontua, nik uste klabea dela horretan...."

Friday, April 13, 2018

Ibon Sarasola: ""...eta bádaude "mientras" bezalakoak eta okerragoak ere bádaude""

Estruktura burulehenen potentzia rekursiboa dá handitzen sinergikoki noiz rekurso horiek ahal dirén kateatu an unitate analitiko (potentzialki luze-aberatsak bezain) jarraituak, koherenteak, fluituak eta irekiak afin expresatu ideia konplexuak an modu erosoa, moldagarria eta, azken buruan, efektiboa. Horrela, zenbat-eta rekursio gehiago, zenbat-eta exigentzia gehiago, hainbat okerrago ibiliko dira rekurso buruazkenak, hainbat estuago.

Ibon Sarasolak (hemen): ""...eta bádaude "mientras" bezalakoak eta okerragoak ere bádaude""


Gogoratu ondorengo sarrera titulatzén ⇶ "...as the needs of language users become increasingly complex, other pressures (…) begin to favor a shift to SVO...", non aipatu nóla estruktura burulehen guztiak (SVO ordena barne) dirén elkarrekin osagarriak eta sinergikoak:
Izan ere, behar linguistikoak igo ahala, gero eta egokiagoa da ez soilik SVO ordena, baizik ere beste estruktura eta valiabide burulehen guztiak (elkarrekin osagarriak eta sinergikoak baitira), zeinen artean diran aurkitzen preposizioak. [Balbula. 2013]
______________________________
Ikus sarrera hauek ere:
1: Entzun mesedez audio historiko hau, non debatitzen duten Ibon Sarasolak eta Patxi Baztarrikak
2: Ibon Sarasola: "...beraz, hor problema haundi bat degu, problema haundi bat degu" 
3: Ibon Sarasola: ""...orduan "bitartean" aurrera bota behar da""
4: Ibon Sarasola: "...ez gara konpetitiboak, oraingoz behintzat..."
5: Patxi Baztarrika: "... ez daukat soluziorik? ba, aurkitu egin behar dut, eta asmatu egin behar dut, bidurrik gabe"
6: Patxi Baztarrika: "... jarreraren kontua, nik uste klabea dela horretan...."

Tuesday, April 10, 2018

Ibon Sarasola: ""...orduan "bitartean" aurrera bota behar da""

Ibon Sarasolak, aipatutako kolokio mamitsu horretan, ondorėn azaldu arazo konparatiboa e-rekurso sintaktiko buruazkenak respektu burulehenak (erabilíz "bitartean" posposizioa), dú ematen gakoa e-soluziobidea, zein den hain gardena nola posiblea. Entzun berriro i-Ibon Sarasola (Hitzak denboran, 2016, 50:34-51:23):


Ibon Sarasola: ""...orduan "bitartean" aurrera bota behar da""

Soluziobide hori háin da posiblea non 1985 urtean Joanes Urkijo idazleak hiru aldiz erabili baitzuen "bitartean eta..." an artikulu bat zeinen referentzia ahal duzún irakurri baldin klikatu an ⇶ "Mekanismo propioak: bitartean eta...".

______________________________
Ikus sarrera hauek ere:
1: Entzun mesedez audio historiko hau, non debatitzen duten Ibon Sarasolak eta Patxi Baztarrikak
2: Ibon Sarasola: "...beraz, hor problema haundi bat degu, problema haundi bat degu" 
3: Ibon Sarasola: ""...eta bádaude "mientras" bezalakoak eta okerragoak ere bádaude""
4: Ibon Sarasola: "...ez gara konpetitiboak, oraingoz behintzat..."
5: Patxi Baztarrika: "... ez daukat soluziorik? ba, aurkitu egin behar dut, eta asmatu egin behar dut, bidurrik gabe"
6: Patxi Baztarrika: "... jarreraren kontua, nik uste klabea dela horretan...."