Ixaka Lopez Mendizabal (1913): "Bi edo geyago zenbaki edo kopuru ..."

Atzokoan aipatzen genuen nóla Ixaka Lopez Mendizabal-ek publikatu zuén lehen euskal liburu dedikatua ki irákatsi matematika-gaiak: "Ume koxkorrentzat euzkeraz egindako Zenbakiztiya edo Aritmetika" (1913), genioelarik ze arakatuko genituén hango esamoldeak. Has gaitezen ti ikasgaia gain batuketa (ikus beheraxego), zeinen aurreneko esaldian agertzen zaigún lehen erabilera interesgarria: "gehiago" konparatiboa naturaltasunez erabilia lehenago zein bere izena (zehazkiago, dira bi izen an egitura hau: "zenbaki edo kopuru"):

Bi edo geyago zenbaki edo kopuru... [Lopez Mendizabal, 1913:18]

Hor erakusten da ze, garai hartan, garbizalekeria sintaktikoa ez zén hain handia nola orain, noiz halako estruktura ez den onartzen, nahiz halako moldeak agértu an tradizio idatzia. Horrá bi adibide ganik Leizarraga (1571):

eta antzeko adibideak aurkitu ahal dira an Lizarraga (1748-1835), nola ikusi genuen an sarrera hau: 

• [710] "yago amore" eta "iragazvide yago" an ber parrafoa: euskara hutsa

Bestalde, orobat gogoratu nahi genuké ondoko sarrera hau, non saiatzen ginen nabármentzen nóla "gutxiago..." prepositiboa dén guztiz beharrezkoa: 

• [359] Beraz, finean, soilik erabili ahal dugu ezezko esaldietan? A ze desbidea!

Hor genioén:

Horrela, estruktura geldituko dá expresuki ez-normalizatua lehenda ailégatu ki normalizazioa, zein akaso gertatuko zen jarraitúz bidea on Orotariko Euskal Hiztegia, non estruktura hori normaltasunez jasotzen zen, justuki ber normaltasunez nola jasotzen baitzen Azkue-ren iritzi personala burúz erabilera hori, lo considera barbarismo:

- (Con adj. o part.). Espiritua izanen duzu idekiago, gutiago nahasia eta freskoago. Phil 92. Beste hortz batzü gütiago xuriak. "Moins blanches". Arch Gram 144. Gutiago gizon bihurtu naiz. SP Imit I 20, 2.

- (En oraciones negativas, con adj. o predicado). No es menos. Azkue, que cita el ejemplo de He Phil, lo considera barbarismo. Ez naiz hargatik gutiago iustu. Ch III 30, 5. Bertze bat ez gutiago ederra. He Phil 60. Neglijatzia ezta gutiago bekatu mortal. CatLan 4. Handia balinbazaitzu ere, ez da gutiago egia. Dv Lab 361 (v. tbn. ezta gutiago egia en Hb Egia 117, Jnn SBi 89, HU Zez 76s, JE Ber 66). v. tbn. Gutiago: Mih 105. Dh 112. JesBih 21s. Elsb Fram 176. Arb Igand 104.

- (Precediendo al sust.). Gutiago bazka emanik ere, garbitik emanez. Dv Lab 119. Aita hemen baginu, gutiago oinhaze ginuke! Laph 200.

Euskaltzaindiaren Hiztegi (arautzaile) berrian aldiz, ikusi dugunez, Orotarikoa-ren hiru erabilera horietatik soilik utzi digute horixe zein Azkue-k konsideratzen zuén barbarismo (ezezko esaldietakoa), kendu dituztelarik beste biak:

- (Ezezko esaldietan, izenondoaren ezkerrean). Beste bat, ez gutxiago ederra.

Beraz, finean, soilik erabili ahal dugu ezezko esaldietan? A ze desbidea!

Bai, nabari da ze garai hartan (1913) ez zen oraindik ardura garbizale berezirik an sintaxia. Interesgarria. [2146] [>>>]