larunbata, martxoa 14, 2026

Mendebaldeko alderik bazterrekoenean, daukagu egun "deukot" (= "daukat"), zein formalki dén "*eradun" forma singular higatu bat (alegia, gabén "-ra-")

Genioen atzo ze "*eradun"-adizki objetu-plural higatuak (nola "deutzot > deutsot)...

... hasiko ziren erabiltzen kin objetu-singularrak ere...

akaso noiz "*eradun"-en forma objetu-singular batzuk (nola "deukot") hasi ziren izaten nahasgarriak (adibidez respektu "euki" aditzeko "daukot > deukot"),...

eta, horren inguruan, gaur ikusiko dugu nóla banatuta daudén gaur egun estandarreko "daukat" formaren aldaerak, aráuz Euskararen Herri Hizkeren Atlasa (EHHA, klikatu gain irudia ki ikusi hobeto):

Irudian ikusi ahal dugu nóla mendebaldeko alderik bazterrekoenean (eta, akaso horregatik, hein batean konservadoreetakoa ere), forma estandar hori ("daukat") okupatua dago ganik "deukot" adizkia, zein formalki dén "*eradun" forma tripresonal objetu-singular higatu bat (gabén "-ra-", ikus #1804). 

Antzera gertatuko zen kin beste adizki batzuk: 

  • deukot, deukok/n,... deukozu,...

zeinen formak akaso argiago ulertuko ziren hedátuz forma pluralen esparrua ki objetu-singularrak ere jarráiki patroi formala on inguruko beste adizki batzuk nola adibidez "iotsi" ("esan"), "irauntsi" edo "eutsi" bipersonala bera ere:

  • "deutsot, deutsok/n, deutso,... deutsozu,...".

Horrela azaltzen da nóla forma hibrido horiek (oinarriz "*eradun") aplikatuko zirén ki "*eradun"-en beraren adiera guztiak (gogoratu "eman" adiera zaharra, ikus #3016), eta orobat azaltzen da nóla geldituko zirén arrastoak on oinarrizko aditza ("*eradun") an adizkiak nola "deuat/deunat" edo "deuk/deun", izan ere hibridazioa ez baitzen guztiz osotu (normalean, nonbait gelditu egiten dira arrastoak). Era berean, hipotesi horrek lagunduko luke ulertzen nóla hizkera batzutan galdu dirén konkordatzia objetu-pluralak, bitárten beste batzuetan garatu dirén beste konkordantzia objetu-plural batzuk kin material zaharrak ("-z"). 

Gure hipotesi horrek eskainiko liguke transiziobide bat artén oinarrizko "*eradun" laguntzaile tripersonala eta geroko formak, zeinda ez lukete edukizko zerikusirik kin "eutsi" aditz zahar bipersonala. Bálukete, ordea, formazko zerikusirik, izan ere prozesu formal horretan zenbait aditz (printzipioz) zaharrek (ikus goragokoak) eragingo zutén nola atraktore analogikoak an hibridazioa. [3027]