osteguna, abuztua 22, 2019

Anbiguetatea vs inkoherentzia

Anbiguetatea gertatuko litzaké noiz, nahizta irakurrí textu bat osorik hainbat alditan, ezin dugun esan zéin den azken esangura hen informazioa, zeren bere interpretazioa izan liteké bikoitza (edo hirukoitza...). Honela definitzen du Euskaltzaindiak:
anbiguo
adj. Bitarikoa, bi esanahi edo gehiago dituena, bi azalpen edo gehiago onartzen dituena. Filosofiako saio edo idazlanetan termino anbiguorik ez erabil, bakoitzak testua bere erara ulertzeko arriskua baitago.
Ikus dezagun, adibidez, ondoko textua, zein Txopik ekarrí hemen zatio haren bihurritasun interpretativoa:
Ugulleko barruti militarrean sartzeko ate nagusia da Begiratokiko Gotorlekua.
Eta gauza da ze, noiz irakurrí textu hori zenbait alditan eta baldin aplikatu galdegai-legea, ezin liteke esan ze hor existitú anbiguetaterik (errepikatzen dut, behin textua irakurrí zenbait alditan), nahizta, hala ere, zailago, askoz zailagoa da interpretatzen ezez bere kide inglesa, zeinek emán, gainera, informazio gehiago (nola gertatzén, halako kasuetan, ez-gutxitan).

Zergátik hori? Zergatik hor existitzen da inkoherentzia: inkoherentzia sintaktikoa, inkoherentzia informativoa, inkoherentzia interpretativo-expresivoa, hala nola ere arazo digestivoa:
Inkoherentzia dá lokalagoa zein anbiguetatea, zeren finean, berrirakurrita, dudak resolvitu egin daitezke (bitartén anbiguetatea ez da resolvitzen), baina bere efektuak dirá ikaragarri gaiztoak.

Inkoherentzia dá, gainera, berezko arazoa hen sintaxi buruazkena.

asteazkena, abuztua 21, 2019

Dá elefante erraldoi bat!

Dio Txopik an bere hemengo komentarioa:
Nork idazten ditu testu kaxkar hauek? Ez al da konturatzen kontzeptu basiko hauetaz? Nire iritziz gauza hauek gertatzen dira, zeren jendeak ez ditu testuak euskaraz irakurtzen, baizik eta zuzenean ia-ia beti erdaraz, jakina, baita euskaldunak ere. [Txopi]
Bai eta, gurpil zoroan hasita, jendeak ez ditu testuak euskaraz irakurtzen (edo gutxiago irakurtzen) justuki zeren gauza hauek gertatzen dira, eta zeren, finean, askoz aisago irakurri ohi ditu gaztelaniazko textu (burulehen) are aberatsagoak an detaileak.

Eta gauza da ze estruktura buruazkenak dirá, oro har, gutxiago potente eta gutxiago efektivoak zein burulehenak, zeina islatzen baita an edozein egunkari, edozein egun, nola konprobatu ahal den.

Mintzatuz buruzki elefanteak, dá elefante erraldoi bat!

asteartea, abuztua 20, 2019

Ikusten dute elefantearen zimurdura txikiena ere, ez ordea elefantea

Atzoko sarreran Txopik galdetú, buruzki esaldi informativoki desastroso bat:
Nork idazten ditu testu kaxkar hauek? Ez al da konturatzen kontzeptu basiko hauetaz? [Txopi]
Hala gertatzen da, gure arduradun linguistiko tipikoek ikusiko dituzté xehetasun askoz nimiñoagoak nahizta ez duten ikusikó elefantea. Horretaz mintzo ginen an ondorengo erantzuna zein agertu zen an Erabili.com ataria, zein, bide batez, faltan botatzen dugun:
Ez gara ahaltsuak
2004-11-29 / 15:27 / Jesus Rubio

Asier Larrinagak (eta Koro Navarrok/Josu Zabaletak) ikusten dute ezen euskaraz osagarriak malguago doazela aditzekin ezi-ez izenekin. Bide beretik, ez ote dute ikusi behar ezen euskaraz (bai izenarekin, bai aditzarekin) zurrunago gabiltzala ezi gaztelaniaz (izenarekin, aditzarekin edo edozeinekin)?

Adibidez, ikusten dute diferentzia komunikatibo aski nimiñoa inter "Lehen ministroak gatibu britaniarraren berehalako askapena eskatu du" eta "Lehen ministroak gatibu britaniarra berehala askatzeko eskatu du".

Ongi da, baina gero, esaldi luze edo konplexuagoetara pasa behar da. Zeren, zer gertatzen da predikatua luzatzen hasten denean? Gaurko Berrian dugu erantzuna: ETAren eta indarkeria islamistaren arteko loturak "erreparorik gabe" ikertzeko eskatu du Aznarrek. ... Halaber, zenbait alderdik eta komunikabidek Madrilgo atentatuak PPren eta bere Gobernuaren aurka konspiratzeko baliatu zituztela esan du Aznarrek.. Azken esaldi honetan aditz guztiak elkarrekin daude (objetuaren ostean, hori bai).

Bistan da: predikatu luzeagoa, eta sujetua atzera eramaten dute, halatan non OVS egitura gelditzen zaigun. Hori baino hobea da, dudarik gabe, SVO egitura: Aznar ha pedido que se investiguen "sin reparos" las conexiones entre ETA y la violencia islamista. ... Aznar ha dicho también que algunos partidos y medios de comunicación han utilizado los atentados de Madrid para conspirar contra el PP y su Gobierno. Azken esaldi honetan aditzak (eta beste osagaiak, hala nola sujetua) askoz hobeto banatuta daude, testu orekatu eta komunikatiboa lortzeko (esaldi luzeagoa eta diferentzia nabarmenagoa).

Ez duzuela oraindik ikusten? Ikus ondoko testuak, zein baitira lehenengo paragrafoak hon gaurko editorialak hon DEIA, EL CORREO eta GARA. Itzuli euskarara, argitaratu hemen eta komentatuko ditugu testuok. Areago, zuen itzulpenaren itzulpena egingo dugu gaztelaniara, eta inkluso gure bigarren itzulpen hori izanen da komunikatiboki hobea ezi euskarazko itzulpena:

DEIA

UCRANIA VIVE HORAS DECISIVAS una semana después de que la oposición impugnara en la calle el resultado de unas elecciones que daban como ganador al candidato continuista del presidente saliente Leonid Kuchma. El candidato oficialmente ganador, el primer ministro Viktor Yanukovich, respondió ayer al acuerdo del Parlamento de la víspera de invalidar las elecciones, reuniendo a los líderes de 18 de las 27 unidades administrativas del país, aquéllas en las que ha obtenido un respaldo mayoritario y que se sitúan en la zona sureste del país. Este foro, en el que se habló de la posibilidad de solicitar un referéndum para federalizar el país, y en el que se calificó de pseudodemócratas a quienes llevan una semana manifestándose en Kiev, descargó la responsabilidad de llevar al país al abismo en los seguidores de Yushenko, mientras que las regiones de Donetsk y Luganks proponían desde un referéndum de autonomía hasta la creación de una república suroriental reconocida por Rusia, pasando por dejar de colaborar en los presupuestos de la república. Esa parte del país alberga prácticamente a la mitad de la población de Ucrania pero es responsable del 70% de la producción industrial total.

EL CORREO

El XI Congreso de ELA se ha desarrollado en un clima de unanimidad y autocomplacencia que anuncian la continuidad de la estrategia trazada bajo el liderazgo de José Elorrieta, para el que va a ser su último mandato al frente de la central nacionalista. Su reivindicación de las 422 huelgas de empresa y 22 sindicales protagonizadas en los últimos cuatro años y su denuncia del «neoliberalismo» y del momento actual como de «capitalismo salvaje» aportan notas que no sólo preocupan a los empresarios y a las administraciones públicas. Introducen también conceptos que evocan una visión excesivamente maniquea y en absoluto comprometida con la búsqueda de lo que de común hay en toda colisión de intereses.

GARA

El Gobierno de Nafarroa, haciendo una interpretación torticera de un acuerdo parlamentario que no suscribió en su momento, pretende ahora humillar la memoria de los más de 3.000 navarros fusilados por los alzados en armas contra el régimen republicano. UPN y CDN esconden el sentido de la declaración parlamentaria que habla del «reconocimiento y reparación moral de las ciudadanas y ciudadanos fusilados a raíz del 36» y promueven ahora la instalación de una escultura en Sartaguda «en recuerdo de las víctimas de la guerra civil». La única manera de superar aquellos episodios que ensombrecen la historia del pasado siglo en Nafarroa es restituir la memoria de todos aquellos navarros que «murieron por la libertad y la justicia social» a manos de los fascistas, porque éstos y su recuerdo han estado presentes por demasiado tiempo en plazas, calles y pórticos de iglesias para que necesiten ninguna restitución añadida.
Hala da, ikusten dute elefantearen zimurdura txikiena ere, ez ordea elefantea.

astelehena, abuztua 19, 2019

Txopi: "...askoz argiago;... informazio gehiago..." zatio arrazoi sintaktiko hutsak

Atzokoan Txopik bidalí ondorengo adibide eta komentarioa:
Gaia aldatuz, lehengoan Donostiko Urgull menditik paseatzen ari nintzela, honako testu hau nuen leitu an informazio eremua:
Ugulleko barruti militarrean sartzeko ate nagusia da Begiratokiko Gotorlekua.
Hasieran pentsatu nuen zorioneko testua zela, zeren Aditza (da) aurreratua zegoen, beraz testua izango zen SAO. Baina oker nenbilen, zeren Subjektua atzean zegoen, beraz esaldi osoa irakurri behar zen testua behar bezala ulertzeko; eta ez behin, baizik zenbait aldiz. Egia da, Aditza azkenean jarri balu, oraindik ere korapilatsuagoa izango zela, baina halere a ze nahaste borraste ulertu ahal izateko horrelako informazio xinple bat.

Suszeptibilitaterik ez sortzeko ipiniko dut testua an hizkuntza nahiko neutro, inglesez, zein zegoen idatzia bukaeran. Honela zuen esaten:
The Mirador battery, or the San Telmo bastion is the gate to the military enceinte of Mount Urgull.
Askoz argiago; besteak beste testua irakurri ahala entenditzen dugu (blog honetan askotan azaldu den bezalaxe). Gainera inglesez ematen da informazio gehiago “The Mirador battery, or the San Telmo bastion”, aldiz euskaraz bakarrik aipatzen da “Begiratokiko Gotorlekua”, zeren idazlea kontziente zen, ze luzatzean Subjektua zela zailduko ulermena are gehiago.

Nork idazten ditu testu kaxkar hauek? Ez al da konturatzen kontzeptu basiko hauetaz? Nire iritziz gauzak hauek gertatzen dira, zeren jendeak ez ditu testuak euskaraz irakurtzen, baizik eta zuzenean ia-ia beti erdaraz, jakina, baita euskaldunak ere.

Txopi
Bai, askoz argiago, informazio gehiago, eta dena zatio arrazoi sintaktiko hutsak.  

igandea, abuztua 18, 2019

Gehienetan kontextuak esanen badigu ere,...

Mintzo ginen atzo buruzki optativitatea hen azentu ortografikoak euskaraz, eta nóla azentuak jartzea edo ez jartzea ez litzake egon behar baldintzatua ki existentzia hen anbiguetatea, baizik nahikoa izan beharko litzakela idazleek iriztea azenturen lagungarritasun interpretativoa (eliminatuz balizko reflexioa buruzki existentzia edo inexistentzia hen anbiguetatea).

Eta gauza da ze Juan Garziak, jada aipatua hemen buruzki azentuak, behin egín bere proposamen azentualak respektu galdegai postpositivoak (non ahal den aurkitu gure azentu progresivoaren hazia), eta justuki segituan, izkin eginen dié ki halako aukera azentualak an erabilera estandarra (esan gabe zihoan, noski):  
Ez naiz noski notazio hori idazkera estandarrerako proposatzen ari, baina hori pentsatuz eskandalizatu den irakurleak kontu egin beza halakoei uko egiteko baldintza, hain justu, idatzizko kode jakin bati xuxen-xuxen darraizkion joskerak erabiltzea dela, eta bere intentzioaren araberako irakurketarik ezin duela eskatu gero, inolako markarik gabe ahozko lizentzia bat erabili badu. [Juan Garzia, Joskera lantegi, 162]
Hor, Juan Garziak damaigu halako azentuei uko egiteko baldintza: erabil daitezén galdegai preverbalak exklusivoki, jarraiki galdegaiaren legea. Ez da, ez, lehenengo begiratuan, baldintza xamurra, nahizta, zorionez, bigarrenean ohartzen garén eze ez da baldintzarik hor: izan ere, gehienetan kontextuak esanen digu zéin den zentzua hen informazioa, eta zéin den bere parte rematikoena. Gainera, vistan da ze idazle zaharrek maiz erabili dituzté galdegai postverbalak gabé azenturik.

Baina, egia bada ere ze idazle zaharrek normaltasun osoz erabili dituzte halako galdegai postpositivoak gabé erabili inolako azenturik, ez da gutxiago egia ze halako azentuek laguntzen dute deskodetzen zéin den intentzio informativoa hen idazlea, halatan ze, ez lirake beharrezkoak, baina bai ondo lagungarriak an euren optativitatea.

larunbata, abuztua 17, 2019

Azentuak optativo, eta ez soilik desanbiguatzaileak, baizik laguntzaile hutsak ere

Azentuak optativo izatea (ere) ez da batere gauza berria; izan ere, jada, egun, halaxe dirá, optativo, horiek azentu graveak zein erabilí gain aditza hen perpaus erlativo buruazkenak. Eta sarrera honetan aldeztu nahi genuke optativitate hori, zein, gure ustez, hedatu beharko litzake ki  esparru sintaktikoa ere afin azkarkiago joan daitezen azaleratzen eta normalizatzen estruktura sintaktiko-ortografiko burulehen potente-efektivoagoak an egitura orokor bát SOVO pre eta postpositivoa (zeintan bakoitzak egokituko luké bere aukera, akaso soilik buruazkena).  

Azentuen erabilera optativo hori, bestalde, ez litzake egon behar baldintzatua ki existentzia hen anbiguetate sintaktiko-interpretativoa. Esan nahi baita ze, askotan, nahiz teknikoki ez existitu halako anbiguetaterik, arinago interpretatuko dugu textua baldin erabilí azentu bat, ez afin desanbiguatu, baizik, sinpleki, nahizik lagundu ulertzen ze hor ez dago anbiguetaterik, nahizik lagundu deskodetzen textua azkarkiago eta aiseago.

ostirala, abuztua 16, 2019

Konpatibleak dira azentu burulehenak (akutuak) eta azentu buruazkenak (graveak)

Azken sarreretan aipatu ditugu azentu graveak (an perpaus erlativo buruazkenak) eta azentu akutuak (an edozein buru sintaktiko non markatu nahi dén progresivitate informativoa), eta orain soilik nahi genuke nabarmendu ze bi modutako azentu horiek konpatibleak direla, nahizta euren klave diskursivoa izán bata bestearen alderantzizkoa.

Gauza da ze azentu akutuak, guk deitú "progresivoak", kokatuko lirake gain buru sintaktiko bat afin bideratu atentzioa ki ondorengo osagarriak, esan nahi baita ze pasako ginake tikan buru sintaktikoak ki euren osagarriak, nola dagokion ki ordena burulehen-progresivoa.

Azentu graveak, berriz, kokatuko lirake an aditzak hen perpaus erlativoak afin bideratu atentzioa ki ondorengo buru sintaktikoa, izen bat (justuki referente erlativoa), zeinen osagarri sintaktikoa izanen dén hain justu irakurri berriko perpaus erlativoa bera. Esan nahi baita ze, kasu horretan, alderantzizko bidea egingo genuke, pasatuz tikan (perpaus erlativo) osagarria ki bere buru referente sintaktikoa, nola dagokion ki ordena buruazken-regresivoa.

Eta konpatibleak dira bi azentu horiek, gravea eta akutua, buruazkena eta burulehena, hain konpatibleak nola perpaus erlativo buruazkenak eta burulehenak, hain konpatibleak, finean, nola sintaxi buruazkena eta sintaxi burulehena.

osteguna, abuztua 15, 2019

Azentu diakritiko tonikoa ere

Sintaxi desdoblatu, eta hortaz bikoitz, batean (SOVO pre eta postpositivo batean), ondo lagungarria da markatzea zein den norabidea edo klavea, progresivoa edo regresivoa, zeintan irakurrí eta interpretatú sintagmak. Halako sintaxi jori batean berretuko dirá partikula eta erabilera potentzialki anbiguoak, zein, dudarik ez, komenikó geldi daitezen desanbiguatuak an ber instant noiz irakurri (mintzatuan intonazioak eginen du bere lana).

Esan nahi baita ze, halako sintaxi desdoblatu batean maiz askoan nahas litezké, demagun "zein..." erlativo burulehen atonoa edo "nola..." konparativo berdin atonoa, eta euren kide galdetzaile indirekto tonikoak, "...zéin..." edo "...nóla...", halatan ze, hor ere, lagungarria izanen litzake azentu diakritikoa, kasu honetan tonikoa, zeinek askatu zalantza hori. Azentu hori ez litzake jada intonativo hutsa, nahiz, jakina, hor ere intonazioa ezberdina izanen zen, baizik, diogunez, tonikoa ere (zeren markatuko lirake aukera galdetzaile indirekto tonikoak eta ez atonoak).

Halako azentu diakritiko tonikoa orriotan erabili izan dugú ez gutxitan, nola, adibidez, an azken esaldia hen herenegungo sarrera:
Azentu progresivo hori dá ondo lagungarria an transizioa tikan sintaxi buruazken hutsa ki sintaxi desdoblatua (hala nola an sintaxi desdoblatua bera), afin lagundu interpretatzén, lehenengo kolpean, lehenengo begiratuan, zéin den norabidea hen diskursoa.
Azken "..., zéin den norabidea hen diskursoa." horretan agertzen zaigú "zéin" azentuatu hori, zeinen azentua dén diakritiko tonikoa, afin ezberdindu dezagun tikan "zein..." erlativo atonoa.

Bestalde, ohartarazi nahi dugu ze azentu diakritiko toniko hauek ez dira zertan kokatu gáin azken silaba, nola diren kokatzen azentu diakritiko intonativo progresivoak.

Eta gauza da ze bi azentu akutu horiek dirudité ondo lagungarriak ki erraztú instanteko interpretazioa, nahizta, finean, azentua jartzea edo ez jartzea geldituko litzake eskú erabiltzailea.

asteazkena, abuztua 14, 2019

Azentu (diakritiko intonativo akutu) progresivoa

Aurreko sarreran aipatzen genuen nóla Juan Garziak deskribatua zuén azentu akutu zintzilikatzaile bat, zein kokatuko baitzen gáin aditza zeinen ostean etorriko zén galdegai postpositivo bat [Joskera lantegi, 1997:162], eta nóla gu erabiltzen ari garén antzeko azentu akutu bat zein ez den derrigorrean zintzilikatzaile, baina zein dún konpartitzen, eta orokortzen, a izaera progresivoa hen azentua hen Juan Garzia.

Izan ere, gure azentu akutu ez-derrigor-zintzilikatzaile horrek ez du exigitzen bere ostean galdegai bat, baizik soilik markatzen a etorrera hen osagai rematikoagoak ezenez azentuduna, seinalatuz horrela norabidea zeintan zuzendu behar den atentzio informativoa.

Gure azentu akutuak, gainera, kokatu ahalko dira gáin edozein aditz, preposizio, konjunzio edo bestelakorik zeintan nahi dugún zuzendu atentzio rematiko-informativoa ki ondorengo elementuak. Zentzu horretan deitu ahal dirá azentu progresivoak, zeren markatu nahi dute progresioa hen informazioa.

asteartea, abuztua 13, 2019

A azentu intonativo zintzilikatzailea hen Juan Garzia

Azken sarreretan aritu gara mintzatzén buruzki erabilera hen azentu ortografikoa an euskara (adibidez, hemen edo hemen), zein, bestalde, ez den batere gauza berria (gogoratu kin Leizarraga).

Eta gauza da ze agertu behar gara guztiz aldé erabilera hori, batez ere an hizkuntza bat zein, ondobidean, pasatu beharko litzaké tikan sintaxi batu estandar oso-buruazken bat (nagusiki SOV postpositivoa), nola den oraingoa, ki sintaxi desdoblatua, bikoitza, buruazken-burulehen, aukeran (SOVO pre eta postpositivoa), non, nola dioen Juan Garziak an Joskera lantegi respektu galdegai postpositivoak, premiazkoagoa da marka esplizitu bat (oraingoan, eta gustu handiz, erakutsi nahi dugu gure adostasuna kin Juan Garzia):
Galdegaia aditzaren ondoren datorrena izateko lizentzia hori gehiago zabalduko bagenu, berriz, premiazkoagoa litzaiguke lizentziaren marka esplizitu bat, irakurlea etengabeko zalantzan ibil ez dadin. Nik neuk, halako joskerak darabilten idazle zaharrekin aproba batzuk egin ditut aditzaren azken bokalean goranzko intonazio zintzilikatzaile hori azentu normal batez markatzeko:
Piramideak dirá...
San Benito bizi zén kobazulo batean.
[Juan Garzia, Joskera lantegi, 162]
Eta antzerakoa dateke gure azentua an "gabé...", nahiz gureak soilik nahi zuén apuntatu aurrera, gidatuz gure atentzioa eta intonazioa ki ondorengo hitzak, eta ez du derrigor eskatzen zintzilikaziorik. Finean, gauza da ze gureak ez du deskribatu nahi nolako intonazioa egiten den: nolabait esan, gurea litzaké formalagoa eta baita orokorragoa ere.

Azentu progresivo hori dá ondo lagungarria an transizioa tikan sintaxi buruazken hutsa ki sintaxi desdoblatua (hala nola an sintaxi desdoblatua bera), afin lagundu interpretatzén, lehenengo kolpean, lehenengo begiratuan, zéin den norabidea hen diskursoa.

astelehena, abuztua 12, 2019

Luis Berrizbeitiak buruzki azentu diakritiko intonativoa an perpaus erlativoak: "...beste edozein hizkuntzak bere hiztunei irakurketa errazteko egiten duen gauza berbera..."

Atzoko sarreran mintzo ginén buruzki azentu intonativoak zein erabiltzen euskaraz arrén ezberdindu perpaus erlativoak kin "...-n" tikan esaldi ez-erlativoak kin ber forma idatzia. Eta azentu horiei buruz galdetu zion Miel Anjel Elustondo kazetariak ki Luis Berrizbeitia itzultzailea noiz elkarrizketatú an Argia (2010):
Zergatik erabaki duzu erlatibozko esaldietako aditz laguntzailearen gainean azentua ezartzea?

Irakurketa errazteko. Menpeko esaldiak pilatzen direnean, perpausen segida sobera luzatzen denean edo perpaus bat, laburra izanagatik, anbiguoa gerta daitekeenean, komeni da makulu grafiko bat izatea jakiteko nola irakurri esaldia. Edozein hizkuntza seriok hala egiten du: ulergarritasun arazo bat formula ortotipografiko baten bidez konpontzeko modua badago, adosten da formula hori, aplikatzen da, eta fini arazoa. Horren adibideak palatraka ekar nitzake hona baina ez zaitut aspertuko kontu horiekin. Euskaraz aditz laguntzaileak anbiguetate arazoak sor ditzake zenbait testuingurutan, esaterako iraganaldiko menpeko esaldietan. Har dezagun adibide sinple bat: “lanean ari ziren gizonak”. Perpaus horrek bi adiera izan ditzake: ‘les hommes travaillaient / the men were working’, eta ‘les hommes qui travaillaient / the men that were working’. Esango du batek testuinguruak argitzen duela kasuan kasuko esanahia, eta hala da, baina jakiteko esaldi horretako gizon horiek menpeko esaldi batean dauden ala ez esaldi osoa irakurri behar da, eta behin irakurri ondoan berriz esaldiaren hasierara itzuli testuari esanahi zuzena emateko (baldin lehen irakurrian okerrekoa eman badiogu) edo berresteko (baldin intuitiboki adiera zuzena eman badiogu). Kiribila esaten diote ikerlari batzuek txiribuelta gogaikarri horri, eta fenomeno bataiatua izateak berak erakusten du ez dela asmakeria bat, dagoeneko ohartua eta sailkatua dagoen arazo objektibo bat baino. Tildea erabili ezkero, ordea, irakurri ahala argitzen da esanahia, eta ez dago perpausera berriz itzuli beharrik gure irakurketa doitzeko: ‘lanean ari ziren gizonak” = ‘les hommes travaillaient / the men were working’; ‘lanean ari zirèn gizonak’ = ‘les hommes qui travaillaient / the men that were working’. Menpeko esaldietako laguntzailea zenbait kasutan tildez markatuz egiten duguna da beste edozein hizkuntzak bere hiztunei irakurketa errazteko egiten duen gauza berbera (pentsa bakarrik nolako jokoa ematen duen tildearen erabilera inteligenteak gaztelaniazko hitz segida honetan: ‘esta/èsta/está’. Hiru posizio, hiru adiera eta zero anbiguotasun). Baina badirudi euskaraz beste hizkuntzetan baino herabeago garela soluzio erraz eta praktikoak hartzeko. Hainbat gaizto guretzat. Esaldi bat oker ulertzeko arriskua badago, obligazioa dago arrisku hori minimizatzeko eta horretarako behar diren tresna guztiak erabiltzeko. Hala ez egitea suizidioa da. Hori guztia esan ondoren, halere, argi dezadan bakoitza libre dela nahi duen bezala jokatzeko eta nik neuk, aukeran, ez nituzkeela menpeko esaldi guztietako erlatiboak tildez markatuko, bakarrik ulergarritasun arazo nabarmena duten kasuak. Baina koherentziaren amoreagatik liburu honetan erabaki zen denetan jartzea eta, okerrak salbu, hala atera da. [Luis Berrizbeitia erantzunéz ki Miel Anjel Elustondo an Argia, 2010]
Bai, beste edozein hizkuntzak bere hiztunei irakurketa errazteko egiten duen gauza berbera.

igandea, abuztua 11, 2019

Euskaraz ere erabili (erabiltzen) da azentu diakritiko intonativoa

Genioen atzokoan eze gaztelaniaren zenbait azentu konsidera daitezke intonativo, esan nahi baita intonazio-marka diakritikoak, eta ez toniko, esan nahi baita adierazíz azentu prosodiko bat. Euskaraz ere erabili eta erabiltzen dirá azentu intonativoak, nahizik ezberdindu perpaus erlativoak eta forma bereko ez-erlativoak. Ikus, nóla Karlos Cid Abasolok azaltzen digú puntu hori an bere artikuluá "-n erlatiboa", publikatua an EHUko Sareko Euskal Gramatika:
Zenbait idazlek anbiguotasun hori gainditu nahi izan dute -N menderagailu erlatibatzailearen aurreko bokalari azentu kamutsa erantsiz. Tildea erabiltzeko baliabide hau baztertu egin dute euskal idazle gehienek, baina erabilgarria gerta liteke perpaus luze samarretan, baldin eta esanahia lauso geratzeko arriskurik badago. Hortaz, ez da harritzekoa baliabide hori J. A. Arrietak (1985, 2) erabili izana M. Yourcenarren Mémoires d'Hadrien euskaratzean.
Geroago, Asian, ikusia ere banaiz nola indiar gimnosofistek burua beste alde batera jiratzen zuten Osroesen dendan zerbitzatzen zirèn arkume ketsuak eta gazela-laurdenak ez ikustearren.
Arrietak, itzulpen lanetan ez ezik, sorkuntza lanetan ere erabili izan du baliabide hori.
(…) eta nik begiratu egiten nian kairantz: (…) Arraindegira zeramatzatèn gurdietako kajetan, arrantzaleek untzietatik nasara eskuz-esku pasatzen zituztèn otarreetan (Arrieta, J. A. Abuztuaren 15eko bazkalondoa, 1985 [1979], 28).
Laburbilduz, aditz erlatiboa orainaldikoa denean, bai intonazioa, bai -N agertzea ditugu erlatibo baten aurrean gaudelako seinale garbiak. Lehenaldikoa denean, ordea, -N agertzea ez dugu nahitaez erlatiboaren marka: bai, ordea, intonazioa eta sintaxi egitura. [Karlos Cid Abasolo]
Erabilera diakritiko hori dá berdin intonativoa nola hori an "gabé..." respektu "...gabe".

larunbata, abuztua 10, 2019

Aurrena desanbiguatu

Herenegungo sarreran mintzo ginen buruzki gaztelaniaren tilde edo azentu diakritikoak (horiek zein ez liraken jarri behar jarraiki oinarrizko azentuazio-arauak hen akademia), zein, genioenez, lotu nahi dirá kin tonizitatea hen silaba edo hitza (alegia, kin izaera tonikoa edo atonoa hen silaba edo hitza). Eta diogu ze lotu nahi dira, zeren bádaude gaztelanian azentu diakritikoak zein ez dutén arrazoi tonikoa, baizik arrazoi desanbiguatzaile hutsa.

Horrela, eta gaur gaurkoz, gaztelaniaren tilde diakritikoek izan ahal duté arrazoi tonikoa edo ez. Gainera, hortxe oinarritzen da azken revisio ortografikoa ga(nik) RAE: nahi izan dituzte kendu justuki horiek azentu diakritikoak zein ez duten arrazoi tonikoa, nola irakurri ahal dugun hemen:
El adverbio solo y los pronombres demostrativos, sin tilde

La palabra solo, tanto cuando es adverbio y equivale a solamente (Solo llevaba un par de monedas en el bolsillo) como cuando es adjetivo (No me gusta estar solo), así como los demostrativos este, ese y aquel, con sus femeninos y plurales, funcionen como pronombres (Este es tonto; Quiero aquella) o como determinantes (aquellos tipos, la chica esa), no deben llevar tilde según las reglas generales de acentuación, bien por tratarse de palabras bisílabas llanas terminadas en vocal o en -s, bien, en el caso de aquel, por ser aguda y acabar en consonante distinta de n o s.

Aun así, las reglas ortográficas anteriores prescribían el uso de tilde diacrítica en el adverbio solo y los pronombres demostrativos para distinguirlos, respectivamente, del adjetivo solo y de los determinantes demostrativos, cuando en un mismo enunciado eran posibles ambas interpretaciones y podían producirse casos de ambigüedad, como en los ejemplos siguientes: Trabaja sólo los domingos [= ‘trabaja solamente los domingos’], para evitar su confusión con Trabaja solo los domingos [= ‘trabaja sin compañía los domingos’]; o ¿Por qué compraron aquéllos libros usados? (aquéllos es el sujeto de la oración), frente a ¿Por qué compraron aquellos libros usados? (el sujeto de esta oración no está expreso, y aquellos acompaña al sustantivo libros).

Sin embargo, ese empleo tradicional de la tilde en el adverbio solo y los pronombres demostrativos no cumple el requisito fundamental que justifica el uso de la tilde diacrítica, que es el de oponer palabras tónicas o acentuadas a palabras átonas o inacentuadas formalmente idénticas, ya que tanto solo como los demostrativos son siempre palabras tónicas en cualquiera de sus funciones. Por eso, a partir de ahora se podrá prescindir de la tilde en estas formas incluso en casos de ambigüedad. ...[RAE]
Beraz hor RAE ari da aurrejartzen arrazoi tonikoa (tonizitatea), zein batzutan ez den desanbiguatzailea, ki arrazoi desanbiguatzailea, zein batzutan ez den tonikoa.

Bestalde, nahizta adibidez bi solo ezberdin horiek, adverbioa eta adjektiboa, tonikoki berdinak izan, espero dugu neurriren batean intonativoki ezberdinak izatea, eta finean, fonikoki ezberdinak. Eta ezberdinatasun intonativo desanbiguatzaile hori jarri beharko litzake aurré arrazoi toniko hutsa (ez-desanbiguatzailea) noiz aukeratzén azentuak: izan ere, azentu prosodikoa inportantea da baina bádira beste ezaugarri foniko batzuk zein orobat jaso litezke arartez azentu diakritikoa, gaztelaniaz edo euskaraz berdin.

Aurrena desanbiguatu, eta gero bestelako zehaztapen fonikoak.

ostirala, abuztua 09, 2019

...ez da baizik erraztu eta gidatu irakurketa eta interpretazio egokia

A helburua hen zeinu ortografikoak nola puntua, koma, dieresia edo azentua ez dá baizik erraztu eta gidatu irakurketa eta interpretazio egokia hen textua zein ari den erabiltzen, halatan ze zeinu ortografikoak justifikatzen dirá an neurria non beté helburu hori; alegia, an neurria non duten errazten eta gidatzen irakurketa eta interpretazioa an modu efizientagoa. Hori, euren efizientzia, izan beharko litzake irizpide nagusia zeinekin erabaki erabilera ortografikoak.

Adibidez, koma edo azentu batek resolvitzen badu anbiguetate potentzialki oztopagarri bat, koma edo azentu hori ondo justifikatua legoke, eta bere erabilera berez sostengatuko litzake.

Zentzu horretan, puntuazio eta azentuazio-arauak  izan beharko liraké aski flexibleak, utzíz ki irizpidea hen erabiltzailea margen handia afin erabaki nóiz jarri koma edo azentu bat. Hola, pixkanaka sortuko lirake erabilera modelikoak, zein izanen lirake guztiontzako eredu.

osteguna, abuztua 08, 2019

Beti geldituko zaigu zentzu etimologikoa

Mintzo ginen, an aurreko sarrera, buruzki esangura etimologikoa hen adjektivoá "diakritiko", zein, nola genioen, litzake berdin zein "distintivo" edo "ezberdintzaile", eta hortaz aplikagarri ki gure helburua hen desberdindu "...gabe" postpositivoa eta "gabé..." prepositivoa". Hona hemen nóla Wordreference-k eman etimologia hori:
Diacritic:
→Greek diakritikós distinctive, equivalent. to dia- DIA- + kritikós; see CRITIC
   →1670–80
Edonola ere, esangura etimologikoak ez du beti koinziditzen kin esangura zehatza zein hitzak hartu hemen eta orain, an hizkuntza eta momentu jakin bat. Hortaz, ikus dezagun Euskaltzaindiaren Hiztegiak ze esangura egokitzen dion ki gure adjektivoa:
diakritiko

1 adj. Hizkl. Ortografia-markez mintzatuz, letra bati balio berezia ematen diona. Hizkuntza guztietan erabiltzeko balioko lukeen alfabeto batek ikur diakritikoez oztopatua azaltzeko arriskua izango luke.

2 iz. Marka diakritikoa. Ingelesez ez dago diakritikorik.
Esan nahi baita ze, ofizialki, soilik aplika liteke hori adjektivoá "diakritiko" ki ortografia-markak zein dutén egokitzen balio berezia ki letra bat. Eta gure aplikazioan, azentuak ez du egokitzen batere balio berezirik ki "e" letra an "gabé...", baizik ematen diola intonazio eta interpretazio sintaktiko berezia ki hitz guztia (eta ki ondorengo sintagma guztia). Hortaz, eta hertsiki mintzatuz (hiztegia eskuan), gure azentu hori ez litzake sartuko an definizioa hen "diakritiko".

Edonola ere, beti geldituko zaigu zentzu etimologikoa.

asteazkena, abuztua 07, 2019

A azentu-marka an "gabé...": intonazio-zeinu diakritiko bat

Dio Erramun Gerrikagoitiak an aurreko sarrera  (buruzki nóla deitu ki azentu-marka an "gabé..."):   
Egoquiago ilustren dut erabiltea "zeinu diacriticoac" ordezta erabili "azentu ezberdintzaileac".

Zeren hola deitu izan dira holaco zeinuac direac soil zeinu (gabé relationeric kin entonationea) eta dira diacriticoac (dia + critico; arartez critica edo bereiztea) Zeren da soil zeinu ezberdintzailea egon ez dadin ambivalentziaric an iracurqueta. [Erramun Gerrikagoitia]
"Azentu" hitza aplika daiteké ki azentu prosodikoa eta baita ki azentu ortografikoa ere, nola Euskaltzindiaren Hiztegiak zehaztu bere bigarren adieran:
azentu

1 iz. Hitz egitean, silaba jakin bati ezartzen zaion ahoskatze indar handiagoa edo tonu aldaketa. Euskal azentua. Zenbait euskalkitako azentuari eta doinuari dagozkion eztabaidak. Azentua bokal horrek zeramalako. Azentuaren bidez bereizten diren euskal hitzak.

2 iz. Azentu grafikoa. Frantsesez, "e" irekiak eta itxiak azentuen bidez bereizten dira.
nahizta zehatzagoa litzake esatea "azentu-zeinua" edo "azentu-marka" noiz referitu soilik ki azentu ortografikoa nola guk egin. Dudarik gabe, oso egokia da "zeinu" soila ere, zein den kontzeptu zabalagoa non sartzen dirén puntuak, komak eta bestelako zeinu ortografikoak.

Respektu "ezberdintzailea" adjektivoa, esan ze horixe da (ezberdintzea) azken arrazoia ki erabili zeinu (marka edo azentu) hori, zeini, teknikokiago, deitu litzaioké "diakritikoa", nola Erramun Gerrikagoitiak dioskun: etimologikoki baitá justuki "distintivoa" edo "ezberdintzailea". Zeinu diakritikoak, bestalde, lotu ohi dira kin emaitza foniko diferenteak (adibidez, gaztelaniaren "tilde diakritikoak" lotu nahi dirá kin tonizitatea hen silaba edo hitza).

Gure azentu-marka hori (an "gabé...") ez da zertan izan fonikoki intenso horietakoa (nola hori zeinek adierazi gaztelaniaren azentu prosodikoa), baina bádu zerikusirik kin intonazioa: izan ere, adierazi nahi du intonazio berezi bat zein dun begiratzen aurrerantza, zein dun apuntatzen ki ondorengo elementua hen sintagma, zein dun markatzen ze sintagma ez da amaitua, eta segitu behar dela irakurtzen harik amaitu sintagma, horrek dakarren intonazio-moldearekin.

Gure azentu-marka hori (an "gabé...") litzaké, beraz eta finean, intonazio-marka diakritiko bat.

asteartea, abuztua 06, 2019

"...gabe" vs "gabé..."

Argi denez, idaztean ez dira jasotzen matize foniko guztiak zein agertzen noiz mintzatzen, baina gutxienik saiatu beharko ginake evitatzen idazmolde nabariki anbiguoak, zein izan litezke ondo oztopagarriak ki gozatu irakurmena. Horrela, baliabide prepositivo bat irakurtzen dugunean, demagun "gabe..." (ikus aurreko sarrera), ez genuke izan behar dudarik eze halaxe da: justuki prepositivoa, eta ez forma bereko postposizioa, alegia "...gabe", zeinen dekodifikazioa (interpretazioa) izanen litzaké oso bestelakoa.

Halako desanbiguazioa (arten postposizio bat eta forma bereko preposizioa) egin liteké, adibidez, arartez "-eta" partikula indartzailea, zein dun seinalatzen a presentzia hen preposizio bat, eta ez postposizio bat.

Halako desnbiguazioa egin liteké ere erabilíz partikularen forma ez-ohikoak soilik prepositivoki, halatan ze forma horiek espezialduko lirake an erabilera prepositivoa, hala nola izan liteke kasua hen "gabetanik..." edo "gabetarik...".

Aurreko bi soluzioek, ordea, dúte betetzen euren funtzio desanbiguatzailea bidezta luzatú partikula prepositivoa (hots, gehitúz silaba bat edo bi), eta askotan interesa dakiguke laburtasuna, esan nahi baita "gabe..." bere horretan mantentzea. Kasu horietan, zein izan daitezke arau, desanbiguazioa aisa egin daiteke erabilíz, azentu ezberdintzaile bat: "gabé...", zein sinpleki dun ziurtatzen a izaera prepositivoa hen baliabidea. Hori azentua ez litzake baizik isla idatzia hen intonazio ezberdintzailea hen "gabé..." noiz erabilia prepositivoki.

astelehena, abuztua 05, 2019

"gabé...", "gabe-eta...", "gabeta...", "gabetanik..."

Aurreko sarreran prepositivoki desdoblatu dugu "...gabe(tanik)" postposizioa jarraiki ber eredu sintaktikoa nondik desdoblatu baitzen "...amoreagatik" postposizioa. Mekanismoaren aplikazioan erabili dugú "gabetanik" aldaera zatio bere antzekotasun formala kin "amoreagatik", baina  berdin ere erabil zitezken forma laburragoak. Hona hemen apunte bat buruzki "gabetanik" zein aurkitu ahal dugu an OEH
GABETANIK (G ap. A Morf 385; Urt II 184, Lar, Dv (G)), gabetandik(an), gabetanika(n), gabentanik, bagetanik (Lar, H (V, G)), betanik.

1. Sin. "Sin, en un dialecto es también gabetanik, bagetanik, v.g. duda bagetanik" Lar. "Es pleonasmo de gabe, gaberik" A, ...  [OEH]
Esan nahi du Azkuek ze berdin ulertuko da a esangura hen "gabetanik" baldin erabili "gabe" laburragoa.

Orobat, eta beti ere jarraituz ber eredua zein dén segitu an antzeko desdoblamenduak, erabil genezaken "gabe-eta..." edo "gabeta..." forma indartuak:
Emadazü enthelegia, gabeta jakin ditzadan zure manü saintiak.
zein, eliptizatuz aditz laguntzailea, bihur liteké:
Emadazü enthelegia, gabeta jakin zure manü saintiak.
edo, aukeran, aldaera sinpleena:
Emadazü enthelegia, gabé jakin ditzadan zure manü saintiak.
edo, laburrago:
Emadazü enthelegia, gabé jakin zure manü saintiak.
zein, defektuz, izanen litzaké egokiena, zatio laburrena.

igandea, abuztua 04, 2019

Antzera ere: ..., gabetanik jakin ditzadan zure manü saintiak.

Atzoko sarreran genioen ze "..gabe" postposizioa ere prepositivoki desdoblatu daiteke jarraiki ber mekanismoa zein dutén jarraitu beste partikula postpositivo batzuk, esan nahi baita jarraiki euskararen mekanismo propio bat. Horrela, eta abiatuz tikan esaldi hau:
Emadazü enthelegia, zure manü saintiak jakin ditzadan amurekatik.
azken sarreran ikusi dugu nóla itzulikatzen zén a-multzoa osatua ga "aditza + postposizioa", batera, afin bihurtu:
Emadazü enthelegia, jakin ditzadan amurekatik zure manü saintiak. Mst. 2, 1. [OEH]
baina, antzera ere, ez gutxitan ikusi dugu euskaran soilki itzulikatzen partikula postpositivoa, zein, kasu honetan, litzaké "amurekatik":
Emadazü enthelegia, amurekatik zure manü saintiak jakin ditzadan.
edota partikula (orain prepositivoa) eta aditza berriro elkartuta:
Emadazü enthelegia, amurekatik jakin ditzadan zure manü saintiak.
zein, laburrago, bihur liteké:
Emadazü enthelegia, amurekatik jakin zure manü saintiak.
Orain, jar dezagun "...gabe(tanik)" postposizioa ordezta "...amoreagatik" an ber esaldia:
Emadazü enthelegia, zure manü saintiak jakin ditzadan gabe(tanik).
eta, nola ikusi an aurrerko sarrera, batera aurrera genezake "aditza + postposizioa":
Emadazü enthelegia, jakin ditzadan gabe(tanik) zure manü saintiak.
baina baita itzulika genezake soilki partikula postpositivoa, zein, kasu honetan, litzaké "gabe" edo "gabetanik":
Emadazü enthelegia, gabetanik zure manü saintiak jakin ditzadan.
edo. partikula (orain prepositivoa) eta aditza berriro elkartuz:
Emadazü enthelegia, gabetanik jakin ditzadan zure manü saintiak.
zein, laburrago, bihur liteké:
Emadazü enthelegia, gabetanik jakin zure manü saintiak.
Antzera nola itzulikatu zirén "baizik..." edo "...arren" edo "...amoreagatik", desdobla daikegu "gabetanik...", edo, berdin ere "gabé...".

larunbata, abuztua 03, 2019

...,kaltetzeké...

Sarrera honetan ikusi dugu nóla "...-en kalte gabe" postposizio nominal-genitivoa dén bihurtu "...kalte(tu) (dadin) gabe" edo "...kaltetzeke", zeinen ardatza ez dén jada izena, baizik aditza (delarik aditz-erroa, infinitivoa edo jokatugabea). Puntu horretara helduta, esku-eskura dago lokuzio postpositivo horren desdoblamendu partziala, esan nahi baita gabé desdoblatu postposizioa bera (alegia, "gabe") tikan bere aditza, nola egiten baitzén, adibidez, an ondorengo esaldia kin "amurekatik" postposizioa (ikus hemen):
Emadazü enthelegia, jakin ditzadan amurekatik zure manü saintiak. Mst. 2, 1. [OEH]
non, hauxe litzake abiapuntuko perpaus desdoblatugabea:
Emadazü enthelegia, zure manü saintiak jakin ditzadan amurekatik.
zeintan dén aurreratu "aditza + postposizioa" batera, hala gauzatuz halako aukera desdoblatu partzial bat (partziala zeren "amurekatik" postposizioa ez dén aurreratzen ki aditza).

Bide beretik, har genezake ondoko adibidea:
..., webguneko zenbait edukirentzat edo zerbitzurentzat aplikagarriak izan litezkeen baldintza bereziak kaltetu gabe.
afin bihurtu:
..., kaltetu-daitezen-gabe webguneko zenbait edukirentzat edo zerbitzurentzat aplikagarriak izan litezkeen baldintza bereziak.
edo
..., kalte-daitezen-gabe webguneko zenbait edukirentzat edo zerbitzurentzat aplikagarriak izan litezkeen baldintza bereziak.
edo:
..., kaltetu-gabe webguneko zenbait edukirentzat edo zerbitzurentzat aplikagarriak izan litezkeen baldintza bereziak.
edo:
..., kalte-gabe webguneko zenbait edukirentzat edo zerbitzurentzat aplikagarriak izan litezkeen baldintza bereziak.
edo
..., kaltetzeké webguneko zenbait edukirentzat edo zerbitzurentzat aplikagarriak izan litezkeen baldintza bereziak.
Jakina, existitzen dira eskurako aukerak ki jarraitu desdoblatzen perpaus hori:
..., kaltetzeké baldintza bereziak zein izan litezke aplikagarriak zenbait edukirentzat edo zerbitzurentzat.
edo:
..., kaltetzeké baldintza bereziak zein izan litezke aplikagarri ki zenbait eduki edo zerbitzu.
edo:
..., kaltetzeké baldintza bereziak zein litezke aplikagarri ki zenbait eduki edo zerbitzu.
Amaitzeko, nabarmendu ze, erabiliz euskararen mekanismo desdoblatzaile propioak, aurreratu daikegu "gabe" postposizioa ere, nola saiatuko garen lantzen an beste sarrera bat.