igandea, martxoa 15, 2015

Erdozia (2006) edo zelan desitxuratu ondorio enpiriko batzuk

Ander Ramos Murgialdai neurozientzialariak dio (Elhuyar aldizkaria, 316 zkia):
Garrantzitsua da gauzak azkar egitea, baina hori baino garrantzitsuagoa da ondo egitea.
Eta halaxe da gertatzen an esparrua e-komunikazioa ere. Mezu bat ondo ailegatu behar da ki entendimentua e-entzulea edo irakurlea, eta soilik hala gertatuz gero, hasi gaitezke egiten bestelako konsiderazioak buruz mezua. Mezua ez bada ondo ailegatzen, beste guztia berdin da.

Hau diot zeren Kepa Erdozia hizkuntzalariak du publikatu artikulu bat [deitzen "Euskarazko hitz hurrenkera desberdinak prozesatzen" an liburua titulatzen "Andolin gogoan" (2006:291-306)] ze-ditun-aurkezten emaitzak e-experimentu bat non diren konparatzen zailtasun erlativoak e-euskaldunak noiz prozesatzen ordenamendu sintaktiko diferente hauek: SOV, OSV, SVO eta OVS; eta non, besteak beste, dan egiten ulermen-ariketa bat.

Labur esanda, experimentuan euskaldun batzuek irakurriko dituzte zenbait esaldi (oso sinple) an goiko lau ordena diferenteok afinda experimentatzaileak neurtu zenbat denbora duten tardatzen irakurtzen (bai esaldi osoa, bai esaldi barneko hitzak ere), eta behin irakurrita, irakurleak beharko du erantzun ki galdera bat te konprobatu ea mezua ulertu dan ala ez (ea komunikazioa ondo burutu dan ala ez). Azken hori da "ulermen-ariketa".

Ez gara sartuko an detaileak e-experimentua (zein ahal dirán topatu an artikulua bera), baina ikus zazu mesedez, irakurle, beheko bigarren grafikoa deitzen "Ulermen ariketa: Akatsak", non diran adierazten errore-portzentajeak e-ulermen-ariketa segun zein hitz-ordena erabili (lehenengo grafikoan, deitzen "Ulermen ariketa", da agertzen denbora an milisegunduak zein parte-hartzaileak tardatu erantzuten).

Bigarren grafiko hori ikustean, lehenego kontua ze-dun-deitzen atentzioa dira diferentzia nabariak zein diran existitzen arten errore-portzentajeak segun erabili ordenamendu bat edo beste.

Gainera, espero beharko genuke akats-diferentziak jokatzea alde hitz-ordena ohikoena an hizkuntza, zein, segun dioen Erdoziak an bere artikulua, litzake SOV hurrenkera:
Euskarak SOV hurrenkeran antolatzen ditu bere osagaiak, ... [Erdozia 2006:2]
Esan nahi baita ze espero beharko genuke SOV ordena izatea ha ordena non-gertatu errore gutxien. Hala balitz, akaso normala litzake, izan ere ohiturak báditu bere inertziak.

Baina, harrigarriki, ez da inondik inora horrela gertatzen, izan ere bi ordena aditzazkenak dira justuki biak ze-euki errore gehien (SOV da bigarren handiena an errore-portzentajea; handiena OSV izanik, alde handiz); eta bestalde, justuki bi ordenamenduak ze-eraman aditza erdian, dira bi onenak, SVO izanik errore gutxien sortzen dituena (diferentzia an errore-tasa arten SOV eta SVO da estatistikoki esanguratsua, Erdoziak berak dioskunez).

Emaitza horiek, Erdoziaren teoriaren arabera, ez dira ulertzekoak. Eta Erdoziak berak diosku nolako zailtasunak ditun afin interpretatu horiek emaitzak:
Euskarazko hitz hurrenkera desberdinak aztertzen dituen esperimentu honetarako, prestatu dudan ulermen ariketan (5. irudia), lortutako emaitzak azaltzeko zailtasunak eraginda, esperimentuaren diseinua goitik behera berrikusi da. [Erdozia 2006:16]
Beraz, nola Erdoziak ez ditun ulertzen emaitza horiek, goitik behera revisatuko du bere experimentuaren diseinua, badaezpada ere. Ondo dago hori. Erdoziak, akaso berrikusketa horren ondorioz, du aipatzen diseinu-arazo posible bat: primming sintaktikoa (zeinen arabera, ulermen-galderaren ordenamendu sintaktikoa ez bada berdin nola experimentuko textuaren ordena sintaktikoa, zailtasun gehigarria dago an ulermen-galdera).

Baina, eta hau azpimarratu behar da, primming sintaktiko horrek ez du batere eraginik noiz konparatzen SOV eta SVO (izan ere, bi ordena horientzako, erabili da ber ordenamendua an esaldiak eta galderak; hots, irakurritakoa eta galdetutakoa joan dira an ber ordenamendu sintaktikoa, eta ez dago, beraz, diferentziarik alde horretatik).

Kontrara, noiz parte-hartzaileek irakurri esaldia an OSV eta OVS ordenak, ulermen-galdera ez zaie eginen an ber ordena (baizik an SOV edo SVO), eta horrek sor lezake desvantaila erlativoa respektu esaldiak an SOV eta SVO, zeinek, biek ere berdin, izanen lukete avantaila e-primming sintaktikoa respektu OSV eta OVS (ordena bera an textua eta galdera).

Beraz, primming sintaktikoak jokatu lezake kontra OSV edo OVS noiz konparatuak kin SOV edo SVO, baina ez du eraginik izanen noiz konparatzen SOV eta SVO euren artean (biak ere baitute avantaila bera).

Harrigarriki, Erdoziak, bere artikuluaren konklusioan, ditu erabiliko justuki konparazioak zein diran baldintzaturik zatio primming sintaktikoa (hain zuzen, konparazioak arten SOV eta OSV eta baita arten SVO eta OVS) eta ahaztuta utziko du konparazio bakarra zein dan libre e-primming sintaktikoa (hori konparazioa arte SOV eta SVO):
SOV eta OSV baldintzen ulermen ariketako emaitzek iradoki dezakete lehenengoa jatorrizko hitz hurrenkera dela. Aldiz, SVO eta OVS baldintzen artean, aurreko bi baldintzen artean baino emaitza esanguratsu gehiago lortzeak iradoki dezake bi baldintza hauek eratorriak direla. [Erdozia 2006:17]
[OHARRA: Aipu horretan, ez da konprenitzen ez lehenengo esaldia, ezta bigarrena ere: ¿nola liteke SOV izatea avantalatsuena, noiz ulermen-ariketa horretan SVO baita esanguratsuki avantailatsuagoa ezen SOV? (gainera, SOV eta SVO konparazioan ez dago primming arazorik)]

Izan ere, Erdoziaren artikulua irakurrita, batek esango luke ezin dala eman ondorio interesgarririk respektu zuzeneko konparazioa arten SOV eta SVO an experimentu hori, noiz-eta:
  1. justuki konparazio horretan ez dan existitzen primming arazorik,
  2. justuki konparazio horretan dan agertzen experimentuaren emaitza akaso azpimarragarriena: emaitzak iradokitzen baitu ze SVO ordena da komunikativoki eraginkorragoa ezez SOV
Jakina, ari gara buruz experimentu konkretu bat zeinen ondorioak kontu handiz tratatu behar diran (emaitzen interpretazioa da beste arlo bat non ahal diran egon diferentzia handiak, eta hor sartzen da eztabaida zientifikoa eta bilaketa e-datu berriak), baina nik esango nuke ze Erdoziak emandako tratamendua ki ondorioak e-bere experimentua ez dala batere egokia

____________________________________________________

Irakur serie guztia:

asteazkena, martxoa 11, 2015

Behin aukerak izanda, erabilerak berak esan dezala

Dio Txopik an aurreko mezuari egindako erantzun batean:
"On" ala "e", baina, mesedez, preposizio bakarra, nola an hizkuntza romanikoak. Ez dut ikusten an, esaterako, gaztelera, arazorik genitiboekin. Aldiz inglesean batzutan bai, zeinek ditun genitibo desberdinak.
Behin aukerak izanda, erabilerak berak esan beharko luke zein nola erabili (eta jakina, atera litezke beste aukerak ere). 

Nik ez dut uste bi aukera egotea arazoa danik. Inglesez adibidez, bi erlativo burulehen dituzte ("that" eta "which"), eta erabilerak berak aukeratzen du zein nola erabili. Zergatik ez gauza bera kin "(h)on" eta "e" (edo beste edozein zein atera liteken)?

Arazoa datza an ez izatea aukera burulehenik.