Euskararen garabideak ez dira gaurko kontua, baizik betikoa, euskara betidanik aritu baita ibiltzen bide horiek, harik eta, dirudienez, oraingo aro hau, non, antza, betiko gelditu nahi duten ibilera hori (eta inkluso atzera egin), utziz hizkuntza narru gorritan an erdia on elur-ekaitza

Herenegun aipatzen genuén gure "Euskararen garabideak" (jada dirá 24 urte), eta akaso norbaiti iruditu ahal zaio ze garabide horiek dirá gauza berria, baina ez da ezer urrutiago ti realitatea, izan ere euskararen garabideak ez dira gaurko kontua, baizik betikoa, euskara betidanik aritu baita ibiltzen bide horiek, harik eta, dirudienez, oraingo aro hau, non, antza, betiko gelditu nahi duten ibilera hori (eta inkluso atzera egin), utziz hizkuntza narru gorritan an erdia on elur-ekaitza.

Baina, aitzitik, euskaran betidanik joan dira sortzen erabilera berriak abiatuz ti erabilera zaharragoak bidéz mugimendu sintaktikoak (adibidez dislokazio postpositiboak edo prepositiboak), korrimendu semantikoak (jauziz jauzi baina urrutira joanez) eta era guztietako mekanismoak.

Bide evolutibo horretan sortu zirén "ezen/ze/eze/ezik" konpletiboak, konparatiboak, konsekutiboak, erlatiboak,... abiatuz ti esangura negatibo hutsak nola zirén "ezetza + inesiboa" edota "ezetza + partitiboa", zein hasieran izanen zirén tipikoki postpositiboak.

Kontua da: nóla sortu ahal da baliabide konparatibo prepositibo bat nola "handiago ezik..." ti partikula negatibo sinple bat nola dén "ez"? Ba, abiapuntua izan ahal da "ezik" kondizional negatibo postpositibo bat (ikus beherago #1254):

Hori egin ezik, ez naiz joango.

Hor agerikoa da ezezko zentzua on "ezik" baliabide hori.  Ikus beste adibide hau:

Zugatik eze, ez nintzen joango.

non orobat agerikoa da ezezkotasuna. Baina, baliabide hori emeki joanen zen zabaltzen ki beste erabilera batzuk, non ezezkotasunaz gain, salbuespenezko ideia ere emanen zen:

Joanen gara denak lanera, aita ezik.

eta baita an bere versio prepositiboa, zein gogoratzen dugun:

Ilurdozko ezik, ordea, "izan ezik"en pare-edo dugu: yodín gerá dénak lanéra, ezík áite, aitéa "iremos todos a trabajar menos el padre". [Koldo Artola, 59. orr.]

Eta bide horretatik ere, helduko ginake ki referentzia konparatiboa bidéz ber mekanismoa zein aipatu genuen an #3213, nondik moldatuko dugún ondoko adibide hau (ordezkatuz "ezen" kin "ezik"):

Lenagokoak ezik, oraingo mutilak altuagoak dira.

non nabarmendu nahi genukén "ezik" horren jatorrizko esangura negatiboa:

• ezik = ez(e) negazioa + partitiboa

zeinen arabera interpretatu ahal genukén zerbait nola hau:

Lehenagokoak ez, oraingo mutilak altuagoak dira.

Aipatutako esaldi horretan, hau da:

Lenagokoak ezik, oraingo mutilak altuagoak dira.

abiapuntuko zentzu negatiboa bihurtu dá referentzia konparatiboa. Soilik falta da azken ukitua (dislokazio prepositiboa) arrén lortu gure "ezik" konparatibo prepositiboa, tipikoki kokatua atzén aditza:

• Oraingo mutilak altuagoak dira ezik lehenagokoak.   

Antzeko bideetatik ibili ginen an gure ondoko sarrera, zein gogoratuko dugún osoki:

• [1254] Hala baliabidea nola mekanismoa dirá hain propioak nola ederrak, distiratsuak, ... harribitxiak

Atzoko sarreran genioen nóla:

Izan ere, "ezen" edo "ze" dirá ikaragarrizko emaitza ti evoluzio sintaktiko propio bezain universal bat (dudagabe, beste harribitxi bat), zein gainera diversifikatu da an erabilera funtzional diferenteak: konpletiboa, konparatiboa, konsekutiboa, erlatiboa,...

Eta gaurkoan justuki azpimarratu nahiko genuke nóla "ze" hori datorrén ti "ez" partikula negatiboa, zeini gehitu zaion "-en" kasu inesiboa:

"ez + en" > "ezen> "ze"

ez baitu zerikusirik (haratago ti forma) kin beste "ze" hori zein datorrén ti "zer":

"zer" > "ze"

Baina gaur gauza da ze lehenengo "ze" hori dá, nola genioen, produktu ezin propialagoa on mekanismo sintaktiko berdin propio bat (guztiz propioa an detaileak eta guztiz universala an bere norabide orrokorra aldé posizio burulehenagoak, nahiz zirkunstantzia partikular askok influitu ahal duté gain abiadura eta inkluso gain norabidea on tendentzia orokor hori). Eta gauza da ze mekanismo propio hori orobat dá euskara, izanki mekanismo bat zein erabil litekén noiz-ere beharko litzaken (hori edo antzekorik ere, adaptatua ki kasu bakoitza). 

Saiatu ginen ematén evoluzio horren intuizio tentatibo bat an sarrera titulatzén ""ezik" edo "ezen": ezezkotasuna > salbuespena > konpletiboa", zein irakurri ahal dugú jarraian:

Aurreko sarreran genioen ze saiatuko ginen ematen intuizio tentatiboren bat nahizik antzeman dezagún konexio evolutiboa artén "ez" partikula negatiboa eta "ezen" konjunzioa, zein printzipioz dún ematen aski sorpresiboa. Eta gauza da ze, batzuetan, aski kapritxosoak izan ahal dira bideak nondik evoluzionatzen diren hitzak edota baliabide sintaktikoak.

Kasu honetan, argi dirudike ze adibidez "ezik" edo "ezen" baliabideak, euren sorreran, guztiz loturik zihoaztén ki ideia on ezezkotasuna, adibidez an esaldiak nola:

Hori egin ezik, ez naiz joango.

Hor agerikoa da ezezko zentzua on "ezik" baliabide hori.  Ikus beste adibide hau:

Zugatik eze, ez nintzen joango.

non orobat agerikoa da ezezkotasuna. Baina, baliabide hori emeki joanen zen zabaltzen ki beste erabilera batzuk, non ezezkotasunaz gain, salbuespenezko ideia ere emanen zen:

Joanen gara denak lanera, aita ezik.

eta baita an bere versio prepositiboa, zein gogoratzen dugun:

Ilurdozko ezik, ordea, "izan ezik"en pare-edo dugu: yodín gerá dénak lanéra, ezík áite, aitéa "iremos todos a trabajar menos el padre". [Koldo Artola, 59. orr.]

Eta bide horretatik jarraiki, ikus ondorengo esaldia ganik Duvoisin:

Zaragarra, ezkabia eta bertze asko eritasun ez dira bertzerik ezen harrak.

non "bertzerik ezen = baizik":

Zaragarra, ezkabia eta bertze asko eritasun ez dira baizik harrak.

Edo:

Ez dute esan besterik ezen hori.
Ez dute esan besterik ezen bihar etorriko direla.

non dén nagusitzen salbuespenezko zentzua. Eta afirmatiboan:

Esan dute ezen bihar etorriko direla.

non desagertu da zentzu negatiboa edota salbuespenezkoa afin utzi bidea ki zentzu konpletibo hutsa, nondik aski hurbil aurki daitezke beste erabilera batzuk, nola erlatiboa. 

Jakina, hau guztiau ez da baizik intuizio orokor-espekulatibo bat gain nóla pasa liteken tikan ezezko partikula bat ki nexu subordinatzaile bat.

Esan nahi baita ze hala baliabidea nola mekanismoa dirá hain propioak nola ederrak, distiratsuak, ... harribitxiak.

Bai, harribitxiak, hala emaitzak nola mekanismoak, ez horregatik gutxio ahaztuak. [3216] [>>>]