astelehena, ekainak 29, 2020

"ekar ezazu/egizu" inperatibo orokorra sortu bide zén erabilíz ber mekanismo analitikotzailea zein erabili zen an aoristoa, potentziala edo subjuntiboa, baina independenteki (ez datoz batzuk ti besteak)

Zioen atzo Josu Lavinek:
ekar deçaçu gaur egun ere ekar eçaçu errannahiaz erabilcen da.
Eta gauza da ze, euskal inperatibo zaharrenak (sintetikoak), formalki ez ziren baizik indikatiboko orainaldiak kin intonazio ezberdina:
Zatoz!
Zoaz!
Nantzuzu!
Nakusu!
salbu noiz adizkiaren objektua (an transitboak) zén 3. personakoa, non, nola dioskun Celine Mounolek an bere "Le verbe basque ancien: étude philologique et diachronique" (2018:84), genuén beste konposizio hau:
Lorsque le patient est de 3ème perssone (singulier ou pluriel), la forme finie imperatif des transitifs ne prend pas le préfixe d- des formes de present. Autremen dit, la forme de présent et celle d'imperatif ont une composition morphologique différente. Cette dernière semble être constituée à partir du radical verbal par suffixation des pronoms personnels correspondants (egin "faire" > egi-k " (pers. fam.)", egi-zu "faites-le (pers. resp,)" vs dagik "tu le fais (pers. fam.)", dagi-zu "tu le faites (pers. resp,)":
Egiçue (Leiz[arraga])  "faites le"
Esadaçu (Laz[arraga]) "dites-moi"
...
[Mounole, 2018:84]
Esan nahi baita ze, adizkiaren objektua 3. personakoa zelarik, adizki inperatiboak ez dira jada nola orainaldikoak, baizik bestelakoak, morfologikoki diferenteak ("aditz-erroa + pronombre sufijatuak"), non, nabariki, ez den agertzen 3. personetako orainaldietako "d-" morfema:
Ezazu
Egizu
Eta, erabilíz ohiko mekanismoa, hala "ezazu" ("*ezan") nola "egizu" ("egin") inperatibo sintetikoak hasiko ziren osatzen konposizio inperatibo perifrastikoak kin laguntza e aditz-erroa:
Ekar ezazu
Ikus egizu
... 
Horrela, "ekar ezazu/egizu" inperatibo orokorra sortu bide zén erabilíz ber mekanismo analitikotzailea zein erabili zen an aoristoa ("ekar zezan"), potentziala ("ekar dezake") edo subjuntiboa ("ekar dezan"), baina independenteki: mekanismoa bera izan zén, eta hortik antzekotasun formal handiak, baina lau erabilera ezberdin (ez datoz batzuk ti besteak).

4 Comments:

Blogger Josu Lavin said...

deçaçu, deçaçun, badeçaçu, deçaçula, deçaçunean adizquiac bat bera dura: deçaçu

Cein problema duçu deçaqueçu ere adizqui berbera dela onharcecotz?

deçaqueçu = deçaçu + que

que horrec adiarazten du ecen possible dela deçaçu adizquiac erran nahi duena

ikus deçaqueçu = possible da ikus deçaçun

Nire ikasleec berehala harrapatu dute bethi.

astelehena, ekainak 29, 2020 11:52:00 AM  
Blogger Josu Lavin said...

Aoristo deitzen duçun hori, indicativoco iraganaldi aoristo deithu behar liçateque:

ekar ceçan = trajo

ceina gaur egun subjunctivoco iraganaldi aoristo modura erabilcen baita:

ekar ceçan = trajera

Gaztelaniaz ere trajera hori casu batzuetan trajo edo había traído errannahiaz erabili eta erabilcen da. Cençu honetan ecin da trajese erabili.

ekar deça
eta
ekar leça

formac ere aoristicoac dirade.

Horisticoac, ordea,

ekarri, ekarcen eta ekarrico

daramatzaten adizquiac dirade.

astelehena, ekainak 29, 2020 2:28:00 PM  
Blogger Josu Lavin said...


Presentea: dakar
resente aoristoa: ekar deça
Presente prospectivoa: ekarrico du
Presente imperfectoa: ekarcen du
Presente perfectoa: ekarri du

Preteritoa: cekarren
Preterito aoristoa: ekar ceçan
Preterito prospectivoa: ekarrico çuen
Preterito imperfectoa: ekarcen çuen
Preterito perfectoa: ekarri çuen

Atemporal: lekar
Atemporal aoristoa: ekar leça
Atemporal prospectivoa: ekarrico lu
Atemporal imperfectoa: ekarcen lu
Atemporal perfectoa: ekarri lu

Imperativoa: bekar
Imperativo aoristoa: ekar beça

astelehena, ekainak 29, 2020 9:20:00 PM  
Blogger Josu Lavin said...

Preterito aoristoa içan daiteque edo

1. Indicativocoa: = ekarri çuen

edo

2. Subjunctivocoa: ekar deça adizquiaren iragana:

ekar deça = traiga
ekar ceçan = trajera

astelehena, ekainak 29, 2020 9:41:00 PM  

Argitaratu iruzkin bat

<< Home