Leizarraga (1571): "Eztuzue irakurri zer Iainkoaz erran izan zaizuen?"

Atzokoan Bittor Hidalgo-k zehazten zuen nóla euskal literaturan existitzen diren hainbat adibide non galdera direktoetan aurkitu ahal ditugún "nór", "nórk" edo  "zér" (zein baitira galdetzaileak an kasu ez-adverbialak) baina banandurik ti euren aditza, esan nahi baita, kin material ez fokalizatua artén galdetzaile hori eta aditza:

..., erabilera adverbial horietaz gain, orobat existitzen dirá testigantzak kin adibidez "nork" eta "zer". 

• Norc Mandamendu onen contra becatu eguitendu? (544)

• Norc aurraren icenean esqueintcendio? (548)

• Eta cer nic esatea nai dezue, ...? (186) Interesagarria.
  

• ...; ¿cer gure Jaunari erantzun dizayoquegu? (TZ,67) 
  

Bittor-en hitzetan: "Asko ere NOR, NORK, ZER galdegileekin".

Gaurkoan aipatu nahi genuke nóla galdera indirektoetan ere aurkitu ahal dirén halako erabilera zaharrak non galde-hitz (estuki fokalizatu) bat ez den kokatzen justuki aurrén bere aditza, nola egiten duten galdegai preverbalek. Euskaltzaindia-k erakusten dizkigu ondoko bi adibideok, lehenengoa ganik Leizarraga (EGLU-V, 1999:95-96):

Literatura zaharrean badira, hala ere, arau hori betetzen ez duten adibideak. Hona Leizarragaren eta Tartasen bana:

(230) a. eztuzue irakurri zer Iainkoaz erran izan zaizuen? (J. Leiçarraga, Testamentu berria, Mt XXII, 31),

b. iuiatuko duzu zonbat Iainkoak bekatia hastio dian ... {J. Tartas, Occuparione devotaq, 3).

[Euskaltzaindia, EGLU-V, 1999:95-96]

Ikusten denez, Euskaltzaindia-k amaitzen dú bere puntu hori gogóratuz ze arau orokorra dá kokatzea osagarri galdetzaile fokalizatua ("zér", "zér balentia", "zénbat kalte") justu aurrén bere aditza, kin  salbuespena ezen (ikus ere herenegungo sarrera):

..., EGLU-k (III, 147. or.) zioen bezala, nola, zergatik eta zertako galde hitzek (eta orohar adizlagunei dagokien kasu-marka hartzen duten gainerakoek, norekin, norendako, c.a.) ez dute aditzaren aurre-aurrean joan beharrik. [Euskaltzaindia, EGLU-V, 1999:96]

Irakurtzen dugunez, salbuespen horretan ez dira sartzen osagarri galdetzaileak kin kasu ez-adverbialak nola "nórk" edo "zér". Azkenik esán ze, dirudienez, Euskaltzaindia-k ez du aipatzen halako erabilerarik (alegia, galdegai preverbal dislokaturik) an kontextu deklaratiboak, non, genioenez, halako estrategiak izanen lirakén komunikatiboki oso ahulak, nahizta, egon, hor dauden, aukeran ere. [1648] [>>>]