Esaldi deklaratiboak: hemen, Berrian eta Japonian

Erantzunez ki Erramun Gerrikagoitia burúz hemengo galdera bat.

Definituko dugu hemen esaldi deklaratiboak nola hóriek osatuak ganik aditz deklaratibo nagusi bat (verba dicendi, hala nola "esan", "erakutsi", "pensatu", ...) eta perpaus suborbinatu konpletibo bat zeinen marka izaten dén "-(e)la" atzizkia. Jesus Maria Agirre itzultzaileak dio honako hau burúz halako esaldi horiek:

DEKLARAZIOA
Verba dicendi edo aditz iragarleak, askotan jartzen dira enuntziatu hasieran, aditz operatibo, bideratzaile eta aurkezleak baitira. Euron artean, ESANen portaera oso nabaria da, zentzu honetan, hegoaldeko literatura batipat herrikoian. [J.M. Agirre, Euskal Gramatika Deskriptiboa, 834. or.]

Har daigun, adibidez, joan den ostiralean Berria egunkariak emandako titular nagusia:

"Bonbek bakeari eta askatasunari bide emateko zantzuak" daudela dio Sanzek.

Hortxe dugu esaldi deklaratibo normal horietako bat zeinek daukan joskera hain anormala nola antikomunikatiboa. Hortaz, gogoaratu nahi genuke ze Berria-ko euskara jarri dá nola adibidea on euskara estandar ia perfektua. Hari horretara, jasoko ditugu ondorengo hitzak ganik Ibon Sarasola burúz Euskaldunon egunkaria, baina uste dut hitz horiek berdin ere aplikatu ahal direla ki Berria:

(Ibon Sarasolak) Egunkariaren egitekoa goraipatu zuen, hizkuntzaren ikuspegitik batez ere: “Euskararen normalizaziorako tresna garrantzitsuenetakoa kendu digute Egunkariarekin batera, Euskaltzaindiak jarritako arauak eguneroko lanera moldatzeko tresna eraginkorrenetakoa baitzen”.

Sarasolaren iritziz, “ez dago inolako zalantzarik euskararen normalizazioan Euskaltzaindia bezainbesteko lana egiten ari zela” Egunkaria.

Guk, ordea, ez dugu uste ze goragoko titularrek emanen diotela ezer goraipagirririk ki euskara, eta bai, ordea, kendukó, ondo kenduko ere.

Halako esaldi deklaratiboek askotan izaten duté sujetu oso labur bat zein dúen zimentatzen oinarri thematikoa (Sanzek: bi silaba), eta aditz nagusi bat are laburragoa zek irágarri deklarazio-klasea (dio: bi silaba), halanola ere galdegai luze/konplexu bat zein dén deklarazioa bera ("Bonbek bakeari eta askatasunari bide emateko zantzuak" daudela: 26 silaba).

Evidentea iruditzen zaigu ze goiko mezu hori hagitz hobeto ulertuko litzake baldin emán aurrena sujetua, gero aditza eta azkenik deklarazioa. Ikus Deia-k nola ematen duén informazio berbera an bere lehenengo orrialdea ere:

Titularra:

Sanz contradice el discurso oficial del PP y confiesa su esperanza en el proceso de paz

Azpititularra (zein dén interesatzen ziguna):

Afirma que se atisban signos de que las pistolas y las bombas pueden dejar paso a la paz y la libertad

Bistan da, Deia-ko azpititularrak informazio gehiago ere ematen du an modu askoz informatiboagoan, irakurgarriagoan, eta abar.

Berria-ko hizkuntzalariek akaso esan leikee ze euskararen ordena dá SOV, eta horrek aldatzen dituela gauzak, baina euren goiko titular hori ez da SOV ezpaze OVS (hots, Mahomarena eginda: alegia, nola galdegaia dén luze edo konplexua, desthematizatu daigun esaldia), eta azpimarratu behar dugu ze esaldi deklaratiboetan (eta areago deklaratibo konplexuetan nola titular hori) euskaraz ere estandarragoa da SVO zeinda SOV (jada ohitu gara ki SVO estruktura hori):

Egia esan, lizentzia hitza ez da beharbada egokiena holakoetarako, zeren lizentzia horren arabera jokatzen baita normalena (ez dela, alegia, noizbait gogoz beste hartu beharreko erabaki halamoduzko bat, arauaren salbuespen sistematiko moduko bat baizik).

Formulatzea oso erraza da, hara: galdegaia perpaus konpletiboa denean, aditzaren eskuinera doa eskuarki. [Juan Garzia, Joskera lantegi, 229: kasu honetan azpimarrak dira Juan Garziarenak]

Beraz, goiko erabilera ez da soilik antikomunikatiboa eta antiperiodistikoa (deklarazioa soilik bihurtu da interesgarria noiz ezagutu dugún autorea), baizik gainera antiestandarra, zein dén ja akaboa on kontratransgresioa.

Kontua ez da soilik ze halako erabilerek ez dutela jotzen an norabide egokia, kontua da ze jotzen ari dira aúrka aurrerapen linguistiko partzial gutxiak zein diren estandarizatu an euskara (gramatikaldu); hau da, jotzen ari dirá kontrako norabidean: horretan ere ereduzkoak ote? edo, akaso horrexegatik ote dira ereduzkoak batzuentzat?

Eta gauza da ze, ez soilik SVO sintaxietan, baizik munduko SOV hainbat sintaxitan ere, galdegai deklaratiboak jarri ohi direla atzén aditz nagusia (euskara estandarrean gainera, horixe da salbuespen nagusia ki arau orokorra ki járri galdegaia aurrén aditza). Da adibide ona burúz nóla arrazoi komunikatiboek tira egiten duten ti estruktura linguistikoak an norabide konkretu bat: norabide progresiboa.

Japonieraz, berriz, menpeko deklaratiboak ere emanen genituzke tipikoki an modurik kanonikoena (SOV, nahiz hor ere puntu horretan bádiren salbuespen kolokialak), eta, jakina, itxaron behar genuke harik esaldi-bukaera ki entératu ea 

• "Sanzek esan ote zuen", 

• "Sanzek ukatu ote zuen", 

• "Sanzek zin egin ote zuen", 

• "Sanzek ezeztatu ote zuen", 

• "Sanzek baieztatu ote zuen", 

noiz eta aditz nagusiaren informazio hori dén informazio estrategiko klavea arrén zuzenean interpretatu ahal izán informazio potentzialki konplexu hori zein, japonieraz, emanen zaigun aurretik. Ohitura hori antikomunikatiboa da hemen eta Japonian. [88] [>>>]