Erdi Aroan? Has gaitezen ti hasiera: Irulegin agertzen dá "eraukon" an K.a. lehen mendea

Aipatzen genuén atzo honako textutxoa ganik Zuloaga/Ariztimuño (2023): 

En el plano morfológico, y con la debida prudencia en tanto en cuanto se trata de una reconstrucción, creemos que ei «sufijo» -ko se debió formar durante la Edad Media, al aplicarse los conocidos cambios fonológicos de composición y derivación como la pérdida de la vocal ·i del primer elemento; de ese modo, habría que analizar ei «sufijo» -ko como *-k (i) -o - tal vez *-g(i) -o- , fenómeno que no sería esperable en una época tan temprana como la de la Mdl. [Zuloaga/Ariztimuño, 2023:575]

Eta faktua da ze Irulegin (K.a. lehen mendea) dá agertzen "eraukon" (ikus #2897), zeinen azalpenik onena, momentuz bederen, hauxe den:

• [2943] "eraukan > erokan" iberiarra versus "eraukon > zeraukon" euskalduna

Gure ikuspuntutik hauxe izan zitekén garabideá on "eraukon" adizkia (zein den agertzen an Irulegi). nondik, hizkera eta garai ezberdinetan, aterako zirén beste forma hauek:

• "eraukon > erokan" iberiarra, 

eta:

• "eraukon > zeraukon" euskalduna

(Klikatu mesedez gain irudia ki ikusi hobeto)

Laburbilduz, hauek izan zitezkén basikoki prozesu horren fase nagusiak:

1.: Erakusle hutsak, non ez dagoen benetako aditzik (neurri batean, "da" erakusleak betetzen dú funtzio hori):

• a / ha / da // o / ho / do

2.: Aditz-forma orokor sinpleak, non ez den ematen batere referentzia personalik, ez datiborik ezta aktiborik ere, zeren informazio referentzial hori kontextuala den. Izan ere, "u" erroak adieraziko luké pertenentzia, eta bai kontextualki edo baita keinu batez jakingo litzake nóri pertenitzen zaión dena delako objetua, "da" objetua):

• da-u

3.: Forma datiboak (formalki datiboak, nahiz baita interpreta litezkén aktiboki), non jada zehazten den morfema batez nóri pertenitzen zaión "da" objetu hori:

• da-u-ka / -ko
  

4.: Aurreko formek galtzen duté euren jatorrizko interpretazio datiboa, bilakatuz aktibo hutsak: lehengo referentzia datiboa bera bihurtuko dá sujetu aktiboa (postpositiboa, ez darama marka ergatiborik). Bestalde, goragoko formak desdoblatzen dira an bi paradigma:

• da-u  (e-u-n, iraganekoa)

• da-u-ka / -ko  (e-u-ka-n / -ko-n, iraganekoa):

Eta baita sortzen dirá honako forma mixto aktibo-datiboak: 

• da-ra-u-ka / -ko

zeinen iraganeko forma dén honako hau:

• e-ra-u-ka-n / -ko-n

nondik (hizkera eta garai ezberdinetan) sortuko dirén goragoko formak:

• "eraukon > zeraukon" euskalduna, 

eta:

• "eraukon > erokan" iberiarra

non, "-k-" horren garapena (an "erau-k-on") gertatuko zén jarráiki honako prozesu fonetikoa:

• [2941] "darau-h-o > darau-k-o" versus "darau-g-u > darau-k-u" (bietan lehengo soinua indartzen dá helduz ki ber soinu oklusibo gorra: "-k-")

Gogoratzen genuén atzo ondoko taulatxoa ganik Oregi (1974:273)

nondik gaur nabarmendu nahi genukén ondoko bi "-k-" horiek:

• darau-k-o

• darau-k-u

zein sortuko liraken bidéz antzeko prozesu fonetiko bat, nahiz abiapuntua izán ezberdina. Esan nahi baita ze aurreko bi "-k-" horiek sortuko ziren noiz indártu euren aurreko soinuak honela:

1.: darau-k-o: lehengo aspirazioa ("-h-") bihúrtu dá oklusibo gorra:

• darauho > darauko

2.: darau-k-u: lehengo oklusio ozena ("-g-") gor bihurtu da (gogortu da):

• daraugu > darauku

halan ze bietan lortuko dugú finean ber soinua: "-k-" barnén prozesu fonetiko bat zein izanen litzakén kontrakoa ki lenizioa (dei deiogun indarpena), nondik sortuko lirakén soinu ezberdin indartsuagoak, ordez eta ahulagoak nola an kasua on lenizioa. Bide batez, gogora daigun zéri deitzen jakon lenizioa, an gure sarrera-zati hau:

•  [384] Kontrazioak, lenizioak, hitz laburtuak (clipping) edo elipsiak

(...) Eta bádira beste prozesu fonologiko erraztaileak zeinen emaitza fonetikoa ez den laburragoa, baizik ahulagoa, zerbait eze eskatzen du ahalegin foniko gutxiago, nola an lenizioa:

lenition: (also weakening) Any phonological process in which a segment becomes either less strongly occluded or more sonorous, such as [k] ~ [x], [x] ~ [h] or [k] ~ [g]. Often the term is extended to various other processes, such as loss of aspiration, shortening of long segments and monopthongization of diphthongs, which represent 'weakening' in some intuitive sense. [R.L. Trask, 1996:201]

Holako prozesu lenitiboak gertatuko liraké noiz dugun erlajatzen, higatzen, ahultzen edo lenitzen ebakierá on zenbait soinu, bihurtuz "t" soinuak "d"-agoak, edota "g" soinuak ahulagoak nahiz ez desagertu. (...)

Halako prozesu indartzaileak errazago gertatu ahal dirá an zenbait hizkera (adibidez, Erronkariko hizkeran errazago gertatu dirá halako zenbait evoluzio fonetiko), edota an zenbait textuinguru fonetiko (adibidez, ia beti noiz "-h-" edo "-g-" horiek aurkitzen dirén ostén soinu sibilanteak, nola "-z-" edo "-s-"), edota noiz funtzionalki bilátu helburu ezberdintzaile bat respektu antzeko formazioak kin ber morfema,... 

Horrela, zenbait baldintza fonetiko-funtzional-dialektaletan, zenbait soinuk jasango luketé lenizioaren kontrako prozesua, zeintan ez diren ahultzen soinu gorrak harik eta bihúrtu ozenak edo aspiratuak, baizik aitzitik, indartzen dirá adibidez soinu aspiratuak eta oklusibo ozenak harik eta bihúrtu oklusibo gorrak. Eta behin halako prozesuak gertatzen hasiz gero, esan nahi baita behin mekanismo fonetiko-fonologiko hori funtzionatzen hasiz gero, analogiak egin ahal du bere lana, baita zerotik hasita ere (ez "-h-"-tik edo "-g-"-tik hasita kasurako, baizik zerotik ere).

Gainera, iberieran daukagú "erokan", zein lotu ahal dén kin sorrera hori bera, baina jarráituz beste ildo bat. Existitzen al da azalpen ajustatuagorik, zehatzagorik, hobeagorik? Guk ez dugu ikusten. [2951] [>>>]