igandea, abendua 08, 2019

Hala "-n" atzizkiaz egindako erlativoak, nola "zein" anaforaz egindakoak, biak ere izan ahal dirá restriktivoak edo explikativoak

Zioen Gilenek atzo:
Fidel da Iaincoa ceinez deithu içan baitzarete Iesus Christ haren Seme gure Iaunaren communionera.

Kasu horretan, Jainkoa izen mugatua da berez "(izen berezien ezaugarri nagusia dugu hori). Perpaus erlatiboak informazio bat gaineratzen du izen ardatz hartaz, baina ez du informazio horrek haren erreferentzia murrizten, ez mugatzen". (EGLU-V, 200. or.)
Bai, kasu horretan ulertu behar genuke "Iainkoa" nola izen propioa (zein ari den) identifikatzén referente posible bakar bat, halan-ze perpaus erlativoa soilik izan liteké explikativoa. Hor egokia litzaké koma bat arten referentea eta erlativoa afin hasieratik argiki transmititu a izaera explikativoa hen perpausa:
Fidel da Iaincoa, ceinez deithu içan baitzarete Iesus Christ haren Seme gure Iaunaren communionera.
Horren ondoan, esan genezake honako hau ere:
Fidel da iaincoa ceinez deithu içan baitzarete Iesus Christ haren Seme gure Iaunaren communionera.
non ulertuko genuke ze, iainkoen artean, fidel dela justuki hori ceinez deithu içan baitzarete Iesus Christ haren Seme gure Iaunaren communionera. Hor izanen litzaké restriktivoa eta egokiena litzaké komarik eza.

Gauza da ze, hala "-n" atzizkiaz egindako erlativoak, nola "zein" anaforaz egindakoak, biak ere izan ahal dirá restriktivoak edo explikativoak.

larunbata, abendua 07, 2019

Ezin dira galdu aukera erlativo murriztaileak, baizik garatu

Josu Lavinek atzo planteatzen zuén adibide hau :
Haur da discipulu hura ceinec testificatzen baitu gauça hauçaz, eta gauça hauc harc scribatu ditu: eta badaquigu ecen eguiazco dela haren testimoniagea.
discipulu hura ceinec...
= discipulua ceinec...
JOAN 21:24 BHNT
https://bible.com/bible/25/jhn.21.24.BHNT
Bai, hala da baldin ulertzen badugu ze "discipulua" dagó ondo determinatua. Esan nahi baita ze arazoa ez dago an erlativo murriztailea, baizik an referentea, zeinen izaera determinatua edo indeterminatua ez dateke kontextualki hain argi. Hor, duda egonez gero, akaso erabil liteke azentu determinatzaile bat:
Haur da discipuluá ceinec testificatzen baitu gauça hauçaz, ...
edo artikulu inanbiguo bat:
Haur da a discipulua ceinec testificatzen baitu gauça hauçaz,...
Edonola ere, ezin dira galdu aukera erlativo murriztaileak, baizik garatu.

ostirala, abendua 06, 2019

Edozein estruktura buruazken-samarrak izanen dú bere kide burulehen potenteagoa eta efektivoagoa, oro har.

Hauxe da gaztelaniazko versioa, seguruena lehen originala, hen textua zeinen bukaerako zatia aipatzen genuen atzo:
Antes de que Artikutza se convirtiera en un paraíso verde, fue un infierno minero. Las explotaciones de carbón vegetal y mineral de hierro del lugar arrasaron con la casi totalidad del bosque. Cien años después, la naturaleza ha recuperado aquello que le robaron, devorando los edificios e infraestructuras de la estación de plano inclinado de la línea de ferrocarril minero más larga del Estado.
Euskarazko versioa mintzo zen honela:
Paradisu berde bihurtu aurretik, meatze infernu izan zen Artikutza. Ikatz begetala eta tokiko burdin minerala lortzeko ustiategiek ia oso osorik suntsitu zuten basoa. Ehun urte geroago, lapurtu ziotena berreskuratu du naturak, eta Estatuko meatze trenbide luzeenaren planu inklinatuko geltokiaren eraikinak eta azpiegiturak irentsi ditu.
Ez da komentatu beharrik a diferentzia funtzional siderala zein den existitzen arten bi versioak, nahiz biak finean trasladatu "informazio bera". Konsideratuz soilik azken esaldia, nola eskatzen zigun Txopik, Josu Lavinek eman zuen hau:
Ehun urthe beranduago, naturac recuperatu du laphurtu ceraucotena eta devoratu ditu eraiquinac eta infrastructurac hen gelthoquia hen plano inclinatua hen ferrocarril minero luceena hen Statua.
zein, oinarrian, nik ere erabili nuen, eta Gilenek eman zuen hau:
Ehun urtheren buruan, naturaleçac recrubatu du cer baitceraucoten ebatsi, eta devoratu statione plan inclinatuco honen bastimendu-infrastructurac, statione ceinetaric iragaiten baitcen Statuan cen mina-lanetaco burdimbideric lucéna.
non textua zuzenean eta expresuki gelditu da lotua ki argazkia ("honen") afin determinatu zéin geltokiz ari garen (textua ezin liteke eman solterik, alderantziz zein originala), eta non galdu den interpretazio murriztailea hen originala, zein, ordena burulehen normalizatuan, aisa rekupera liteke sinpleki jarriz artikulu definitua ordezta erakusle hori:
Cien años después, la naturaleza ha recuperado aquello que le robaron, devorando los edificios e infraestructuras de la estación de plano inclinado por la que pasaba el ferrocarril minero más largo del Estado.
zein báden independentea respektu argazkia (nahiz argazkiak akaso lagunduko zigun ulertzen nolákoak diren geltoki berezi horiek), eta non gorde da interpretazio murriztailea hen originala, aparte irabazi an fluitate koherentea. Azken versio hori eman genezake euskaraz honela (jakina, erabilíz baliabide sintaktiko ez-normalizatuak):
Ehun urte geroago, naturak berreskuratu du horixé zein lapurtu zioten, irentsiz a eraikin eta azpiegiturak hen geltokia hen planu inklinatua nondik pasatzen zén ferrocarril minero luceena hen Estatua.
Bakiabide ez-normalizatuak gora-behera, edozein estruktura buruazken-samarrak izanen dú bere kide burulehen potenteagoa eta efektivoagoa, oro har.

osteguna, abendua 05, 2019

"...ferrocarril minero luceena hen Statua" amaieran efektistagoa

Planteatzen zuen Txopik, atzo, ondorengo esaldia:
Donostiako Udalak zuen atera 2019an urtekari bat non diran azaltzen hiriko hamabi toki magiko ta du ematen informazioa buruz txoko misteriotsu horiek. Abendua dagokio Artikutzari, zein dagoen Goizuetan nahiz ta jabea izan Gipuzkoako hiriburua. Dut eskatzen zuei laguntza ea norbait dan animatzen eskaintzera ba(t) testu alternativo ta geyo ulerkorra:
- Ehun urte geroago, lapurtu ziotena berreskuratu du naturak, eta Estatuko meatze-trenbide luzeenaren planu inklinatuko geltokiaren eraikinak eta azpiegiturak irentsi ditu.
Textu hori, beraz, suposatzen da ze egongo litzake komentatzén argazki handi bat non argiki ikusiko zen hóri geltoki konkretu eta berezia hen plano inklinatua zeintaz mintzo zaigun (akaso textuan ez letorke batere txarto azalpentxo bat buruz kontzeptua hen geltokia hen plano inklinatua).

Bestalde, ondo joango litzake azken proposamena hen Josu Lavin (5. komentarioa), non akaso subordinatu genezake bigarren perpausa respektu lehenengoa, jarriz "devoratuz":
Ehun urthe beranduago, naturac recuperatu du laphurtu ceraucotena, devoratuz a eraiquinac eta infrastructurac hen tren-gelthoquia e-plano inclinatua hen ferrocarril minero luceena hen Statua.
Ohartu ze, hor, "ferrocarril minero luceena hen Statua" expresio hori dá, hor amaieran, efektistagoa zein aurretik emanda, non den deskriptivoagoa

asteazkena, abendua 04, 2019

Berdin murriztailea nola erabilgarria

Zioen Gilenek atzo:
Horrek esan nahiko luke ezen relativoak hausten duela euskarazko -a artikuluaren determinatu/indeterminatu anbiguotasuna, ezta?
Ez derrigor, zeren, nahiz relativoak beti egin bere lana, "-a" izan daiteké anbiguoa, halan-ze esanahia aldatuko da segun interpretatú referente determinatua edo indeterminatua. Adibidez:
Ikusi ditut txoriak zein ari ziren txioka.
Hor, "txoriak" hitza interpreta daiteke nola:
Ikusi ditut txori (indeterminatu) batzuk zein ari ziren txioka ("...he visto pájaros...") 
edo nola balira:
Ikusi ditut txori (determinatu) haiek zein ari ziren txioka ("...he vistos los pájaros...").  
Hori dela-ta euskaraz askoz gehiagotan erabiliko liraké "bat-batzuk" edo "hura-haiek" (edo beste batzuk) afin-eta ondo bereiztú esangura indeterminatua eta determinatua.

Konparaziorako, anbiguetate hori ez da gertatzen noiz erabili numeral bat, non perfektuki ezberdinduko da erabilera determinatua eta indeterminatua:
Ikusi ditut lau txoriak zein ari ziren txioka. (Referente mugatua)

Ikusi ditut lau txori zein ari ziren txioka. (Referente mugagabea)
Edonola ere, kasu guztietan "zein" erlativoa dá berdin murriztailea nola erabilgarria (desanbiguatu behar izanez gero, azentu intonativo batek ere balio lezake, adibidez).

asteartea, abendua 03, 2019

Determinatzaile definituek ez dute (inanbiguoki) mugatzen multzo referentziala

Sarrera honetan zehazten genuen nóla "-a" determinatzaile definituaren anbiguitate mugatzaileak lagundu ahal digun ulertzen zergátik euskaraz ez diren hain erraz galtzen erakusle korrelativoak noiz ailegatú azkeneko fasea hen prozesu evolutivoa nondik sortzén perpaus erlativo murriztaileak ti galdetzaileak. Ikus, halako anbiguetateaz, ondorengo pasartea hen artikulua titulatzén Euskal artikulu definitua an Sareko Euskal Gramatika:
Determinatzaile sintagmak eta erreferentzia

Erabilera honetaz aparte [espezie-irakurketa], euskarako DS (Determinatzaile Sintagma) definituak (pluralak eta masa izaeradunak) objektu zuzen posizioan agertzen direnean ez dute (berriro ere) nahitaez multzo zehatz bati erreferentzia egin beharrik, eta (6) adibideak adierazten duen interpretazio esistentziala deitua lortu dezakete (ikus Carlson 1977, besteak beste). Hau da, (8)-ko adibideetan ez dugu goxoki multzo jakin batez ez eta ardo kantitate jakin batez hizketan aritu beharrik.
(8a) Amaiak goxoki-ak jan ditu.
(8b) Izarok ardo-a edan du.
Ohar gaitezen (8)-ko adibideetan DS objektuek ez dezaketela espezie irakurketa deitua lortu. Halere, irakurketa espezifiko definitua bai da posible (8)-ko adibideetako DS objektuentzat, hau da, espainoleko glosak eskeiniko bagenitu (8a) eta (8b) bi modutara interpreta genitzake: (8a) ‘Amaia ha comido caramelos’ edo ‘Amaia ha comido los caramelos’ bezala; eta (8b) ‘Aritz ha bebido vino’ edo ‘Aritz ha bebido el vino’ bezala.

Kasu hauetaz aparte, DS definitu singular batzuek ere jaso dezakete interpretazio esistentzial deitzen duguna, (9)-ko adibidean erakusten dugunez; ikus Rodriguez (2003), Etxeberria (2005, prestatzen) edo Eguren (2006) analisi posibleetarako; ikus Manterola (2006) analisi diakroniko baterako.
(9) Julenek auto-a erosi zuen.
Esaldi hau ere, (8)-eko adibideak bezala, bi modutara interpreta daiteke: irakurketa posible batean, Jonek auto jakin bat erosi du; adibidez, aurreko egunean aipatu zuen autoa: Citroën Bi Zaldiko bat; bigarren irakurketa berriz ‘Julenek auto bat erosi du’ perpausaren gutxi gora beherako pareko bat litzateke non ez dakigun ze autoz ari garen (auto bat-en irakurketa ez-espezifikoaren pareko litzateke, beraz). [Sareko Euskal Gramatika]
Bai, goragoko (8a) eta (8b) bi modutara interpreta genitzake, edota (9) ere (8)-eko adibideak bezala, bi modutara interpreta daiteke, eta justuki anbiguotasun horrek ez luke batere lagunduko afin galdu daitezén, noiz nahi, erakusle korrelativoak.

astelehena, abendua 02, 2019

EGLU-V (1999:200): "...zenbaitetan perpaus erlatiboek ardatzaren erreferentzia murrizten dute,..."

Galdetzen zuén Josu Lavin-ek hemen:
Çatozte, ikussaçue guiçon-bat ceinec erran baitrauzquit eguin ditudan gauça guciac: ezta haur Christ? [JOAN 4:29 BHNT]

Goico versetean murrizgarria da, ezta?
eta beherago:
Venid, ved a un hombre que me ha dicho todo cuanto he hecho. ¿No es este Cristo?

Euscarazcoa beçala hau ere murrizgarria, nire uste aphalean.
Ados. Izan ere, honela dio Euskaltzaindiak an bere EGLU-V (1999:200):
2.2.9.3. Perpaus erlatibo arrunten balioa

Oso ezaguna da ondoko hizkuntzetan perpaus erlatiboetan egiten den bereizkuntza: erlatibo murrizgarriak ditugu aide batetik, eta erlatibo ez-murrizgarriak beste aldetik; bestalde erlatibo murrizgarrietan zenbait mugagarri dira, eta besteak ez.

Bereizketa hauen oinarrian ideia hau da: zenbaitetan perpaus erlatiboek ardatzaren erreferentzia murrizten dute, besteetan ez; lehen kasuan, batzuetan erreferentzia hori, murriztu ez ezik, mugatu edo bereizi ere egiten dute, eta beste batzuetan, ez: edo sintagmaren erreferentzia ez delako mugatua, edo mugaketa hori berezkoa delako, esan nahi baita ez erlatiboaren bidez lortua. [EGLU-V, 1999:200]
Goragoko adibide hori dá murrizgarri, murriztaile, restriktivo edo espezifikativoa, zeren dú espezifikatzen, eta hala murrizten, referentzia erlativoa: ikusi behar dena ez da edozein gizon, baizik gizon espezifikoago bat:
"...guiçon-bat ceinec erran baitrauzquit eguin ditudan gauça guciac"
edo
"...un hombre que me ha dicho todo cuanto he hecho"
Restriktivoa, beraz.

igandea, abendua 01, 2019

"murriztu" eta "murriztaile" dirá hitz ederrak, eta funtzionalak

Ez da dudarik ezen hitz internazionalak izan behar dira zutabe inportante bat an euskal lexikoa. Horrela, orri hauetatik behin baino gehiagotan defenditu ditugu hitz internazionalak, zein iruditzen zaizkigu pilare kultural eta komunikativoak, zein, oro har, oso kontuan hartu beharko liraken. Baina, horrek ez digu ahanzterazi behar ze báda beste zutabe sendo bat an euskal lexikogintza, zein den euskararen lexiko historikoa, nondik hartu edota garatu litezke hainbat aportazio eder eta funtzional.

Horixe izan zen kasua hen "garatu" hitza bera, zein garatu baitzen erabiliz erro historiko bat ("gara") eta mekanismo propio eta universal bat (zabalkuntza semantikoa) bai eta amaitú nagusitzen gain "desarroilatu" edo "developatu" internazionalagoak. Eta ni, kasu horretan, argiki posizionatzen naiz aldé hitz garatua respektu hitz internazionalago horiek, zein dirén ondo luzeagoak: 3 aurká 5 silaba (kontuan har bedi a komenientzia berezia hen hitz labur edota laburtuak an estruktura sintaktiko buruazkenak).

Eta antzera gertatzen zait kin "murriztu" respektu "(er)restringitu" [3 aurká 4 (edo 5) silaba]. Ikus nóla hasten den OEHren sarrera:
murriztu.
Tr. Documentado al Norte desde Etcheberri de Ziburu, tbn. se encuentra en autores meridionales desde aprox. 1930. La forma más usual es murriztu ; hay morrotxtu en Etcheberri de Ziburu, morroiztu en Olabide y morroztu en Urkidi (in Onaind MEOE 746), Orixe, Goenaga e Ibiñagabeitia (Virgil 62; en los tres últimos, sólo con el significado de 'ramonear'). En DFrec hay 21 ejs. de murriztu, meridionales.
1. (V-gip; H), murristu (V-gip), morroztu, morroxtu (H, que cita EZ Eliç ). Ref.: Iz ArOñ (murrístu); Elexp Berg.
Disminuir, reducir; restringir. " Saria, neurria murriztea " H. " Murrístu da, se ha disminuido (el pienso). Murrísketan baxuasak bedarrak " Iz ArOñ. " Tabernarien irabazixak pe dezente murriztu die aspaldixan " Elexp Berg. " Asko murriztu jako illia " Ib. v. 1 murritu.
nondik, bistan denez, "murriztaile" ez litzaké baizik ondorio ederki ekarri bat afin kalifikatu erlativo murriztaileak, zeintzuk justuki egiten dute hori: murriztu, edo nahigo bada restringitu. Ez da esan beharrik ze "restriktivo" ere iruditzen zait aukera egokia: kasu honetan, gainera, 4 aurká 4 silaba (ikus atzoko sarrera).

Esan nahi baita ze hitz horiek ez dira inkonpatible, eta ondo erabil litezke, eurak edo euren derivatu edo erroak, an ber pasarte edo esaldia. Halaxe egiten du adibidez Amurizak noiz, justuki kritikatúz Euskaltzaindiaren hiztegia, dioen ondorengoa an elkarrizketá titulatzen "Euskara batuko hiztegiak zirriborro rustikoak besterik ez dira":
“Oraintsu, Euskaltzaindiaren Hiztegia kaleratu du Euskaltzaindiak berak. Egia esan behar badizut, dezepzio handia hartu dut. Hobeto esanda, beste dezepzio bat. Lehendik sarean zegoen Hiztegi Batuatik milaka hitz kendu dituzte. Hurrengo bertsioan sartuak izango direla agintzen dute, baina orain… falta dira! Niretzat, Hiztegi Batua bera ere oso murritza eta irizpidez restriktiboa zen. [Amuriza, 2012]
eta, salvatuz distantziak noski, hala egin nuen nik ere noiz, sarrera honetan, idazten nuen ondokoa referitua ki, justuki, erlativo restriktivoak eta explikativoak:
Juan Garziak ere aski opako ditu bere betaurreko teorikoak, zeren soilik halako betaurreko itsutzaileak izanki esan daiteke ezen "-n" erlatibo esplikatiboa da kalko okerra eta, beraz, zuzentzekoa. Eta, ez gaitezen ahaztu: Garziaren lege berri horren azken helburua da ager dadin ongi zerrendatua an kodea hon gure zuzentzaileak (hezkuntzakoak edo ez) afinda azken hauek aplikatu ahal dezaten nola bailiran kode penala.

Kurioski, Juan Garziaren estilo-liburuak badu oniritzia ganik Euskaltzaindia (han esaten da: Juan Garzia Garmendiak prestatu du eta Euskaltzaindiak egokitzat jo du). Horrela, nola edo hala, Euskaltzaindia ari da onartzen ikuspegi berri bezain murriztaile hori, zein ez doan norabide onean (izan ere, bai Euskatzaindiak eta baita EHUko estilo-liburuak, biek ere eta hitz berberekin gainera, dute onartzen nóla "-n" atzizki erlatiboa izan ahal den bai restriktibo eta bai esplikatibo).

Kode zaharrak ez, Euskaltzaindiak bai, eta zuzentzaileek. [Balbula, 2005]
Eta kontua da ze "murriztu" eta "murriztaile" dirá hitz ederrak, eta funtzionalak. Ikus ondorengo sarrerak ere:
Lexikogintzak landu behar ditu aukera eta mekanismo guztiak.

larunbata, azaroa 30, 2019

"zein" báda murriztailea, baina "-a" artikulua izan daiteke determinatzaile anbiguoa

Zioen Gilenek atzo, noiz planteatzén oso puntu interesgarria buruz "zein" erlativoak:
Dirudienez, -a artikulua bere soilean ez da aski izena mugatzeko, eta, “zein” izenordainak ez duenez funtzio murriztailerik, ohiko bidetik jo beste aukerarik ez dago: “etorri den gizona”.
Hor, bi atal daude. Alde batetik, eta nire ikuspegitik, ez dateke duda handirik eze "zein" izenordainak bádu funtzio murriztailea, izan ere, aurki daiteke bide evolutivo ondo argi eta orokor bat nondik sortuko zirén halako estruktura murriztaileak, abiatuz ti galdetzaileak, zein bihurtuko ziren zeharkako galdetzaileak, gero anaforiko korrelativoak eta azkenik erlativoak, zein, prozesu osoan ere, izanen zirén murriztaileak, mugagabeak eta VO. Ikus ondorengo eskema non gehiago zehazten den prozesu evolutivoá nondik, itxura guztien arabera, sortuko ziren "zein" murriztaileak:
Gogora dezagun eskematikoki zéin izanen zen prozesua nondik sortuko ziren nexu erlatiboak tik galdetzaileak: 
1:  Erlatibo korrelatiboa (galdera-erantzuna):
1.1: Zuzeneko galdera:

Zéin lagun etorri ziren atzo? Lagun horiek etorri dira gaur ere.
1.2: Zeharkako galdera, nondik etorriko litzake "-n" subordinazio-marka:

Zéin lagun etorri ziren atzo, eta lagun horiek etorri dira gaur ere.
2: Erlatibo anaforikoa:
2.1: Erlatibo oraindik tonikoa:
Gaur etorri dira lagun horiek, zéin etorri ziren atzo.
2.2: Erlatibo jada atonoa:
Gaur etorri dira lagun horiek zein etorri ziren atzo.
Ohartu ze, jatorriz behintzat, perpaus erlatiboaren aditzak joko luke ki kokatu justuki atze nexu erlatiboa, lein-ze atzerago.
Halako "zein" erlativoak (murriztaileak beraz) baita erabili izan dirá kin "-a" artikulua, eta oso azpimarragarria iruditzen zait ze, berriro itxura guztien arabera, haren lehenengo erabilera historikoa izan zén justuki murriztailea, mugagabea eta VO. Ikus puntu horretaz beste sarrera hau:
Han agertzen zan honako erlativo hau:
Ganboarroc su emaytean
Asi dira, ta onegaz urten daude beralan
Oñeztar barruangoac
Çein erre ez citeçan.
Eta hurrengo komentarioa ti Mitxelena:
V. 33: çein erre ez çiteçan "(solamente) los que no se quemaron", relativo y no final. [87 or.]
"Çein" hori, aparte izan erlativo murriztaile peto-petoa, erabiltzen ari zan ondo lehenago ze argitara zedin aurreneko euskal liburua, eta erabilera hori zan kantatua, hau da: ahoz ("Cantares de la quema de Mondragon").

Nire aburuz, goiko adibide hori egon beharko litzake enmarkatua an gela nagusia e Euskaltzaindia, distiratsu, nola harribitxiak. Baina, ez gaitezen desbideratu. Ikus hurrengo adibidea, nik moldatua:
Ganboarroc su emaytean asi dira, ta onegaz urten daude beralan Oñeztar barruangoac; çéin erre ez citeçan, eta órrek (urten daude).
Azken bi perpaus horiek, alegia "...; çéin erre ez citeçan, eta órrek (urten daude)", dirá bi perpaus korrelativo ze, bien artean, osatzen dutén eraikuntza erlativo bat. Eta gauza da ze bigarren perpausean zehaztu egiten da ze justuki "órrek", alegia "órrek çein erre ez çiteçan", justuki "órrek urten daude", ez besteak ["(solamente) los que no se quemaron"].

Bilakabidean, estruktura korrelativoaren "çéin" tonikoa (ez baita oraindik izenorde erlativo tipiko berezitua) dá bihurtuko "çein" atonoa (jada bilakatua izenorde erlativo sinplea: "...urten daude beralan Oñeztar barruangoac çein erre ez citeçan").

Azken buruan, urrasño bat baino ez dago arten zeharkako galdera moduko hori eta gure goiko perpaus erlativoa, eta, baldintza egokietan, erraz antzean egin liteke bidea arten bata eta bestea.
Adibide zahar horretan galdu da a elementu erakuslea hen estruktura korrelativoa (lortuz estruktura arinagoa) akaso zeren kontextualki uler daiteke ze soilik atera ziren haiek zein erre ez ziren. Baina beste batzuetan, eta pasatuz ki bigarren atala, "-a" artikulu soila gerta daiteke anbiguoa, ez dakigularik referitzen ote den ki multzo determintatu ala indeterminatu bat, nahiz bi kasuetan "zein" izanen litzake berdin murriztaile. Adibidez, goragoko lehenengo adibidean:
Gaur etorri dira lagunak zein etorri ziren atzo.
non "lagunak" hori soilik determinatu edo indeterminatu daiteke kontextualki edo intonazionalki, zein markatu liteké azentu batez:
Gaur etorri dira lagunák zein etorri ziren atzo.
Azentu horrek adieraziko luke intonazio bat zein, hala behar izanez gero, bereziki markatuko luke a artikulu determinatzailea, zein geldituko litzake disanbiguatua. Singularrean, ordea, errazagoa gerta daiteke determinazioa, azentu gabe ere:
Gaur etorri da laguna zein etorri zen atzo.
Bestalde, arazo hori desagertuko litzake baldin, hala nahi izanez gero, inanbiguoki determinatuko bagenu buru erlativoa arartéz, adibidez, artikulu (diodanez inanbiguo) bat:
Gaur etorri dira a lagunak zein etorri ziren atzo.
Era berean ondo determinatuak geldituko lirake izen sintagmák zeinen aurrean doan baliabide prepositivo bat:
Gaur mintzatu gara buruz lagunak zein etorri ziren atzo.
Edonola ere, bai, lehenengo atalean ados, gaur egungo erabileran -a artikulua bere soilean ez da aski (askotan bederen) izena mugatzeko (zatio bere anbiguotasuna), eta hor egongo litzake arrazoi nagusia zeren ez diren asko erabili estruktura zehatz arinago horiek, zein diren berdin murriztaileak noiz izena izán determinatua edo indeterminatua, eta berdin ere murriztaileak zein erabilíz erakusle determinatzaileak, ez gehiago eta ez gutxiago. 

ostirala, azaroa 29, 2019

Gilen: "...'zein' erlatiboaren erabilera murrizgarria da, nire ustez, hurrengo urrats sintaktikoa zein euskarak behar bailuke egin..."

Zioen Gilenek atzo:
..."zein" erlatiboaren erabilera murrizgarria da, nire ustez, hurrengo urrats sintaktikoa zein euskarak behar bailuke egin...  [Gilen]
Guztiz ados.

Soilik azpimarratu ze, "zein" murrizgarriak ez dira baizik euskara hutsa.

osteguna, azaroa 28, 2019

Diskurritzen guztiz fluituki vs oso desoreka handia

Josu Lavin-ek atzoko komentario batean gogoratu digunez, Erramun Gerrikagoitiak planteatu zuén ondorengo esaldia an bere blog-sarrera hen urriak 17:
El gobierno cobra más impuestos sobre el dinero que tanto te esfuerzas en obtener, que por el ingreso que genera tu dinero cuando aprendes a hacerlo trabajar para tí.
non, gauza da ze, "que" konparativo horrek jokatzen du paper estruktural sintaktiko-interpretativo zentrala. Imagina dezagun, momentu batez, ze kentzen dugu "que" hori:
El gobierno cobra más impuestos sobre el dinero que tanto te esfuerzas en obtener, por el ingreso que genera tu dinero cuando aprendes a hacerlo trabajar para tí.
Esaldiaren zentzua erabat aldatu da, halan-ze, orain, osagarri horren esangura bihurtu da kausala: ematen zaigú arrazoia zergátik gobernuak kobratzen dun zerga gehiago. Edonola ere, zentzu kausal hori jasoko dugu hain laster nola hasí bigarren perpausa, zeintan, lehenengo hitzetik, lehenengo silabatik jakinen dugu ze ari gara irakurtzen osagarri kausal bat.

Kontua da ze goiko esaldi horrek dú erakusten koherentzia sintaktiko-interpretativo-expresivo-digestivoa, zeinek emanen digu ahalbidea ki egin pausa koherenteak an praktikoki edozein puntu hen diskursoa, emanez ia flexibilitate intonazional-ritmiko-expresivo maximoa ki zatitu diskursoa an multzo expresivoak nola guk nahiago ditzagun, zeren, edozein modutan ere, joango dirá diskurritzen guztiz fluituki (euren artean eta euren barnean)

Era berean koherentzia horrek emanen digu bide irekia ki jarraitu muntatzen gure osagarria edo esaldia harik guztiz findu gure pentsakizuna, zeinen finean espero ditugú klave rematikoak, eta ez klave interpretativoak nondik hasi berrinterpretatzen aurreko adreilu informativoak.

Zer gertatzen da an esaldia ganik Josu Lavin baldin sinpleki kendú "baino"? 
"Gobernuak zerga gehiago kobratzen ditu lortzen ahalegintzen zaren diruaren gainean, zuretzat lan egiten ikastean zure diruak sortzen duen diru-sarrerarengatik."
Ba, gertatuko da ze ez dugu jakingo ze aurkitzen gara an esaldi kausal bat harik azken hitza, harik azken silaba. Izan ere, gertatuko da ia berbera zein gertatzen zen noiz geneukan "baino", bistan denez, oso desoreka handia

asteazkena, azaroa 27, 2019

Zorionak Erramun!

Atzoko sarreran, blog apal honetatik ematen genizkion gure zorionik gustosoenak ki erantzuleak hen Elhuyar Hiztegia, nortzuk, erantzunez ki eskaera bat ganik Erramun Gerrikagoitia, sartuko bide dute a hitzá "inposible" an euren hiztegia, nondik, pentsatzekoa (eta esperokoa ere) da ze, lehenxego edo geroxeago, eginen du salto ki Hiztegia.

Eta gaur, bide beretik, eskaini nahiko geniozke gure zorionik hurbilenak ki Erramun Gerrikagoitia bera, zatio bere galdera lagungarri eta bilatzaileak zeintzuk denoi lagundu ahal diguten aurkitzen erantzun egokiak, nola kasu honetan lagundu dioten ki Elhuyar Hiztegia bikain erantzuten.

Zorionak Erramun!

asteartea, azaroa 26, 2019

Zorionak Elhuyar!

Atzo, Referentziak blogean, irakurri ahal izan genuen beheragoko gutuna, non, Elhuyar-ren izenean, Klara Ceberiok erantzuten dio ki Erramun Gerrikagoitia respektu iruzkin bat zein azken honek bidali zien afin euren hiztegian sar zezatén "inposible" hitza:
Kaixo, Erramun:

Barkatuko diguzu erantzunaren atzerapena.
Zure iruzkinaren berri eman didate eta oraindik sakonki aztertu ez badugu ere, badirudi 'inposible' hiztegian sartzeko arrazoi nahikoa badugula. Atxikita bidaltzen dizugun fitxategian eskura ditugun hiztegi eta baliabideetan hitzak dituen agerpenak bildu ditugu eta egungo erabileran oinarritzen bagara behintzat, badirudi gure hiztegian sartu beharko genukeela eta laster izango gure webgunean ikusgai.

Eskerrik asko zure iruzkina bidaltzeagatik eta Elhuyarren hiztegiak hobetzen laguntzeagatik!

Klara Ceberio Berger
HIZKUNTZA-BALIABIDEEN ARDURADUNA
HEAD OF LINGUISTIC RESOURCES
Hori dela-ta zoriondu nahi dugu Elhuyar, zergatik-ze, esker ki euren kriterio propio eta diferentziatua respektu Euskaltaindia eta euren jarrera ikertzailea respektu kritika hori zein jaso zuten, badirudi ze sartuko dute "inposible" hitza an euren hiztegi ondo influientea, eginez erraza zérbait zein inoiz ez den izan inposible.

astelehena, azaroa 25, 2019

Beatriz Fernández (2013): "...,'-i' bera ere preposiziotzat har litekeelakoan nago."

Mintzo ginen aspaldi (an gure sarrera titulatzén ⇶ Bi morfema datibo prepositibo: "-ki" eta "-ts") nóla R. L. Trask referitzen zen ki bi morfema prepositivo hauek, "-ki" eta "-ts":
.., like -ki, the morph -ts is well attested in finite verb forms as a marker of a following indirect object. [R.L. Trask, History of non-finite verb forms, 1995]
Beatriz Fernández ere mintzo zaigu buruz puntu hori an artikulua zein gatozen jorratzen an sarrerak nola hau (edo orobat hau eta hau):
Hori baino lehenagokoa eta antzekoa da Trasken (1981: 289) intuizioa, -(k) eta -(ts) morfemen sorburua bera ere preposizioak zirela zioenean eta inkorporatutako preposizioen aipamena egiten zuenean —ikus orobat Fernández (2014)—. -(K)iri dagokionez, beraz, aspalditik datorkigu preposizioen aipamena. Dena dela, Trasken testuari zor zaion leialtasunarengatik besterik ez bada, argitu beharra dago izatez -(k) eta -(ts) morfemak zerabiltzala mintzagai preposizioen aipamena egiterakoan, eta ez -i morfema. Beraz, gogora datorkigun hurrengo galdera da ea zer ote zen -i Traskentzat, behin -(k) eta -(ts) morfemetatik bereizi eta gero. Morfologikoki zalantzarik ez dago -(k) eta -(ts) -itik bereiz daitezkeena —ikus Lafon (1999 [1961]) eta Fernández (2014)—, baina sintaktikoki ez dut ikusten, momentuz behintzat, biak bereizteko arrazoirik euskararen lehen testigantza idatzietatik hona gutxienez. -(K) eta -(ts) preposizioak balira, edo inoiz izan balira, orduan, -i bera ere preposiziotzat har litekeelakoan nago. Bego honetan, ñabardurak lauso. [Beatriz Fernández, "-(K)i hiztegian eta hiztegiaz harantzago", 2013]
Horrela, "-k" (edo "-ts") eta "-i" morfemak sintaktikoki bereiztuko bagenitu, orduan "i" bera ere ager liteke nola preposizio.

igandea, azaroa 24, 2019

Konsta dadintzat: Bittor Hidalgok eskatzen du eztabaida sintaktiko objektiboa

Bittor Hidalgok zioen atzo an bloga hen Erramun Gerrikagoitia eze:
..., ni LASTIMOSO hitzarekin engantxatu nauk. Hik nahi dekana esan dezakek, noski, baina agian halako balorazio etiko subjektiboak ez luke kutsatu behar eztabaida objektibo-edo behar lukeena, ala? ... [Bittor]
referituz ki ondorengo erabilera hen adjektivoá "lastimoso":
Hara ba behean Bittoren, Victor Hidalgoren exemplu lastimosoa.
Haur eta hizketa apaletakoa ere, helduena eta hizketa trebe, prestatu eta jantzikoa baino.
[Erramun Gerrikagoitia]
Puntu horretan, Bittor Hidalgok eskatu du, minduta, ez daitezela erabili balorazio etiko subjektiboak an eztabaida sintaktiko bat zein izan beharko litzake eztabaida sintaktiko objektiboa.

Konsta dadintzat.

larunbata, azaroa 23, 2019

Beatriz Fernández (2013): "-(K)i buru sintaktiko bat da, datibo kasua ezartzea dagokio eta berari esker eta bere bitartez jasotzen da baita datibo komunztadura ere."

Sarrera honetan jarraitu behar dugu aipatzen a artikulua titulatzén "-(K)i hiztegian eta hiztegiaz harantzago" (2013), non Beatriz Fernándezek lantzen du a hipotesia ezen -(k)i preposizio bat dela
..., guri dagokigun galdera da ea egungo euskaraz morfema hori [-(k)i] ez ote den aztarna bat baino zerbait gehiago; ea ez ote den gaur egun ere sintaktikoki indarrean dagoen zerbait. Ni neu, bederen, baiezkoan nago: -(k)i ez da iraganeko sintaxiaren aztarna, euskararen egungo sintaxiaren lekuko bizia baino, gorago ere esan dudan bezala. -(K)i buru sintaktiko bat da, datibo kasua ezartzea dagokio eta berari esker eta bere bitartez jasotzen da baita datibo komunztadura ere. Xehetasun teknikoak argitu behar dira, noski, baina inplementazio teknikoa baino lehenagoko intuizioa garbia da. [Beatriz Fernández, 2013]
Esan beharrik ez: arras interesgarria.

ostirala, azaroa 22, 2019

Beatriz Fernández (2013): "...sarri askotan, egitura aplikatiboarekin batera egitura preposiziodun bat egon ohi da,..."

Atzoko sarreran aipatzen genuen a artikulua hen Beatriz Fernández titulatzén "-(K)i hiztegian eta hiztegiaz harantzago" (2013), non autoreak, Traski (1981) jarraituz, dú jorratzen beste hipotesi berri bat, hots, -(k)i preposizio bat dela, eta non dioen:
Aplikatiboaren hipotesiak, baina, beste hipotesi batera eraman gaitzake modu natural samarrean. Izan ere, aplikatiboak stricto sensu dauden hizkuntzetan, sarri askotan egitura aplikatiboarekin batera egitura preposiziodun bat egon ohi da, erruanderaren ondokoak adibidez:
(16) a. Umwáana y-a-taa-ye                                igitabo  mu máazi
            umea         hura.MAS-IRGN-bota-ASP liburua P     ura
           ‘Umeak liburua bota du uretara.’
        b. Umwáana y-a-taa-yé-mo                            amáazi igitabo
            umea         hura.MAS-IRGN-bota-ASP-P ura        liburua
           ‘Umeak liburua bota du uretara.’                         (Dryer 1983:134)
(16a) egitura preposizioduna da: mu da lokatiboa buru duen preposizioa. Lokatibo hori, uretara itzuli duguna, adjunktu bat da egitura horretan, eta adjunktuek izan ohi duten leku periferikoa du. (16b), berriz, egitura aplikatiboa da. Azken egitura honetan, lokatiboa jada ez da leku periferikoan ageri, osagarriari dagokion lekuan baino, dagoeneko osagarria baita —hortaz, gorago esan dudan bezala, argumentu berri bat, hots, osagarri bat gaineratu da egiturara aplikatiboari esker—. Horretaz gain, osagarri horrek ez du preposiziorik erakusten osagarri batean espero daitekeen bezala, eta preposizioa bera aditzera inkorporatu da. Halaxe interpretatzen dute zenbait egilek egitura aplikatiboa, hots, preposizioa aditzera inkorporatzearen ondorio gisa (Baker 1988). Hortaz, Bakerrentzat aplikatiboa bera sortzez adjunktua markatzen duen preposizio bat besterik ez da. Albizu (2001) lanean eta bere geroagoko beste lan batzuetan, hipotesi hori da euskararako aldarrikatzen dena, (16b) egitura aplikatiboa bezalakoak (16a) egitura preposizioduna bezalakoetatik eratorriz. [Beatriz Fernández, 2013]
Berriro ere, oso interesgarria.

osteguna, azaroa 21, 2019

Beatriz Fernández (2013): "...,-(k)i preposizio bat dela."

Beatriz Fernández hizkuntzalariak dio an "-(K)i hiztegian eta hiztegiaz harantzago" (2013):
Laburpena
-(K)i morfemari aplikatiboa iritzi izan zaio lan batzuetan (Elordieta 2001, Fernández 2012, 2014 beste batzuen artean). Lan honetan, aplikatiboaren hipotesia berrikusiko dut, berez izan ditzakeen zenbait eragozpen tipologiko eztabaidatuz, eta Traski (1981) jarraituz, beste hipotesi berri bat jorratuko dut, hots, -(k)i preposizio bat dela. [Beatriz Fernández, 2013] 
Esan gabe doa: oso interesgarria.

asteazkena, azaroa 20, 2019

Gure intereseko kopuru silabikoak, oinarrian, referitzen dira ki Intonazio-Unitateak, ezta?

Ematen diguzu, Bittor, zure azken mezuan, a referentzia hen Miller (1956) titulatzén "The Magical Number Seven, Plus or Minus Two - Some Limits on Our Capacity for Processing Information", zein orobat aipatzen duzu an zure artikuluá "Esaldiaren informazio egitura: unitate eta kontzeptu arazo" (2006), zure (orduko) "testamentu linguistikoa", non aurkitu ahal dugu "2005 inguruko bibliografia oso eguneratua" buruz kuestio silabikoa zeintaz ari garen. Horra hor pasarte zehatza non, artikulu horretan, aipatzen duzu Miller (1956), ari zarelarik buruz lan-memoria-linguistikoa (2006):
Zenbat hitz ordea, zenbat unitate? Ez da argi. 4 zenbaki magiko txikiaz hitz egiten da orain (Cowan 2000) -baina lau zer?-, lehen denbora askoan 7(±2)z hitz egin den bezalaxe (Miller 1956). Garbi dena da lan memoria linguistikoa oso mugatua dugula... [Bittor Hidalgo, Esaldiaren informazio egitura: unitate eta kontzeptu arazo, 2006]
Cowan-ek ere (2000) dio, aipatuz Miller (1956):
In a famous paper humorously describing “the magical number seven plus or minus two,” Miller (1956) claimed to be persecuted by an integer. He demonstrated that one can repeat back a list of no more than about seven randomly ordered, meaningful items or chunks (which could be letters, digits, or words). Other research has yielded different results, though. Young adults can recall only 3 or 4 longer verbal chunks, such as idioms or short sentences (Gilchrist, Cowan, & Naveh-Benjamin, 2008). Some have shrugged their shoulders, concluding that the limit “just depends” on details of the memory task. Recent research, however, indicates when and how the limit is predictable. [Cowan, 2000]
edota aurrerago:
For example, in comprehension of an essay, one might have to hold in mind concurrently the major premise, the point made in the previous paragraph, and a fact and an opinion presented in the current paragraph. Only when all of these elements have been integrated into a single chunk can the reader successfully continue to read and understand. Forgetting one of these ideas may lead to a more shallow understanding of the text, or to the need to go back and re-read. As Cowan (2001) noted, many theorists with mathematical models of particular aspects of problem-solving and thought have allowed the number of items in working memory to vary as a free parameter, and the models seem to settle on a value of about 4, where the best fit is typically achieved. [Cowan, 2000]
Edonola ere, bi artikulu horiek [Miller (1956) eta Cowan (2000)] ez dirudite zuzenki aplikagarriak ki gure kontextu zehatza, non silabak ez diren gogoratu behar eurak explizituki, baizik soilik euren eragin komunikativoa barné estruktura lexiko-morfo-sintaktiko bat. Esan nahi baita ze, ez dirudi ze gure silaba-kopuruak artikulu horietatik etor daitezkenik, baizik gehiago ganik literatura intonazionala, zein Bittorrek (2006) ere eskaini, eta non agertzen dira kopuru silabiko ondo zehatzak referitzen ki Intonazio Unitateak (IU-ak), nola hauek:
Ez da halako ikerketa gehiegi egin hizkuntzetan barrena eta direnen neurbideak ez dira beti pareko izan. Badirudi bat-bateko hizketako IUa, MEak mezua ere planifikatu behar duenean, laburragoa dela, irakurria baino. Haur eta hizketa apaletakoa ere, helduena eta hizketa trebe, prestatu eta jantzikoa baino. IU minimoak silaba bat du. Eta ez da arrunta 10ez gorakoa irakurketan ere, inoiz 15era irits baliteke ere (Navarro-Tomas 1939). Ingelesean arrunta bide da 5ekoa. Frantsesean laburrago esan ohi da. Gamindek (2004; agert.) Bizkaiko euskaran 4,51 eta 6,75 silaba bitarteko -etenen arteko- talde prosodikoak aurkitu ditu batez beste. Antzekoa da ere gure esperientzia (Hidalgo 2000a,b,c). Uste orokorra da hizkuntza guztietan ditugula oso IU laburrak, segundo baten azpikoak, 2ren pekoak luzeenak ere. Argigarri dateke IUen luzera mugatua bat etortzea aipatu planifikazio fonologikorako giza ahalmen eskasarekin eta lan memoriaren mugekin. Ez, esaterako, arnasa hartu beharraren giza muga fisiologikoekin. [Bittor Hidalgo, Esaldiaren informazio egitura: unitate eta kontzeptu arazo, 2006]
Galdera da: gure intereseko kopuru silabikoak, oinarrian, referitzen dira ki Intonazio-Unitateak, ezta?

asteartea, azaroa 19, 2019

Bittor Hidalgo: "... tamaina oso mugatuen inguruan"

Bittor Hidalgok dio (ikus hemen nondik datorren):
_________________________________

Asko poztu nintzen atzo berorren aipua eta galdeak irakurrita. Beste gauza bat da erantzutea... Edota inori interesatzea diodana...

Argiako elkarrizketa 2003koa izan zen nonbait, eta orduan nintzen bero gaian, eta nire orduko ‘jakinduria’ saiatu nintzen laburtzen ‘Esaldiaren informazio egitura: unitate eta kontzeptu arazo’ artikuluan (B. Fernandez, I Laka (arg.) Andolin gogoan, EHU, 2006, 453-476 orr.). Bertan ere orduko, 2005 inguruko bibliografia oso eguneratua zuk, Jesus, aipatu kontuen inguru. Ez dut uste inor askok irakurri / ezagutzen duenik delako artikulua, garaian nire ‘testamentu linguistiko’ jo nuena (emailez bidaliko dizut nik gordetzen dudan bertsioa).

Orain 2019an hasi natzaio berriro gaiari gogoz hurbiltzen. Inpresioa dut ikerketa aldetik ez dela aurrerabide nabarmenegirik izan azken 15 urteotan edo, baina hauek ezagutzen nabil besteak beste ondoko lau arlootan:

1. Nola prozesatzen ditu gizakiak hizkuntza mezuak, bereziki ‘esaldiak’ (ez zait gustatzen kasuan ‘perpaus’ terminoa –baina beste eztabaida bat da), h.d. enuntziatuak edo, bere testuinguru jakinean ‘ideia oso’ bat adierazteko gauza diren egitura linguistiko minimoak), zeinahi hizkuntzatan ere?
a) Hala, hauek entzunez jasotzen dituenean.
b) Nola, irakurriz jasotzen ditugunean.
Aspalditik da oinarrizko kontsentsu teorikoa onartzea inkrementala dela esaldietako mezuen deskodetze prozesua. Ez entzuleak, ez irakurleak (ez zeinu hizkuntzetako ikusle hartzaileak), ez diotela inoiz esaldi ‘amaierari’ itxaroten hau prozesatzen / ulertzen hasteko, baizik eta mezua jasotzen hasitako momentu beretik diharduela mezu hartzaileak mezua deskodetzeko ahaleginean, ulertzen ordura arte esanikoa ordura arteko testuinguruaren baitan, eta gainera hipotesiak garatzen ondoren datorkeenaren inguruan, hipotesi berri hauek kontrastatzen jasotako informazio berriaren arau… Ñabardurak berriz gero eta ñabarragoak… Nolako zatiak prozesatzen dira? Nola zatikatzen ditugu prozesatu beharreko zatiak?

2. Eta ahozko hizkuntzari gagozkiola, zein bide jarraitzen dugun gizakiok, zeinahi hizkuntzatan ere, gure hizkuntza mezuak sortzeko eta ahoz adierazteko, eta bereziki ‘esaldiak’ […] –idazte prozesua, noski, beste bat da–? Eta alor honetan (niri) bereziki argitzea interesatzen zaidan galdera eta azpigalderak:
a) Nola igarotzen gara, halako ideia bat burura ekartzetik eta berau adierazi nahi izatetik, adierazten hastera?
• Zer dugu lehendabizi garunean hitz egiten hasi aurretik?
• Berba egiten hasterako dugu jada argi garunean aldez aurretik ‘esaldi horretan’ esan behar dugun guztia / esan behar ditugun hitz guztiak / esan behar ditugun ordenan…? Eta orduan botatzen dugu dena batera segidan…?
• Ala, hasten gara hitz egiten, nahiz esaldia / ideia artean erabat gauzatu gabe izan ‘linguistikoki’ garunean? Hau da:
• Artean soilik, komunikatu nahi dugun ‘ideia abstraktua’ dugularik garunean, eta hau ahoz komunikatzeko erabakia, soilik erabakitzen dugu nondik hasiko garen ideia / esaldia transmititzen, eta beraz soilik lehen atal hau guztiz gauzatzen garunean linguistikoki / hitzetan, eta hau egin dugunean hasi ideia atal hau fonetikoki gauzatzen, bitartean ondoko zatiak prestatzen ari garelarik (zein zati eman hurrena eta honen gauzatze linguistikoa prestatzen garunean, hura fonetikoki gauzatzeko hurrengo hizketa ‘unitatean / puskan’)?
• Eta agian prozesu mailakatu horretan ere agian joan gaitezke aldatzen / zehazten… gure ideia bera eta hau transmititzeko bidea?
b) Nola transmititzen dugu ideia / esaldi hori ahoz (edo zeinu hizkuntzan)?
Eta puntu honetan ere aspalditik dugu oinarrizko kontsentsu teorikoa, transmisio hori lineala dela, denboran zehar gauzatzen dela, ez dela bat-bateko transmisioa, gizakiok ez dugula oraindik horrelakorik asmatu…
Nire 2006ko aipatu artikuluan jasotzen da ordura bitarteko hainbat bibliografia lehen bi atalon inguruan, esaldien ahozko sortze prozesuak, eta esaldien ulertze prozesuak dela entzunez, dela irakurriz. Geroztik ere nahikoa ugariagoak dira bi alor hauen inguruko ikerketa saioak eta ez ditut aipatuko hiru bilduma garrantzitsu berri (nik oraindik ere guztiz ez irakurri ez aztertu ez ditudanak, baina ezinbestekoak egunean egon gura duenarentzat, nahiz ‘misterioek’, noski, guztiz argitu gabe jarraitu –zenbat eta gehiago jakin, orduan eta galdera berri gehiago erantzunik gabeko–). Hala:
The Cambridge Handbook of Psycholinguistics. M.J. Spivey, K. Macrae, M.F. Joanisse (arg.), CUP, 2012.
The Oxford Handbook of Language Production. M. Goldrick, V. Ferreira, M. Miozzo (arg.) OUP, 2014.
Neurobiology of Language. G. Hickok, S.L. Small (arg.), Elsevier, 2016.
Hiru liburuak daude Donostiako HABEko liburutegian (edo inork nahi izanez gero, jarri liteke ere nirekin harremanetan).

3. Baina ideia / esaldi bakoitzaren adierazpena / transmisioa bat-batekoa ez bada, lineala bada, denbora behar badu, nola gauzatzen da?
• Esaldika / Esaldi osoka, zeinahi ere delarik esaldion luzera edo konplexutasuna?
• Zatika? Esaldiak zatikatzen ditugu transmititu ahal izateko? Zein zatitan? Nolako zatiak? Hiztun bakoitzaren mania, gaitasun eta idiosinkrasien baitakoak bide dira zati horiek? Ala, ezaugarri jakin eta ezagugarriak dituzte zatiok? Eta kasuan, zein? Hala, nolabait neurgarriak dira zati hauek? Eta hizkuntza guztietan dirateke berdin(tsu)ak? Ala aldatzen dira hizkuntzaz hizkuntza (hiztunez hiztun…). Zein dirateke ‘zati’ horien mugak, muga ‘fisikoak’…?
Itxuraz agian errazagoa behar luke arloa ezagutzeak, nolabait ‘fisikoa’ delako prozesua, giza gorputzetik kanpokoa, ‘fonetikoa’, entzungarria’ (1. eta 2. ataleko kontuak giza garun ezkutu eta helgaitzagokoak diren bitartean…), baina ez da horregatik hemen ere kontsentsu handirik (seguru asko, diot nik, gaur egungo iritzi bide gramatikal nagusienek alde fisikotik baino alde ‘printzipista’ batetik heltzen diotelako kontuari, eta zelan itsu okerragorik ez den ikusi nahi ez duen hura baino…). Nolanahi, 2006ko artikuluan aipatuez gain, nahiko/oso interesgarria iruditu zait jabetzeko oraindik non gabiltzan, Brasilgo Minas Gerais-eko Unibertsitate Federalak argitaratzen duen Revista de Estudios da Lenguagem aldizkariaren 2018ko 26-4 aleak –guztia ingelesez, salbu aurkezpen elebiduna, portugesez ere–, gaiari eskaintzen dion monografikoa (aurkezpenaren izenburuak dioen gisan: Spontaneous Speech Segmentation: Functional and Prosodic Aspects…), bertako erreferentzia bibliografiko eguneratu guztiekin. (http://periodicos.letras.ufmg.br/index.php/relin/issue/view/Speech%20Segmentation)

(Oso) Interesgarria izango da ere argitaratzen denean iragarria den ondokoa In Search for a Reference Unit of Spoken Language: A Corpus Driven Approach. Amsterdam: John Benjamins. Baina oraingoz gosean nauka.

4. Azkenik, giza garunaren gaitasuna osagai linguistikoak bere horretan gordetzeko bere memorian (h.d. hitzez hitz), ‘epe laburreko memorian’ edota ‘lan memorian’, eta ez bakarrik gutxi gorabehera ‘epe luzeko memorian’ egin ohi dugun gisan. Gaitasun hori ‘oso’ mugatua dugu, eta horrek eragin zuzena du gizakiok esaldiak sortzerakoan garunean aldez aurretik gorde / eraiki dezakegun informazio linguistikoaren ‘tamainaren’ inguruan, zein ere mezu linguistikoak prozesatzerakoan, honen zatiak gure garunean modu linguistikoan gorde / mantendu ditzakegun ‘tamaina’ oso mugatuen inguruan, hauek aurretiko beste ‘ideia / egitura’ zabalagoetan integratu gabe (zergatik irakurri behar izaten ditugun testuak bi aldiz-eta oso bereziki gaur eguneko euskaraz –ze ez Axular… irakurtzen…–).

Ez dut oraindik astirik izan gaiari berriro heltzeko (2006ko artikuluaz geroztik), baina oso interesgarria, eta oraindik ezagugarria da G.A. Miller, Harvardeko Univertsitateko irakaslearen ondoko artikulu oinarrizkoa: The Magical Number Seven, Plus or Minus Two - Some Limits on Our Capacity for Processing Information (http://www2.psych.utoronto.ca/users/peterson/psy430s2001/Miller%20GA%20Magical%20Seven%20Psych%20Review%201955.pdf).

[Bittor Hidalgo]