Aldakortasun handia an detaile txikiak depéndituz on hainbat faktore lokal eta tenporal aldakor: "diazaio" (Axular, 1643) vs. "dezakeio" (Oihenart, 1657)

Zioen atzo Josu Lavin-ek:

liezaio da liezo + ke
diezaizu da diezazu + ke

i = ke

Biek valio berdina.

Kontua da ze hala "-ke" potentziala, nola "-i-" datiboa agertuko dira ala ez an hizkera bateko adizki konkretuak menpé hainbat faltore aldakor, hala lokalak nola tenporalak, zeinek báduten zerikusirik kin lehia artén argitasuna eta erosotasuna. 

Lehia horretan, era ezberdinetako adizkiak topatuko ditugu an hizkera eta momentu diferenteak, esan nahi baitá, aldakortasun handia an detaile txikiak. Ikus adibidez ondoko hauek an Oihenart-en atsotitzak (1657, ikus Borja Ariztimuño-ren tesia: "Euskara Arkaikoko adizki jokatuen gaineko ikergaiak", 2023:549):

• dezaian 'diezaakeen'

• dezakeio 'diezaioke'

Lehenengoan ez da agertzen "-ke-" morforik (baina bai "ahal" potentziala), bitárten bigarrenenan báda "-ke-" baina ez "ahal" (signifikatuz Axular-en "diazaio"). Aldiz, goragoko bi adizki horietan agertzen zaigu "-i-" erro referentzial zaharra (hóri zein gure ustetan hasi baitzén jokatzen an "da-i-t" vs "da-u-t", ikus #2944 eta #2945) justuki aurrén referentzia pronominala ("-a-" edo "-o-"):

• dezaian: hiri → "-i-a-"
  

• dezakeio: hari → "-i-o-"

Baina "-i-" datibo hori ere ez da ezinbestekoa an halako adizkiak, nola ikusi ahal dugun an formak nola ondorengoa ganik Lazarraga (1588):

• deikeozu

Ikus ere "-i-" batere gabeko tripersonal ez-potentzialak nola:

• dezon 'diezon, diozon'

Esan nahi baita ze bádira forma potentzialak kin "-ke-" edo gabén "-ke-", eta bádira forma datiboak kin "-i-" edo gabén "-i-", eta gero, zenbait hizkera eta kontextutan, "-i-" datiboa gelditu ahal da nola ezberdintzaile bakarra on forma potentzial bat (respektu bere kide ez potentzial bat).

Horrela, "-i-" datiboa mantendu liteke an zenbait adizki potentzial gabén "-ke-" ("nola "diazaio"), bitárten obviatu den an antzeko adizki tripersonal ez-potentzialak (nola "diazon", non ez dagoen bigarren "-i-" hori), halan ze indirektoki bihurtuko litzaké ezberdinatzaile, nahiz ez izan bere helburua. [3007]