Neurri batean bederen, "respectu" garatu zén antzera nola "versus", jarraituz antzeko ibilbideak, eta finean emanez emaitza oparoa an anitz hizkuntza

Atzokoan mintzo ginen burúz "respektu..." lokuzio preposibo latinoa:

Gaur tokatzen da mintzatzea gain "respektu..." internazionala, zeinen abiapuntua eta oinarria den aurkitzen an latina. Eta hasiko gara esaten ze, ikuspuntu batetik, "respektu" ikusi ahal da nola zuzeneko mailegu latino prepositibo bat. Izan ere, latinez erabili zén "respectu..." prepositiboa (kin osagarria an genitiboa):

• Dominus respectu servorum.

• Nagusia respektu zerbitzariak.  

Hortxe dugu gure "respektu..." (osagarriaren deklinazio genitiboa ez da zértan sartu an mailegu prepositiboa). Beti ere aukeran, noiz komeni den.

GhatGpt-ri galdeturik nóndik garatu ziren "respectus" eta "respectu" an latina, aipatu nahi ditugu honako zehaztasun hauek:

Bai. respectus eta respectu latinezko forma bera dute oinarrian, eta bien abiapuntua respiciō, respicere, respexī, respectum aditza da.

1. Oinarrizko bilakaera

Latinezko egitura hau da:

re- + speciō → respiciō → respectus

• speciō = «begiratu, ikusi» (erroa spec-).
• re- = «atzera, berriro» edo norabide-aldaketa adierazten duen aurrizkia.
• respiciō = jatorriz gutxi gorabehera «atzera begiratu», «begirada atzera zuzendu», eta gero «begiratu, kontuan hartu». Lewis & Short-ek ere respicere «to look back or behind, to look about, ... to look at» gisa ematen du.

Aditzaren supinoa respectum da, eta hortik sortzen da partizipioa:

respiciō → respectus, -ūs m.

Hemen respectus izen abstraktua da, IV. deklinaziokoa.

2. respectus bi adieratan garatu zen

Hasieran esanahia literala zen:

respectus = «atzera begiratzea, atzera begirada»

Adibidez, Zizeronek eta Livio-k erabilera hori dute. Gero esanahia metaforikoki hedatu zen:

«begirada/arreta norabait zuzentzea» → «kontuan hartzea» → «aintzat hartzea, begirunea, konsiderazioa».

Hori da geroago Europako hizkuntza askotan «respect / respeto / respect» esanahiaren oinarria. Lewis & Short-ek adierazten du «respect, regard, consideration» esanahia jada latinez badagoela, eta Liviorengan bereziki ohikoa dela.

3. Eta nondik dator respectu?

respectu ez da beste hitz bat. respectus izenaren ablativo singularra da:

Latina	Forma	Funtzioa
respectus	nominatiboa	«begirada / konsiderazioa»
respectūs	genitiboa	«begiradaren...»
respectum	akusatiboa	«begirada...»
respectū	ablativoa	«begiradaz / konsiderazioz / kontuan hartuta»

Adibidez:

respectu rerum privatarum
«interes pribatuak kontuan hartuta»

Lewis & Short-ek berariaz jasotzen du respectu = «with regard, with respect to», eta genitiboarekin erabiltzen dela erakusten du, Livioren eta beste autore batzuen adibideekin.

Beraz, respectu latinez ez zen jatorriz preposizioa, baizik eta respectus izenaren ablativoa. Baina ablativo + genitibo erabilera errepikatuaren bidez, respectu gero eta gehiago hurbildu zen «-ri dagokionez / -rekiko / respecto a» bezalako balio erlazional batera.

Beraz, abiapuntua litzaké aditz bat: "respicere/respectum", nondik garatu zén "respectus" izena, zeinen ablatiboa dén "respectu" gerota erabiliagoa kin goragoko zentzu erlazionala. Ez al digu guzti honek gogoratzen (neurri batean bederen) nóla sortu zen "versus" prepositiboa (kin osagarria an akusatiboa)? Gogora daigun:

• [3077] Baina mintzo gaitezen burúz "versus": Nóla sortu eta evoluzionatu zén oraingo preposizio hori? Nóndik dator? Nóla heldu zaigu?

Baina mintzo gaitezen burúz "versus": Nóla sortu eta evoluzionatu zén gure oraingo preposizio hori? Nóndik dator? Nóla heldu zaigu?

Has gaitezen esaten ze egungo euskal preposizio horren jatorria aurkitzen da an aditz latindar bat ("verto/vertere") zeinen partizipioa baitzén gure intereseko "versus" forma hori. Ikus aditz horren sarrera-hasiera an Oxford Latin Dictionary:

Bide batez aipatu ze halako jatorri verbala izaten dá preposizio-iturri tipiko horietakoa hala an latina nola an euskararen latin-jatorriko preposizioak nola "versus" edo "salbu" halanola ere an euskara barneko jatorrikoak nola dirén "lekat" edo "gehi", hola berriro erakutsiz ze, maiz esan dugunez, euskararen garabideak dirá hain propialak nola universalak. Baina segi daigun.

Jatorri verbal horretatik sortu zén "versus" hitza an lexiko latindarra (nondik gaztelanian "verso" eta euskaran "bertso"), halanola ere "versus" adverbio bat (ikus beherago) eta gure intereseko "versus" postposizioa ere, erakutsiz noláko emankortasuna lortu ahal den, normaltasun osoz. Jo daigun berriro ki goragoko Oxford Latin Dictionary:

nondik:

2 (w. prepositional force, placed after an acc.) In the direction of, towards: a (following the names of towns). b (followling other geographical names, names of cardinal points; also rarely preceding).[Oxford Latin Dictionary]

Hor ikusten dugú ze hasieran "versus" kokatzen zén ondóren hiri-izenak an akusatiboa, postpositiboki:

• Romam versus

eta baita ondóren bestelako referentzia geografikoak. OLD-k ondo egokiro zehazten digunez, azken kasu horretan hasten ziren agertzen zenbait salbuespen prepositibo (also rarely preceding), akaso zeren referentzia horiek ez gutxitan izanen zirén luzeagoak zein hiri-izenak.

Dakigunez, salbuespenezko "versus" prepositibo horiek gerora bihurtuko zirén "vers" preposizioa an frantsesa edota "verso" preposizioa an italiera. Eta, jakina, erro horretatik bertatik gerora sortuko zén gure intereseko "versus", baina horretarako, oraindik gertatu beharko zirén zenbait bilakaera zeintaz saiatuko garen mintzaten an ondorengo sarrerak.

Hortaz, esan geinke ze, neurri batean bederen, "respectu" garatu zén antzera nola "versus", jarraituz antzeko ibilbideak, eta finean emanez emaitza oparoa an anitz hizkuntza (ikus ere #3078). [3220] [>>>]