Justuki horrexegatik... ("e-" versus "on" genitiboak)

Xabier Erroteta-k, hemen, behin preposizioen abantailak aipatuta, dio gáin "(h)on" preposizionea:

Desabantailak: “hon” preposizionea arrunt gauza artifiziala baita, sekula euskaraz nehork baliatu gabea, arrotz aire gogor bat badu zeinaren medioz euskaldun gutiz gehienek ez bailukete nehoiz baliatuko beren izkribuetan. Hori desabantaila objektiboa da, ezin ukatuzkoa eta ezin saihestuzkoa.

Eta:

1.: Egia da ze atzizki genitiboaren desdoblamendua (aurreramendua) ez dateke hain erraza nola nahiko genuken, baina ez gaitezen ahaztu ze, nola genioen an gure sarrerá "on: genitiboa (noren, nongo)":

euskaldunon etxea = etxea on euskaldunak

Azken buruan "on" dá lekuzko adverbio zahar bat, hurbilekoa:

"(h)o" erakuslea + "-n" inesibo/genitiboa = on inesibo/genitiboa

Bestalde daukagú genitibo lekuzkoa ("mendiko zuhaitzak"), zein ahal dan ondo adierazi erabiliz ber partikula genitiboa:

mendiko zuhaitzak = zuhaitzak on mendia

Genitiboaren "-n" hori da ber atzizkia on kasu inesiboa (zein halaber gehitu zitzaion ki ustezko genitibo zaharra "-e"). Eta genitibo lekuzkoaren azpian ere datzá ber "-n" inesiboa: "-n + -(k)o" = "-(k)o" ("-(k)o" finean dá erlazionatzaile orokor bat). Bádirudi ze, munduan zehar, ez dela arraroa topatzea kasu inesiboa an sorrera on kasu genitiboak...

2.: Egia da ze, euskaraz, prepositiboki nehork ez duela sekula baliatu "on" partikula (justuki horretaz ari gara), baina ez gaitezen ahaztu ze bái erabili dela postpostiboki an ber funtzio genitiboa (ikus 1. puntuko adibidea).

3.: Egia da ze "on" preposizioa ez dago normaldua, eta lehenengotan txokantea izan ahal dela, ezohikoa, antzera nola beste preposizioak ere (utzi behar zaio bere lekua aurkitzen) baina ez gaitezen ahaztu ze "-on" postpositiboa ere ez zela jaio batera kin euskara, baizik-ze denbora behar izan zuela bere bidea egiteko ("on" morfema genitiboa guztiz normaldua dago postpositiboki).

Edonola ere, egokia iruditzen zaigu "e-" baliabidea ere. Zeren:

1.: Ezin ukatuzkoa da ze "e-" preposizioaren derivazioa bai dela guztiz direktoa: euskal "-e" postposizio genitiboa aurreratu eta hortxe daukagu "e-" prepositiboa.

2.: Ezin ukatuzkoa da ze "e-" baliabide prepositiboa bái izan dela erabilia euskaraz, hortxe baita an morfologia e-aditzak ("e-gon", "e-kar", "e-man"), eta, akaso, an morfologia genitiboa ere ("e-n-e").

3.: Azkenik esan ze "e-" preposizioak ez du presentzia fonetiko handirik (akaso batzuetan lar txikia).

Justuki horrexegatik, "e-" preposizioa ere izan liteké kandidatu ona ki beté funtzio genitiboa. [294] [>>>]

Inglesean "-s" pospositibo zaharra eta "of" prepositibo ez-hain-zaharra ederki konpontzen dira

Erantzunez ki Txopi:

Bistan da ze inglesean ondo doa erabiltzea hala "of" prepositiboa nola ere "-s" postpositiboa. Frantsesean edo gaztelanian ere ondo doa erabiltzea soilik "de" prepositiboa. Arazoa dago an hizkuntzak zein dúten soilik erabiltzen estruktura postpositiboak (genitiboak edo bestelakoak ere) nola japoniera edo euskara altubearra. Hórtxe daude arazoak, eta ez dira arazo superfizialak, baizik arazoak zei dúten baldintzatzen kalitate komunikatiboa on hizkuntza horietako erabiltzaileak.

Gure proposamenak dirá proposamen guztiz irekiak, non berdin kabitzen dén ez erabiltzea batere baliabide prepositiborik (japoniera), nola erabiltzea oso baliabide prepositibo gutxi eta anitz baliabide postpositibo (egungo euskara batua), edota erabiltzea anitz baliabide prepostibo eta zenbait baliabide postpositibo (inglesa). Eta esan gabe doa, orobat kabitzen da beste edozein konbinazio.

Báda aukera ere ki erabili soilik "on", soilik "e-" (jakina) edo beste edozein baliabide zein azaleratu liteken. [220] [>>>]

Burúz "on" genitibo orokorra eta "e-" genitibo optatiboa

Irakurle estimatu horrek ikusi duenez, azken postetan, zenbait kasutan, agertu da "e" baliabide prepositiboa an erabilera genitiboa. Mezu honetan argitu nahi nuke erabilera hori.

Dudarik  gabe, euskararen tresna prepositiboak azaleratzean, kasu arazotsuena da genitiboa. Ez dirudi erraza desdoblatzea estruktura genitiboa, baina halere, bilatu behar dira modu naturalenak eta egokienak ki azaleratu halako tresna prepositibo genitiboak, zein diren krutzialak an hizkuntza baten garapena.

Funtzio genitibo horretan, bádira bi kandidatu zein iruditzen jakún aski naturalak:

         1.: "on", zein datórren ti "o + n", non:

               a) "o" da morfema bat zein dúen egiten referentzia ki zerbait proximoa (agertzen da an "ho-ri" eta "ho-riek" eta an adizkiak nola "dio", edo "deutso" an kontraposizioa ki "deutsa" eta deutse"), esan nahi baita ze intrepreta liteke nola hurbiltasunezko erakusle moduko bat; eta

               b) "-n", zein den referentzia inesibo-genitiboa.
Modu horretan "on" litzaké nola esatea "honena:..." (edo "honena:..."), baina an forma laburtua, nola dagó-ki baliabide bat zein dén erabiliko kin nolabaiteko maiztasuna, eta zein dén atonoa (ikus ere #159).

         2.: "e", zein dén euskal genitibo zaharra: "nire", "zure", " hare", "ene"... (azken horretan akaso ikus liteké "e-" prepositibo genitibo bat ere: "ene"). Bestalde "e-" da euskal morfema prepositibo historiko bat, zein den agertzen an aditzak nola "e-tor-ri", "e-gi-n"...

"on" da genitibo potente bat, bai adieraztén ideia genitiboa (kontzeptualki gardena), bai eta lotzén izenak eta euren sintagma genitiboak (zein izan ahal dirén luze edo labur). Hori dela-ta, "on" da oso aukera egokia ki izan oinarrizko genitibo prepositibo orokorra.

Batzutan, ordea, interesgarria izan ahal da izatea beste aukera genitibo bat, zein, akaso ez izanik hain potentea nola "on" (ez du ber presentzia edo sendotasun fonetikoa nola "on"), akaso izan ahal da baliagarria ki egin alternantziak an kateak on genitiboak (edo an bestelako kate progresiboak), batez ere noiz bi elementu sintagmatikoak konposatu ahal diren postpositiboa gabén batere loturarik. Adibidez, erabili ahal da:

Hori da burua on departamentua on finantzak.

Hori da burua on finantza-departamentua. (Azken bi elementu sintagmatiko horiek agertzen dirá konposatuak gabén batere loturarik)

Aurreko bi horiek ondo egokiak dira, baina baita bi hauek ere (batez ere noiz osagarri genitiboa dén progresiboa, burulehena):

Hori da burua on departamentua e-finantzak.

Hori da burua e-departamentua e-finantzak.

Esan nahi baita ze "on" izan ahal dá oinarrizko aukera genitibo orokorra (zein, jakina, erabil ahal dén beti, hala nahi izanez gero), baina, batzutan, hala nahiko balitz, aukeratu litekela "e-" bereziki an zenbait kate genitibo (edo an kateak on inesibo-genitiboa,...). [219] [>>>]