Juan Garzia (2014): "... nahiz eta perpaus lokabeak izan, mendeko perpausen kideko dira zurruntasunez eta tamainaz."

Mintzo ginen atzo burúz arrazoi prozesatiboa ki azaldu nóla Berria-k aholkatzen zuén (an bere estilo-liburuko ataltxoa titúlatzen "Subjektua eta aditza, elkarrengandik ahalik hurbilena") aurrératzea esaldiko objetu luze samar bat ki hasiera on esaldia (finéz sujetua eta aditza ez daitezen bata bestetik urrundu), utziz horrela sujetua atzén aditza an posizio ondo markatua, eta eginez operazio sintaktiko bat zein Juan Garzia-k jada gomendatzen zuen an 2003ko itzulpen-ikastaro bat (bai, bádirudi ze Berria-k jarraitzen dú Juan Garzia-ren eredu sintaktikoa) zeintaz mintzatu ginen an gure ondorengo sarrera:

• Mahomarena

Ezaguna da ze, euskara estandarrean, galdegai-objetua doala justuki aurrén aditza, bai-eta, bestalde, ez dela komunikatiboki egokia sujetua eta aditza bata bestetik urrundu daitezela. Eta gauza da ze, galdegai hori laburra denean, ez dela egoten gatazka handirik artén aurreko bi helburu horiek, baina, zér gertatzen da noiz galdegai hori hasten den luzatzen? Ba, sujetua, hasieran jarriz gero, aditzetik urrundu egiten dela.

Eta, zéin da Juan Garzia-k proposatzen digun soluzioa? (ikus, atzoko mezua) Hauxe: mendia (aditza) ez badator ki Mahoma (sujetua), orduan Mahoma (sujetua) joan beharko da ki mendia (aditza). Hau da sujetua aditzaren atzera eramatea. Hori eginda, berdin itxaron beharko dugu harik bukaera on osagarria afin ezágutu aditza, baina orain, sujetua ere izanen zaigú ezezaguna  (hori onar liteké efektu berezi modura, baina ez arau orokor modura).

Juan Garzia-k bere itzulpen-ikastaro horretan askotan errepikatu zigún Mahomarena (hala referitzen zitzaion ki aipatutako estrategia hori), zein baita kasu argia on estuasun komunikatiboa, eta gauza da ze justuki estuasun (pobrezia) sintaktiko-komunikatibo horiek direla euskararen arazo larriena, eta horietatik bertute egin nahi izatea, ezbidea (ikus, honetaz, sarrera hau).

Aipatutako arrazoi prozesatibo hori ondo azaltzen dú Juan Garzia-k berak an atzoko aipua, zein zen aterea ti bere 2014ko liburua:

...subjektutik aditzerako distantziari dagokiona; haien artekoa neurri batetik gora hedatzen bada, perpausa ez da erabilgarri (aise ulergarri eta taxuz esangarri), hizkuntza naturalaren prozesatze-baldintzetan. Beraz, halako perpausek badute mikrosintaxian aipatu ditugun adreiluen antza: nahiz eta perpaus lokabeak izan, mendeko perpausen kideko dira zurruntasunez eta tamainaz. [Juan Garzia, 2014:29-30]

Eta gauza da ze estuasun berberak, alegia arazo prozesatibo berbera, errepikatzen dira an edozein maila sintaktiko, kin edozein buru sintaktiko atzeratua (prozesatzailea berbera baita: gure burmuin mugatua kin bere memoria mugatua), nola genioen an:

• Arazo guztiak joan ohi dirá batera

...

1.: Arazo sintaktikoa: Esaldi horretan azkeneraino ez dakigu perpaus nagusian gaudenentz, esaldi subordinatu batean gaudenentz, konplementu direkto batean gaudenentz, konplementu predikatibo batean gaudenentz... eta soilik azken morfeman (-gu) jakingo dugu zéin den sujetua (objetua ez da izanen argi inoiz ere ez, zeren esaldia ez da batere ondo kateatua kin aurreko esaldia). Hori dá inkoherentzia sintaktikoa.

2.: Arazo informatiboa: Esaldi  horretan azkeneraino ez dakigu ba ote gauden theman, edo rhemaren parte gutxien rhematikoan edo rhemaren parte rhematikoenean... eta soilik bukaeran jakingo dugu ze hasierako informazio hori ari zén izaten justuki esaldiaren informazio rhematikoena (fokua). Hori dá inkoherentzia informatiboa. Gauza da ze oro har osagarriak dirá izaten rhematikoagoak ze euren buruak, eta hori da arrazoia zergátik ordena burulehena izaten dén informatiboena. Eta zenbat eta rhematikoagoa (ezustekoagoa) izan osagarri bat, orduan eta informatiboki inportanteagoa izanen da ze osagarri hori egon dadin ondo thematizatua, ondo aurreprestatua.

3.: Arazo expresiboa: Inkoherentzia sintaktiko-informatiboak (normalean biak batera baitoaz) ekarri ohi dú berekin desoreka expresiboa, esaldian ezin baitira egokitu berdin efektiboki azentuak edo bestelako ñabardura intonatiboak noiz informazioa ez dagoen koherenteki oinarritua sintaktiko-informatiboki. Salbu an kasu oso-kontextualak, non koherentzia sintaktiko-informatiboa ez den bereziki beharrezkoa, esaldi-amaieran egoten dira baldintza expresibo egokienak afin efektiboki eman eta interpreta daitezen osagarri rhematikoenak (zeinek eraman ohi dute azentu fokala edo bestelako enfasi-moduak). Eta baldintza abantailatsu horietan datza koherentzia interpretatibo-expresiboa.

4.: Arazo digestiboa: Sujetuak, aditzak, nexuak, izenak eta orokorrean buru sintaktiko-informatibo guztiak izaten dirá laburragoak ze euren osagarriak (aparte emán informazio estrategikoa zein bihurtzen dén koherentzia sintaktiko-informatibo-expresiboa), eta oro har hobeki digeritzen dira aurrén ezenezta atzén osagarri astunagoak. Horregatik buru laburrago eta estrategikoago horiek atzean kokatuz sortzen dá desoreka digestiboa, besteak beste.

Halako arazo horiek guztiak gertatzen dirá sistematikoki an sintaxi buruazkenak (zenbat eta buruazkenagoak, eta gehiago). Eta hizkuntzen ibilera ez da baizik saio konstante bat afin joan soluzionatzen ahalik eta hobetoen arazo horiek (ikus adibidez [165]). Hizkuntzen ibilera dá ekonomia purua (ikus [125]).

Hor dago, ezin agerianago, sintaxi buruazkenaren ahuldade erlatibo handia respektu sintaxi burulehena non buruak sistematikoki kokatzen baitira aurrén euren osagarriak. [2388] [>>>]