Hirugarren bidea: "kide > -kide / -ide" (Mitxelena, FHV)

Atzoko amaieran aipatzen genituén bi ibilbide (mekanismo) nondik sor zitekén "-ko" afijoa abiatuz ti "o / ho" erakusleak, antzera ere nola adibidez "-kide" sortu zén abiatuz ti "ide / *hide" hitz zaharrak:

... halan ze "*-hide > -ide / -kide", non genukén "h > -k-" an hitz-elkarpenak (eta an zenbait testuinguru fonetiko). Hortaz, báditugu bi ibilbide posible:

• zerotik abiatuta: "o > -ko" (jarráiki Azkue-ren mekanismoa an "ide > -kide")

• "-h-"-tik abiatuta: "ho > -ko" (jarráiki goragoko ibilbidea an "*hide > -ide / -kide")  

Biak ere euskararen barne-mekanismoak ki sórtu "-ko". Esan nahi baita, biak ere euskara hutsa.

Gaurkoan komentatu nahi genuke atzoko aipuko [3] oharra (an EHHE, 2019), non aipatzen den nóla Mitxelena-k finean hobestu zuén honako hipotesia ki azaldu "-kide" (tituluko "hirugarren bidea"):

[3] Badirudi, guk ez bezala, Mitxelenak forma herskariduna duela jatorrizkotzat. [EHHE, 2019]

Horren arabera, abiapuntua izanen zén "kide" (jada kin "k-"), nondik "kide > -kide / -ide" aráuz inguru fonetikoa, halan ze, "-kide" sufijoan, "k" soinu hori jatorrizkoa litzaken. Azalpen hori, ordea, kontrastatzen zen kin, adibidez, bere azalpená on "-(k)eta" edo "-(k)era", non aldezten zuén "-k-" epentetikoa. Ikus gure ondoko sarrera:

• [780] "-(k)eta" vs "-(k)ide": hain antzekoak, hain ezberdin (ustez)

Zehazten genuen hemen nóla "-(k)eta" atzizkiaren jatorria izan zitekén, jarráiki Mitxelena, "-eta" latinoa, zek batzutan hartuko zuén "-k-" epentetikoa, nondik gero sortuko zén "keta" izena eta postposizioa.

Eta itxuraz behintzat pensa geinke ze "-(k)ide" antzekoa izan litekela, zeren kasu honetan ere existitzen dirá hitzak nola "bidaide" edo "gogaide" non "k" hori ez den agertzen, halan ze, trasladatuz analisia, pensa geinke ze jatorrizko elementua izanen litzaké "-ide" (nondik etorriko litzakén "-(k)ide" kin "k" epentetikoa), berdin nola lehen zén "-eta" (nondik zetorren "-(k)eta" kin "k" epentetikoa).

Baina, beti ere jarráiki Mitxelena, bi kasu horiek ondo ezberdinak izanen lirake, zeren "-ide" etorriko litzaké ti "-kide" arartez higadura, eta ez alderantziz, eta "-kide" ti "-ide" arartez epentesia:

La monoptongación no es, por el contrario, general y total cuando se ha perdido una consonante en la inicial del segundo elemento: anderauren "damoiselle" (Oih. Prov. 473), andrauren "mujer principal" (RS) de -guren; occid. begirune, begiraune "respeto, consideración"; Sauguis bidaide "compañero de viaje", gogaide "correligionario", de -kide, etc. [Mitxelena, FHV, 1990:116-117]

Esan nahi baita ze, hor, abiapuntua litzaké "kide" > "-kide" kin "k", eta kontrakzioz aterako litzaké "-ide". Alde horretatik (eta hori guztia horrela dela suposatuta), "-(k)eta" eta "-(k)ide" liraké ondo ezberdinak (ikus ere #781).

Azkenik, ondo interesarria iruditzen zaigu ze hala "-kide" (ustezko) jatorrizkoa (< "kide" ), nola "-ide" (ustezko) eratorria ("k" galduta), biek ere daukaté euren hitz askea: "kide" eta "ide" (ikus ere #781).

Ikus honako sarrera hau ere gain Azkue-ren ikuspegia:

• [781] Azkue: "-Ide (...) es evidentemente el nombre IDE"

Atzoko sarreran genioen ze, Mitxelena-rentzat, "-ide" etorriko litzake ti "-kide":

... cuando se ha perdido una consonante en la inicial del segundo elemento: (...); Sauguis bidaide "compañero de viaje", gogaide "correligionario", de -kide, etc. [Mitxelena, FHV, 1990:116-117]

Bestalde, "ide" askea ere existitzen da (OEH):

ide.
Tr. Atestiguado en textos antiguos vizcaínos, y más tarde en Cardaberaz, CrIc (en la var. ida), Añibarro, Astarloa, J.J. Moguel y autores meridionales del siglo XX, principalmente vizcaínos.

1. (Vc... ap. A; Lar, Añ, H (+ h-)), ida.
"Coetáneo" , "contemporáneo" Lar. "Los que son de una edad" Ib. "Igual en edad y otras calidades" Añ. "Los que son de un tiempo" Ib. " Adinez, handitasunez, indarrez, gogoz, iakitatez ideak, égaux d'âge, de taille, de force [...]" H. "Égal, pareil. Iderik eztu, il n'a pas son pareil" Ib. "Igual" A. v. 1 idea, kide.
[Peru Garziak] egin dau andra Marina Arrazolako. / Ezkon bekio, bere idea dauko. (Milia de Lastur). TAV 3.1.5, 75. Larrea Burgos baño obea, Toledoren idea. RG A 50. Ire ideaz ezko adi ta axa ondo beti. RS 240. Edozein bere ideaz. Ib. 489. ... [OEH]

Eta gauza da ze Azkue-k ez du dudarik ezen "-ide" atxikia dator ti "ide" askea (DVEF):

-Ide (c),
sufijo que equivale al prefijo latino con-, co- = Es evidentemente el nombre IDE. [Azkue, DVEF, 1905-1906]

Ikus ere "-kide":

-Kide (c,...),
equivale al prefijo latino con- y es el mismo sustantivo IDE o su variante KIDE. [Azkue, DVEF, 1905-1906]

Hor posible litzaké pensatzea ze "ide" izena dá aurrenekoa, gero etorriko litzaké "-ide" atxikia, hala nola bere aldaera kin "k" epentetikoa: "-kide" (nola, adibidez, an "-(k)eta" edo "-(k)era"), gero "-kide" askatuko litzake, emanez "kide" soltea, zein berriro ere atxiki liteken.

Horrela ikusita, "-kide" etorriko litzaké ti "-ide", berdin nola "-keta" ti "-eta", edo "-kera" ti "-era".

Beraz, hiru ikuskera, hiru ibilbide respektu ber emaitza, zek, hiruretan ere, izanen lukén ber barneko jatorria, eta zeinen aplikazioa ki gure kasua  ("-ko") izanen litzakén honako hau:

• zerotik abiatuta: "o > -ko" (jarráiki Azkue-ren mekanismoa an "ide > -kide")

• "-h-"-tik abiatuta: "ho > -ko" (jarráiki goragoko ibilbidea an "*hide > -kide")  

• "*ko" erakusle batetik abiatuta: "ko > -ko" (aplikatuz Mitxelena-ren ibilbidea ki gure kasu hau: "kide > -kide") 

Edonola ere, hirurak dira euskararen barne-mekanismoak ki sórtu "-ko". Esan nahi baita, hirurak ere euskara hutsa. [2961] [>>>]