astelehena, urtarrila 05, 2026

Proposatu al da beste adibiderik non "-h- > -k-"? (nola an gure "ho > -ko")

Aurreko sarreretan (eta lehenago ere) egon gara proposatzen ze euskararen "-ko" sufijoa euskara bernetik garatu zela an erabilera ezberdinak (kin aditzak eta izenak an funtzio ezberdinak, ikus #2957). Baita saiatu gara repasatzen zenbait testigantza zahar zein, gure analisian, izanen lirakén sufijo horren plasmazio zaharrak, ondo zaharrak (iberikoan ere antzeko mekanismoa egonen zen, hala an aditz-referentzia zaharrak nola an diminutibo/hipokoristikoak). Mekanismo sortzaile horretan gertatuko litzaké "ho" erakusle beregainaren fusioa kin euren aurreko elementuak, emanez "-ko" afijoa.  

Gaur, honakoa galdetu nahi genuke: Proposatu al da beste adibiderik non holako fusio batean "-h- > -k-" gertatu den (nola an gure "ho > -ko")? Irakur daigun an Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa (EHHE, 2019, zuzendua ganik Joseba Lakarra eta koordinatua ganik Julen Manterola) zér esaten den burúz "ide / kide" hitz-bikotea:

Bi forma nagusien artean ide proposatu izan da forma zahartzat; kide gerora orokortutako forma litzateke, [2] hitz elkartuetako bigarren osagai izatetik beregain izatera pasatu ondoren (FHV 218, 242, 246). [EHHE, 2019]

Hor autoreak finean referitzen ari dira ki...

Aurreko bi sarreretan (hau eta hau) aipatu dugú Azkue an bere "Morfología Vasca" (1925), non, ikusten genuenez, esaten zuén:

Si alguien se valiera de keriak por vicios y gailu por aparato no haría otra cosa que servir de instrumento consciente a evoluciones inconscientes que se sienten venir. Esos cuatro elementos tasun, kari, koitz y kizun, empleados como vocablos independientes, son más bien asun (de ondasun, osasun, maitasun, erasun), ari, oitz (de esto solo tengo probabilidad) e izun; no siendo la t en el primero y la k en los tres últimos otra cosa que elemento epentético. Sin embargo, el valerse de tasun por cualidad, koitz por múltiplo, kari por causa ... y kizun por objeto final es muy conforme al genio de la lengua.  [Azkue, 1925:18-19]
Justuki horren jarraian, Azkue mintzo zaigu burúz mekanismoa bera, eta ematen dizkigu beste zenbait adibide
Los vocablos, que en su evolución llegan a sufijos, al recuperar algunos de ellos su primitiva categoría morfológica, sufren el curioso fenómeno de adhesión del elemento epentético y convirtiéndose este en prótesis tenemos a koi por oi significando «aficionado» en la frase suletina enüzü koi no me gusta; talde por alde «gente, muchedumbre» en varios dialectos; kondo por ondo residuo y tambien el chiquitín de casa en B y G; tegi por egi en varios dialectos «lugar cerrado» y aun «muchedumbre». Por ume restringiendo su significación de «niño» a la de «cría» decimos en B kuma, kume y aun kumak las crías. Erdiak significa «medias horas» en Gernika (B) dicen terdiak. Tartean artu se dice por artean artu coger en medio.  [Azkue, 1925:18-19]

Hau guztia (hala mekanismoa bera, nola Azkue-ren komentarioak) iruditzen zaigú beste harribitxi bat.

Mekanismo horren arabera, "-k-" (edo "-t-") epentetiko hori zerotik sor liteke ("o > -ko"). Baina, berriro galdetzen dugu: Proposatu al da beste adibiderik non holako fusio batean "-h- > -k-" gertatu den (nola an gure "ho > -ko")? [2959] [>>>]

1 Comments:

Blogger Josu Lavin said...

o < ho
a < ha

ki + ho = kio > ko
ki + ha = *kia > ka

Egun:
derauko = derauka

astelehena, urtarrila 05, 2026 10:21:00 PM  

Argitaratu iruzkina

<< Home