Gogora gaitezen ze adizki alokutiboak ez ei dira bereziki zaharrak

Berriki mintzatu gara burúz adizki alokutibo batzuk zeintan erabiltzen dén mekanismo/eredu datibo bat kin "-i-" aurreratua (nolabait esan):

• deutza + -i-, -k = d-i-eutza-k = dxeutzak

Mekanismo horen aplikazioa honakoxea izanen litzake an gure goragoko kasua:

• daduko + -i-, -zu = d-i-aduko-zu = diadukozu

Aplikazio hori ez litzake tipikoa an adizki indikatibo ez-alokutiboak, baina ez da horregatik gutxio baliagarria.

Bestalde, alokutiboetako bustidurak ere pasatu bide dira ki zenbait adizki indikatibo datibo ez-alokutibo, nola genioen an:

• [2802] Eneko Barrutia (1987): "D-I dugunean, kasu guztietan 'J' bihurtzen da, 'd'-ren bustidura ematen da gehienetan 'y' bihurtuz,..."

... Bustidura horiek (ZA/JA) sortu dira an forma alokutiboak, nondik, batzutan eta analogiaz, zabaldu dirén an forma ez-alokutiboak ere. Hala genioen an #2024:

Gure ikuspegitik, "zait" dator ti "da" hitz zaharra, zein gerora bihurtuko zén "izan" aditzeko 3. persona singularra (besteak beste):

• hura da

"da" hori (printzipioz) ez da zatigarria an morfema txikiagoak, eta, noizbait esan dugunez, akaso izanen da euskararen hitz zaharrenetariko bat. Hortik sortzen dá:

• hura niri da-i-t 

zeini gehitu zitzaión bustidura bat (berrikiago, erabilera alokutiboek eraginda):

• hura niri z-a-i-t

Mendebaldeko formetan ere berdin: bustidura hori sortzen da an forma alokutiboak, eta, batzutan eta analogiaz, zabalduko da an forma ez-alokutiboak ere.  Ikus daigun sorrera horretaz zér dioén Eneko Barrutia-k an bere "Hitanoaren proposamena bizkaieraz" (1987):

Aditz alokutiboan, indikatibo eta ahalezko orainean, "i" bat sartzen da hasierako "nor" ezaugarriarren ondoren. [Barrutia,1987:150]

eta

D-I dugunean, kasu guztietan "J" bihurtzen da, "d"-ren bustidura ematen da gehienetan "y" bihurtuz,... [Barrutia, 1987:150]

Hortxe dugú "i-" datibo prepositibo bat, eraginez bustidura hori, zein gero zabalduko dén ki "jat" (edo "zait").

Esan nahi baita ze, gure ikuspegitik, "diadukozu" moduko forma ez-alokutiboak sortuko zirén islatuz aipatutako eredu alokutibo hori, eta gogora daigun ze adizki alokutiboak ez ei dira bereziki zaharrak, nola genioen an

• [2004] Zaharrena izanen litzaké hika tratamendua gabén alokutiboa (alokutiboa izanen zén berrikuntza bat zein hasiko zen hedatzen lehenxeago ze XVI. mendea)

Galdetzen genuén atzo:

• Zein ote litzake erabilera zaharrena, hika kin alokutiboa ala hika soila gabén alokutiboa? 

Eta Josu Lavin-ek eskaintzen zigún (eskerrik asko, Josu) honako erantzuna ti Wikipedia (an bere "Hitano" sarrera):

Dirudienez, alokutiborik gabeko hitanoa da erabilera zaharrena, Xabier Kintana euskaltzainak oinarrizko hitanoa edo hitano murriztua deritzona. Alokutibozko forma adizki guztietara XVI. mendea baino lehentxeago hasi zitzaigun hedatzen eta, hasieran, Euskal Herriko toki zehatz batzuetan baino ez. Alokutiborik gabeko hitano haren lekukotasuna jasota dago, adibidez, Lazarragaren eskuizkribuan (erabilera alokutiboarekin batera). [Wikipedia]

Beraz, hizkera alokutiboa izanen litzaké berrikuntza bat zein hasiko zen hedatzen lehenxeago ze XVI. mendea. Interesgarria.

Horri gehitu behar diogu ze adizki subjuntibo/potentzial/inperatiboak kin "-i-" aurreratua (ikus atzokoa) ez lirake horiek ere bereziki zaharrak, baizik jatorrizko formen derivazio bat, halan ze printzipioz ondorioztuko genuke ze "-i-" aurreratzeko mekanisko hori ("an "diadukozu") ez litzake bereziki zaharra. [3004]