ostirala, otsaila 24, 2017

Aditz-osteko neutrotasun pausatua dá produktua ti koherentzia

Sarrera honetan nioenez, aditz-aurreko fokulekuak dirá informatiboki ezjarraituagoak, bapatekoagoak eta nolabait esan, irregularragoak ezi euren kide postverbalak, zein berez dira informatiboki jarraituagoak, prestatuagoak eta regularragoak. Eta hain zuzen prestaketa informatibo edo esaldi-barneko kontestualizazio handiago horrek ematen die postverbalei moldagarritasun espresibo edo adierazkor handiagoa, zein arazorik gabe adaptatu daiteke ki helburu espresibo oso neutroak edo oso enfatikoak edo beste edozein modutakoak, edozein gradutan ere.

Foku pre eta postverbalen berezko izaera ezberdin horiek islatzen dirá hobetoen noiz preverbala joan esaldiaren hasieran (non bapatekotasuna erabatekoa baita), eta postverbala esaldiaren bukaeran (non aurrelan komunikatiboki prestatzailea maximoa baita). Izan ere, muturreko posizio horietan maximizatzen baita bi foku-mota horien berezko tendentzia, zein baita kontrastiboagoa an aditza-aurreko galdegaiak, eta printzipioz neutroagoa an aditz-ostekoak. 

Ikus hurrengo komentarioa ti Beatriz Fernández eta Jon Ortiz de Urbina (Hizkuntzari itzulia 80 hizkuntzatan, 2007:230)
b1. Juan llegó a las tres.    b2. A las tres llegó Juan.
Informazio egituraketaren ikerketa lanek irakasten digutenez, badago iruzkinean garrantzi gehien hartzen duen osagai bat, gaztelaniaz edo ingelesez (AO hizkuntzetan) normalean eskuineko muturrean dagoena: (b1) perpausean Juan heldu zeneko ordua da garrantzia daukana, eta (b2) kasuan ordu horretan heldu zena.
Ohartu hemen  aipatzen dugun "nabarmentasun" hau euskal gadegaiarena ez bezalakoa dela: ez a las tres eta ez Juan osagaiek ez dute galdegaiek duten enfasi dramatikoa, ez eta euskalki batzuetan behintzat Hualdek eta Elordietar anai-arrebek aurkitu zuten azentu berezia. Entonazio neutral eta galdegaiarenaren arteko lehenengo mailako nabarmentasun ahula daukate osagai hauek, bai ahoskeraz bai eta informazioaren aldetik. Izan ere, gaztelaniaz ere era ditzakegu enfasi sendoko egiturak, euskararen antzekoak:
a. A LAS TRES llegó Juan
b. HIRURETAN heldu zen Jon
Beraz, aditzaurreko galdegaia ez da soilik gutxiago pausatua  (buru bila baitabil), baizik-ere intonatiboki nabarmenagoa oro har (edo nahiago bada dramatikoagoa), eta aditzarekiko askeagoa: foku estu postverbalak agertuko baitira normalean eskuineko muturrean, ez derrigor juntu aditza, bitarten ezkerraldekoak agertu ohi dira ez soilik aditzaren ondoan, baizik aditzarekin batera. Eta hori guztia dá efektua ti koherentzia edo inkoherentzia sintaktiko-interpretatiboa.

Gainera, eta betiko koherentzia handiagoa tartean, esaldi-posizio final horretan bukaerako fokua ahalko da enfatizatu (edo nahierara moldatu espresiboki) soilik eginez pausatxo bat (edo pausarik gabe) eta emanez intonazio egokia an bukaera ondo prestatu (eta akaso isolatu) hori. Behin foku ondo aurreprestatu hori emanda, ez dago zertan jarraitu: horretara (fokura) gindoazen eta bukatu da festa komunikatiboa (esaldia).

Esaldiaren hasierako posizioan, berriz, aditz-aurreko foku hori kolpez ailegatuko da, bapatean, abisurik batere gabe, eta batere prestaketarik ez duelarik, hiztunak nola edo hala adierazi beharko du fokutasun hori, eta horrela azaltzen da bere ohiko nabarmentasun berezia.

Azken buruan, gauza da ze tendentzia komunikatibo orokorren azpian dirá egoten arrazoi ez-gutxiago orokorrak, arrazoi logikoak, azalgarriak... ia mekanikoak. Goiko aipuan esaten denez, AO hizkuntzek eraman ohi dute euren foku neutralena ki esaldi-bukaera, eta aditz aurreko posizioa gorde dituzte afin eman foku ez-hain-neutroak an zirkunstantzia oso kontestualak (ez esaldiak berak aurrekontestualizatuak, baizik esaldiz kanpoko zirkunstantziek kontestualizatuak).

Eta horren harira, eta amaitzeko, azpimarragarria iruditzen zait adibidez hungarieraren kasua, non bi foku-mota horien diferentzia heldu dá ki izan semantikoa ere. Izan ere, hungarieraz, aditz-aurreko fokua ez da soilik eta oro har kontrastiboagoa, baizik beti-ere exhaustiboa (dú eragiten identifikazio exhaustiboa hon multzoa zeini dagokio predikatua):
...identificational focus, which expresses exhaustive identification... [Kiss, Identificational focus versus information focus, 1996]
Aldiz, hugarieraz, aditz-osteko fokua dá informatibo hutsa:
...information focus, which conveys new information...[Kiss, Identificational focus versus information focus,1996]
Hor ere, aditz-osteko neutrotasun pausatu informatibo hori dá produktua ti koherentzia.
_____________________________
Ikus beste sarrera hauek ere:
1.: F1 eta F2 berez dira foku-mota ezberdinak: F1 enfatikoagoa eta F2 landuagoa eta neutroagoa
2.: ...there isn't a simple mechanism which favors that change (VO->OV) ... [Jon Aske]
3.: Buruz pausa koherenteak eta beste
4.: Hobe burua aurretik, pausatukiago eta luzeago ibili ahal izateko
5.: Esaldi bakoitzak bere intentzioa
6.: Beste zantzu bat ti koherentzia: aukerako pausa artén aditza eta foku estua 
7.: Nexu postpositiboen joera sintetikoa vs nexu prepositiboen joera analitikoa

osteguna, otsaila 16, 2017

Beste zantzu bat ti koherentzia: aukerako pausa artén aditza eta foku estua

Aurreko sarreran ikusi dugu nóla koherentzia sintaktiko-interpretatiboa (aparte izan funtsezkoa afin efizienteki eta efektiboki interpretatu informazioa, oro har) ahal da manifestatu an tendentzia isolatzaile-analitiko erlatiboki handiagoá hon nexu sintaktiko burulehenak respektu nexu burazkenak, zeinetan izanen dugu tendentzia itsaskor-sintetiko erlatiboki handiagoa. Izan ere, buruak ez du behar osagarria hainbeste nola osagarriak bere burua (horra hor azkenburuko iturria hon asimetria funtzionala arten ordena burulehenak eta buruazkenak).

Eta antzerakoa gertatzen da kin aditz-buruak respektu euren foku estuak (galdegaiak). Euskaraz adibidez, aditz aurreko foku estuek eskatzen duté intonazio enfatiko berezia eta segituan (pausa gabe) aditza ematea, oro har. Gakoa da ze sintagma enfatiko inkoherente (burugabeko) batek behar du erdietsi koherentzia ahalik eta lasterren afin izan eraginkorragoa, eta horrexek presionatzen du hiztuna afin ez egin pausarik (zein izanen litzateke pausa inkoherentea). Ikus Euskaltzaindiaren hitzetan (Euskal gramatika. Lehen urratsak I, 1991):
..., galdegaia atal bat denean, atal hau aditzaren aurre-aurrean ipini ohi da, eta aditzarekin batera ahozkatu, bien artean inolako etenik egin gabe. [Euskaltzaidia, Euskal gramatika. Lehen urratsak I, 1991:17]
Gaztelaniaz ere existitzen dira presio komunikatibo berberak noiz ematen foku estu preverbalak, zeren, aditzik gabe, fokuak ez du ber indarra, ez du ber interpretazioa, ez du interpretazio koherentea. Ikus hitzak ti Real Academia Española (Nueva gramática de la lengua española 2009-2011:760):
Los focos nominales antepuestos se suelen pronunciar con acento enfático, aunque de intensidad variable. Frente a lo que sucede con los tópicos, no van separados por pausa del segmento al que preceden: Demasiado vino diría yo que has tomado; Algo deberíamos regalarle a tu primo; el que eso piense.[RAE, Nueva gramática de la lengua española 2009-2011:760]
Baina ez gaztelaniaz, ezta euskaraz ere, ez da existitzen horrelako presiorik noiz galdegaia izan postverbala: kasu horretan aditzaren ostean arazorik gabe egin daiteke (edo ez) pausa koherente bat lehenago ezi eman foku estua nóiz eta nóla nahi den.
1.4.3. Galdegaiaren tokia aldaraztea 
Esanik dago galdegaiak aditzaren ezkerreko lehen posizioan duela kokalekua. Halaz guztiz, batzutan --euskara mintzatuan bereziki gertatzen da hau- intonazioak aipatu ordena hau hauts lezake, galdegaia aditzaren eskuinean ematen delarik orduan:
(37) Hola segituz hemengo muthil guziak joanen dituzu, eta gu geldituko gira mutzurdin! (p. Larzabal, Hiru ziren, lS.orr.)
Azken esaldi honetan, ikusten den bezala, mutzurdin dugu galdegaia; oso modu bereziz esango da, pausa eginez aditzaren ondotik.
Azpimarratu behar dut ze aditzosteko pausa hori ez da inondik inora beharrezkoa, baizik ahalezkoa: egin daiteke edo ez segun interes komunikatiboá hon hiztuna, berdin-berdin nola gertatzen baita gaztelaniaz, non aditzosteko fokuak eman daitezké behin pausa bat eginda edo egiteke.

Azken buruan, pausatzeko aukera horiek sortzen dirá ti koherentziá sintaktiko-interpretatiboá hon hitz-ordena (zein izan ahal da burulehena edo buruazkena, non aditza dá buruá hon bere osagarria). Horregatik aukerako (ez derrigorrezko) pausa horiek deitu daitezké, propietate osoz, pausa koherenteak. Esan nahi baita ze, azken buruan, pausa koherenteak dirá produktuá ti arrazoi eta joera diskurtsiboák zein daude gaindi hizkuntza partikularrak: dirá arrazoi eta joera komunikatibo orokorrak.
_____________________________
Ikus beste sarrera hauek ere:
1.: F1 eta F2 berez dira foku-mota ezberdinak: F1 enfatikoagoa eta F2 landuagoa eta neutroagoa
2.: ...there isn't a simple mechanism which favors that change (VO->OV) ... [Jon Aske]
3.: Buruz pausa koherenteak eta beste
4.: Hobe burua aurretik, pausatukiago eta luzeago ibili ahal izateko
5.: Esaldi bakoitzak bere intentzioa

astelehena, otsaila 13, 2017

Nexu postpositiboen joera sintetikoa vs nexu prepositiboen joera analitikoa

Aurreko sarreran nioen ze, hizkuntzalaritzaren esparruan, aipatu ohi dira hizkuntza analitikoak eta sintetikoak an zentzu hertsiago bat ezi hori zabalagoa zein nik erabili hantxe. Ikus Britannica entziklopediak zélan definitzen dituen kontzeptu horiek:
Synthetic language, any language in which syntactic relations within sentences are expressed by inflection (the change in the form of a word that indicates distinctions of tense, person, gender, number, mood, voice, and case) or by agglutination (word formation by means of morpheme, or word unit, clustering). Latin is an example of an inflected language; Hungarian and Finnish are examples of agglutinative languages.
Analytic language, any language that uses specific grammatical words, or particles, rather than inflection, to express syntactic relations within sentences. An analytic language is commonly identified with an isolating language, since the two classes of language tend to coincide. Typical examples are Vietnamese and Classical Chinese, which are analytic and isolating. Analytic language is to be contrasted with synthetic language.
Kontua da ze esangura espezifikoago horrek ez du, printzipioz, zerikusirik kin kontrasteá arten hizkuntza burulehenak eta hizkuntza buruazkenak. Esan nahi baita ze zentzu tekniko zehatz horretan sintetiko hitzak soilik adierazi nahi du morfologia aberatsa (hitz-ordena aparte utzita), eta analitiko hitzak soilik referituko litzateke ki hizkuntzák (edo sintaxiák) zeinek erabili morfologia gutxi, muturrean egonik halako hizkuntzak (isolatzaileak) zeinen hitzak diren osatuak ti morfema bakarra (independenteki respektu ordena burulehena edo buruazkena zeinetan ordenatzen dira morfema horiek).

Eta esan dut ze goiko definizio tekniko horiek ez dute printzipioz zerikusirik kin hitz-ordena zeren gauza da ze, praktikan, nexu edo konektore sintaktiko postpositiboák (zeinek adierazi erlazio eta lotura sintaktikoak) duté izaten joera sintetikoa (ki inflexioa edo aglutinazioa: alegia, itsatsita joaten dira) bitartean-ze, aldiz, nexu edo konektore sintaktiko prepositiboak izaten duté joera askoz analitikoagoa (azken zentzu tekniko zehatz horretan: hau da, ez dira izaten itsatsiak, baizik bananduak ti hitza zein modifikatzen dute, isolatuak).

Eta, zergatik gertatzen da joera hori? Zeren konektore sintaktiko horiek dirá buruák hon euren sintagmak, eta buru horiek aurretik emanda, ez duté eragiten presio komunikatibo berezirik afin burutu osagarria (egin ahal da pausa koherente bat zeren preposizioa ondo itsasten da an jario komunikatiboa); baina, aldiz, noiz konektore sintaktiko buru horiek emanen dirá postposaturik, kasu horretan aurreko informazio osagarria egonen dá desburututik harik-eta jaso informazio-gakoá ti bukaerako burua (ezin da egin pausa koherenterik, esan nahi baita pausa erosorik, nahiz-ta pausa egin-egin liteke). Horrexegatik, nexu postpositiboek jotzen dute ki aglutinazio-inflexioa, bitarten nexu prepostiboek ez dute izaten joera berezirik ki aurre-aglutinatu eta (gero) aurre-inflektatu, beti-ere oro har.

Hori-joerá hon nexu sintaktiko postpositiboak alde aglutinazioa eta inflexioa ez da baizik zuzeneko isladá (eta seinaleá) ti asymmetria funtzionala ze existitzen da arten hitz-ordena burulehena eta hitz-ordena buruazkena. Batean, burulehenean, egin ahal dira pausa koherenteak ia edozein lekutan, zeinek faboretzen baitu analitikotasuna; eta bestean, buruazkenean, osagarriak daudé etsituki bilatzen euren buruak, eta hortik soilik dago pausu bat ki aglutinazioa eta (gero) inflexioa.
______________________________
Ikus beste sarrera hauek ere:

1.: Buruz pausa koherenteak eta beste
2.: Hobe burua aurretik, pausatukiago eta luzeago ibili ahal izateko
3.: Esaldi bakoitzak bere intentzioa
4.: Pello Salabururen zientzia faltsua
5.: PSZF(2):  Zertan oinarritzen dira?
6.: PSZF(3): Analitiko-sintetiko vs. progresibo-regresibo

igandea, otsaila 12, 2017

Analisi koherentea vs sintesi monolitikoa

Aurreko sarreran agertu dá honako esaldi hau (ti Webster's Collegiate Dictionary):
Deduction is analytic; induction, synthetic.
Eta oso interesgarria irudi zait aztertzea erlazioá arten dedukzio-indukzioa eta analysi-synthesia.

Has gaitezen esaten ze hizkuntzalaritzan aipatu ohi dira hizkuntza analitikoak eta hizkuntza sintetikoak nola bi muturrák ti continuum tipologiko-linguistiko bat non hizkuntzek erakusten duté euren hitzetan morfologizazio-gradu handiagoa edo txikiagoa (hitzeko morfema-ratio handiagoa eta sintetikoagoa, hitzeko morfema-ratio baxuagoa eta analitikoagoa):
Analytic languages have words with few morphemes, with the most analytic showing a one-to-one realtionship between word and morpheme. [...] Words in synthetic languages contains more than one morpheme. [Elly van Gelderen, The linguistic cycle, 2011]
Baina sarrera honetan ez zait hainbeste interesatzen kontzeptu horien esangura linguistiko-tekniko hertsi hori (zeintaz arituko gara an beste sarrera bat) nola bai ordea esangura orokorra, zein baita zabalagoa eta abstraktuagoa ezi bere aplikazio teknikoa. Hortaz, ikus dezagun zér dioskun atzo erabilitako Webster's Collegiate Dictionary hiztegiak berak buruz hitzák analysis zein synthesis:
Analysis: Separation of anything into constituents parts or elements; also an examination of anythign to distinguish its component parts, separately, or in their relation to the whole.

Synthesis: Composition or combination of parts, elements, etc., so as to form a whole; also, the whole thus formed.
Kontua da ze, analisian (analysis), fokua jartzen dugu gain parteak, elementuak edo zatiak, zeinek báduten banan banan interes propio koherentea (analisian zatitzen dugú osotasuna an zati esanguratsuak) biartean-ze, sintesian (synthesis), interesatzen zaigu osotasuna, zeren hor lortzen dugu bilatutako koherentzia sintaktiko-interpretatiboa (osotasuna da hor elementu esanguratsuena, eta ez hainbeste parteak, zein, hor egonda ere, ez dira gure fokua an hurbilketa sintetiko hori).

Zentzu zabal eta orokorrean esan genezake ze hizkuntza burulehen-deduktiboak, zein baitira sintaktikoki eta interpretazionalki koherenteak, dirá ere analitikoak, zeren hitz-ordena horretan mezu osoaren banakako zatiek bádute zentzu sintaktiko eta interpretatibo koherentea, zeren ordena horretan ia hitz bakoitza itsatsi daiteke koerenteki ki gure entendimendua an modu estrukturalki eta interpretazionalki segurua, zeren ordena horretan goaz deduzitzen, pausuz pausu eta seguru, esanahi global analitikoa.

Kontrastean, eta zentzu zabal horretan segituz, sintaxi buruazken-induktiboan soilik lortzen da koherentzia noiz heldu azkena, halatan non, lehenago, soilik ahal den induzitu ustezko uztardura estruktural-interpretazionala. Ordena horretan, osotasuna dago lehen planoan, eta parteak soilik dirá bigarren planoko elementu inkoherenteák ze-ari-diren itxaroten, esango nuke etsituki, euren osotasun sintetikoa.

Nolabait esan, unitate sintetiko oso horiek ikus daitezke nola balira izen (edo izendapen, edo etiketa) monolitiko luzeak, nola nioen an sarrerá titulatzen "Ordena regresivoa: zentzu batean, izenzalekeriarik gogorrena":
...ordena regresivoak jartzen ditu gako sintaktiko-interpretativoak an bukaera on esaldia, halako moldez non sintagma eta esaldi osoak diran bilakatzen unitate sintaktiko-interpretativo monolitikoak (zentzu batean, izenen modukoak), zeinen esanahia ez dan izanen koherentea harik iritsi bukaerako klave hori. Esan nahi baita ze:
Langileak hautatzeko irizpide subjektiboak erabili direla salatu dute sindikatuek.
ez da baizik unitate monolitiko handi bat noiz konparaturik kin:
Sindikatuek salatu dute ze erabili dira irizpide subjektiboak te hautatu langileak.
[...] Zentzu batean eta oro har, ordena regresivoa (buruazkena) da izenzalekeriarik gogorrena.
Bai, horrela da, ordena regresibo-sintetikoa dá, oro har, izenzalekeriarik gogorrena.

______________________________
Ikus beste sarrera hauek:
1.: Ordena regresivoa: zentzu batean, izenzalekeriarik gogorrena
2.: Hitz-ordena deduktiboa vs induktiboa 

larunbata, otsaila 11, 2017

Hitz-ordena deduktiboa vs induktiboa

Batzuetan orri hauetan deitu diegú "deduktibo-induktibo" ki hitz-ordena "burulehen-burauzkenak" (ikus sarrerá titulatzen "Kontzeptualizazio zentrala vs informazio osagarria"). Horri buruz, Erramunek dio (hemengo komentario batean):
Nahiz-ta ulertzen dudan hitz horiec ezi inductivo (noiz behar duzu inducitu edo asmatu) eta deductivo (noiz behar duzu deducitu edo ondorioztatu).

Denominatione horiec ez dute laguntzen asmatzera esannahia. Hola sentitzen dut nic. 
Kontuan hartu behar dugu ze sintaxi edo expresabide burulehena abiatzen dá ti gako sintaktiko-interpretativoak afin gero joan zehazten detaileak, zein jadanik (behin gako sintaktiko-interpretatiboak jasotakoan) bihurtu baitira koherenteki interpretagarriak (zentzu guztietan); bitartean-ze, aldiz, sintaxi edo expresabide buruazkena abiatzen dá ti xehetasunak afin azken buruan eman gako sintaktiko-interpretatiboák (edo ideia-buruák) zeinik gabe detaileek ez zuten izanen zentzu koherenterik.

Eta aurrekoaren ondorioz, gauza da ze ordena buruazkenean ez duzu zapaltzen lur segurua eta, hortaz, ahal moduan, jasotako xehetasunetatik joan beharko zinateke "asmatzen" edo "induzitzen" nóla uztartu sintaktiko-interpretazionalki hori-informazioá zein ailegatzen ari zaizu, eta zeinen estrukturazio segurua ez duzu jakinen harik ezagutu bukaerako gako sintaktiko interpretatiboak. Zentzu zabal horretan deitu genezaioke induktiboa ki sintaxi hori. Azken buruan esaten ari gara ze sintaxi induktiboa dá inkoherentea bai sintaktikoki eta bai interpretazionalki.

Kontrastean, ordena burulehenean, hasieratik bertatik zoaz zapaltzen lur segurua, eta arian arian joan ahal zara (seguru) "ondorioztatzen" edo "deduzitzen" nola uztartu sintaktiko-interpretazionalki horiek-adreilu informatiboák ze doazkizu ailegatzen. Zentzu horretan deitu genezaioke sintaxi deduktiboa. Azken buruan esaten ari gara ze sintaxi deduktiboa dá koherentea bai sintaktikoki eta bai interpretazionalki.

Ikus hurrengo definizioák eta komentarioák ti Webster's Collegiate Dictionary zahar bat, zein iruditu zaizkit guztiz egokiak:
Deduction 3. b Logic. Reasoning from the general to the particular, or from the universal to the individual, or, specific, from give premises to their necessary conclusion; also, the coclusion so reached.
Induction  5. Logic. Act or process of reasoning from a part to a whole, from particulars to generals, or from the individual to universal; the inference so reached.

Syn. Deduction, induction. Deduction as contrasted with induction, is distinguished by the fact that the conclusion is certain and necessary if the premises are. In general, conclusions reached by induction are probably only. [...] Deduction is analytic; induction, synthetic.
Oso interesgarria iruditzen zait azken komentario horí:
Deduction is analytic; induction, synthetic.
Baina horretaz mintzatuko gara an hurrengo sarrera.
______________________________
Referentziak
1.: Kontzeptualizazio zentrala vs informazio osagarria
2.: Pentsamolde induktiboa vs. deduktiboa 

ostirala, otsaila 10, 2017

Laka: ez al da erantzukizun gehiegi isilik jarraitzeko?

Beherago duzu, irakurle, aurreko sarreran aipatutako artikuluá ti Laka ("SVO eta OVS hurrenkerak", publikatua an EHUko "Sareko Euskal Gramatika"), zein lasai pasa liteke ki annalak hon antizientzia eta antidivulgazioa.

Artikulu hori, Borja izeneko batek aipatu zuen an "31 eskutik" (ikus artikuluá ti Gorka Lekaroz titulatzen "Uste dugunetik dakigunera, bitxikeriatik normaltasunera" an "31 eskutik" [2015-6-2]), eta Borjaren aipamen horren harian, aukera izan nuen egitekó zenbait kritika eta zenbait galderá ze behar duten explikazio bat. "31 eskutik" blogean bertan (gorago aipatutako artikuluan, nire azken komentarioan), hauxe galdetzen nuen, eta jarraitzen dut galdetzen:
Bide batez, gogorarazi nahi dut ze Laka da hizkuntzalari ikertzailea an universitate publiko bat (bai-eta ikertzaile-burua an taldea non ari da Erdozia, zeini zuzendu baitzion tesia non agertzen gure hizpideko experimentuak) eta gainera euskaltzain osoa [[eta EHUko Euskara-Institutuko kontseilukoa]]:

Ez al da erantzukizun gehiegi isilik gelditzeko? [2015-6-22]
Ez da azalpenik heldu (deskalifikazio gratuitorik bai, ordea), eta (urte eta erdi geroago) artikuluak hortxe dirau, eskegita ti EHUko orri bat, agerian utziz jarrera bát aurre zientzia, jarrera bát aurre kritika fundamentatua, jarrera bát aurre komunitate zientifikoa. Artikulu hori antizientzia da, antidivulgazioa, eta erakusle ezin hobea hon prepotentzia antizientifikoá zeinekin jokatzen ahal duten gure guru sintaxilari ortodoxoek.

Hona hemen Lakaren artikulua, osorik:   

---------------------------

SVO eta OVS hurrenkerak  [Egilea: Itziar Laka)]

Aditza bukaeran duten hurrenkerak aztertu ondoan, aditza erdian duten hurrenkerak aztertu ditugu (SVO/OVS). Norberak gidatutako irakurketaren bitartez, eta irakurri ondoren egindako ulermen-galderen erantzunen bitartez, SVO eta OVS hurrenkeren prozesamendua aztertu dugu. Helburuen arteko bat, subjektua hasieran duen hurrenkerak (SVO) objektua hasieran duen hurrenkera (OVS) baino konputazionalki errazagoa ote den jakitea da.

Esperimentu honetako materialak adibideetan erakusten direnak bezalakoak ziren. Baldintza esperimentalak hauexek ziren: 100 SVO perpaus argumentu singularrak zituztenak (1) adibidekoak bezalakoak alegia; 100 OVS perpaus (2) adibidekoak bezalakoak; 100 perpaus anbiguo, SVO zein OVS bezala interpreta daitezkeenak, (3) adibidekoak bezalakoak; 100 SVO perpaus argumentu pluralak dituztenak (4), eta 100 perpaus OVS hurrenkera eta argumentu pluraldunak, (5) adibidekoak bezalakoak. Denetara 500 perpaus esperimental ziren, eta horiek aurkeztean, beste 100 perpaus betegarri nahastekatzen ziren, partaideek ez zitzaten beti perpaus-eredu berak irakurri. 29 jaiotzetiko euskaldunek hartu zuten parte esperimentuan.

Esperimentu honen emaitzek erakutsi dute ez dagoela alde nabarmenik aditza tartean duten hurrenkera bi hauen artean; biek antxeko denbora-tartea behar dute prozesatzeko. Nabarmentzekoa da ez dugula inolako prozesamendu-abantailarik aurkitu subjektua lehenengo duen hurrenkeraren kasuan (SVO). Emaitza hau deigarria da bi arrazoi nagusirengatik: lehena, gure esperimentuetan parte hartzen duten euskaldunak, helduak izaki, elebidunak dira eta haien bigarren hizkuntza gaztelania da. Gaztelaniaren hitz orden kanonikoa SVO da, eta espero izatekoa litzateke gaztelaniaz errazen den hitzordenak eragin bat izatea gure ikergaien prozesamenduan, eta horrek abaintaila txikia ematea SVO hurrenkerari OVS hurrenkeraren ondoan. Bigarren arrazoia da SVO hurrenkerak subjektua daukala hasieran, eta prozesamendu-lanetan ia aho batez onartzen dela subjektuak hasieran dituzten hurrenkerak prozesatzeko errazagoak direla hizkuntzan. Azter ditzagun kontuak; goiko adibideetan bigarrena den perpausari begiratzen badiogu, berehala ohartzen gara hasieran datorren sintagma emakumea perpaus iragangaitz baten subjektua izan litekeela. Beraz, hori entzuten/irakurtzen duen euskaldunak ez du zertan pentsatu behar perpaus iragankor baten objektua denik. Hurrengo zatia entzutean/irakurtzean ikusi du gure euskaldun hipotetiko honek badaki hasierako hitza ez dela subjektu bat, eta azken zatia entzutean/irakurtzean gizonak asmatu du zein den perpauseko subjektua. Beraz, hasierako hitza subjektua zela pentsatu badu, orduan hasierako postura hori berregin behar du perpausa osatzen doalarik, eta horrek prozesamendu-kostu bat dauka. Baina hasierako hitza objektua zela pentsatu izan badu hasieratik, orduan deigarria da horrek dakarren prozesamendu-kostua eta SVO hurrenkera duen lehenengo adibidearen prozesamendu-kostua berdinak izatea, euskarak “hasierako subjektua” deritzon prozesamendu-estrategiaren zantzurik erakusten ez duela iradokitzen digulako. Oso litekeena da emaitza honek euskararen izaera ergatiboarekin lotura izatea.


Emaitza hauek denak, bada, bat datoz euskal hizkuntzalaritzan egindako aldarrikapen nagusiarekin, hots, SOV hurrenkeraz bestelako hurrenkera guztiak eratorriak direla, ez-kanonikoak, eta, beraz, prozesatze-lan handiago eskatzen dutela euskaldunon garunean.

______________________________

Referentziak (nireak, ez Lakaren artikuluarenak):
1.: Unibertsitatea, zeru hori
2.: Erdozia (2006) edo zelan desitxuratu ondorio enpiriko batzuk
3.: Laka: norbaitek explikatuko al dit?
4.: Prozesamendu-kostua ez da soilik neurtzen an irakurketa-denborak
5.: Sei hilbete beranduago, Lakaren artikulu antizientifikoak hor jarraitzen du
6.: Eztabaida zientifikotik at? Hori da bide antizientifikoa
7.: Nahi duenak, ikus beza
8.: Mesedez, hartu minutu bat eta irakurri hau 
9.: Soilik horrela 
10.: Very low? 
11.: Zein dira oinarrizkoagoak: irakurketa-denborak edo errore-portzentajeak? 
12.: Esaldi pluralen efektu berdintzailea
13.: Zuek valoratu
14.: Noiz arte egongo da artikulu hori hor?

osteguna, otsaila 09, 2017

Noiz arte egongo da artikulu hori hor?

Xabier Errotetak (erantzunez ki Erramun) jartzen du bere begirada kritikoa gain egungo stablishment linguistikoa, zein ari den bultzatzen eredu sintaktiko bat zein ez den inondik inora onuragarria, ezta realista ere:
“Akademia” diodanean uler ezazu egungo stablishment akademiko-linguistikoa.

Nik diodana da Akademiak (biak: Euskaltzaindiak, eta egungo stablishment linguistiko osoak, zeinetan sartzen den akademia, komunikabideak, hezkuntza sistema, standar bezala ekarria den prosa eredua, e.a.), bere praxi egunerokoan, bi eredu horietatik hobesten eta besarkatzen duela ardurenik zein ere hurbilenik baitago eredu altubiano pozointsutik.
Eta stablishment sintaktiko horren burua dá Euskaltzaindiko Gramatika-batzordea, non diren aritzen hizkuntzalariak nola Itziar Laka (barka berriro Itziar Laka aipatzea, baina kasu hau iruditzen zait ezin erakusgarriagoa respektu jarrera guztiz prepotentea zeinekin diren manejatzen gure hizkuntzalari-gramatikari bunkerizatuak).

Itziar Laka ez da soilik partaidea an Euskaltzaindiko Gramatika-batzordea, baizik-ere an kontseikua hon EHUko Euskara-Institutua, zein den, akaso, euskararen bigarren instituzio inportanteena. Areago, kontseilu horretako lau kideak dirá Euskaltzaindiko Gramatika-batzordekoak ere (gainera, Itziar Lakarena da gramatiká titulatzen "A Brief Grammar of Euskara, the Basque Language" (1996), zein den eskuragarri an web-orriá hon Euskara-Institutua).

Botere-akumulazio horrek guztiak azaldu lezake nóla den posible Lakaren artikulu azientifiko eta argiki desitxuratzaile honek jarraitzea eskegita an Euskara-institutuko webguneá deitzen "Sareko euskal gramatika". Hor egon da beste urte oso bat, barre eginez ki zientzia, berre eginez ki guztiok, normaltasun osoz (arazoa ez da soilik zientifikoa, baizik-ere soziala, eta serio-serioa).

Ameskaizto zientifikoaren akaboa dá gainera entzun behar izatea nola Itziar Lakak berak ez dun batere arazorik tu deitu "sasizientifiko" ki teoriak ze duten kritikatzen bere jarduera guztiz kritigarri hori, eskatuz gainera ze teoria horiek geldi daitezen kanpo debate zientifikoa.

Noiz arte egongo da artikulu hori hor?
______________________________
Referentziak:
1.: Unibertsitatea, zeru hori
2.: Erdozia (2006) edo zelan desitxuratu ondorio enpiriko batzuk
3.: Laka: norbaitek explikatuko al dit?
4.: Prozesamendu-kostua ez da soilik neurtzen an irakurketa-denborak
5.: Sei hilbete beranduago, Lakaren artikulu antizientifikoak hor jarraitzen du
6.: Eztabaida zientifikotik at? Hori da bide antizientifikoa
7.: Nahi duenak, ikus beza
8.: Mesedez, hartu minutu bat eta irakurri hau 
9.: Soilik horrela 
10.: Very low? 
11.: Zein dira oinarrizkoagoak: irakurketa-denborak edo errore-portzentajeak? 
12.: Esaldi pluralen efektu berdintzailea
13.: Zuek valoratu

astelehena, otsaila 06, 2017

Scilovemo japoniarra: "Evolutio est ab inductivitate ad deductivitatem"

Josu Lavinek, aurreko sarrerako komentario batean, gogoratzen ditu hurrengo hitzák ti Scilovemo japoniarra (ikus hemen hitz horiek), non Scilovemo itzultzaile japoniarrak arian-arian aurkezten digu bere teoria buruz evoluzio linguistikoa (aipatuz ere tabu linguistikoak). Ikus:

Aurrena Scilovemo mintzo zaigu buruz bere zeregina noiz itzultzen ti japoniera induktiboa ki hizkuntza deduktiboak:
[0:54:28] scivolemo dice:Et meum opus est verbam cottitie ab ordine inductiva ad ordinem deductivam et vice versa convertire.
Gero laburbiltzen digu bere teoria, zein, jakina, dago oinarritua an bere praktika:
[0:56:00] scivolemo dice:Praedico linguas deductivas illas inductivas vincere.
[0:56:38] Josu Lavin dice:a fin de vincer las inductivas?
[0:56:51] scivolemo dice:Evolutio est ab inductivitate ad deductivitatem.
[0:57:04] scivolemo dice:Vide exemplum Finnlandiae.
[0:57:17] Josu Lavin dice:Isto est assi ab latino verso romanica, nonne?
[0:57:28] scivolemo dice:Exactum!
[0:57:48] scivolemo dice:Nam facilius est deductiviter cogitare.
[0:58:03] scivolemo dice:Etiam propter me!
Gainera, momentu batean aipatzen ditu tabuák ze oztopatu dezakete eboluzioá ki estruktura deduktiboagoak:
[0:48:31] scivolemo dice:La proposition principal ante illa subordinata est tabu in Japonese.
Eta tabu horiek existitzen dira hemen ere respektu euskararen estruktura eta baliabide deduktibo historikoák ze, euskaran inoiz edo oso maiz erabiliak izanik ere (eta biziki lagungarriak izanik ere), bazter utzita jarraitzen dute; hala nola ere existitzen dira tabuak respektu euskararen mekanismo linguistikoák ze generatu ahal dituzte estruktura deduktibo berriak bezain potenteak eta onuragarriak.

Ez da esan beharrik ze tabu horien erantzule nagusiak dirá gure hizkuntzalari-gramatikariak (zeinek euren bizkarretan baitute erantzukizuna ki iluminatu bide garatzailea), eta oso bereziki horiék zein dauden an Euskaltzaindiko Gramatika-batzordea. Horien artean aurki ditzakegu Itziar Laka, zeinen analisiez jada mintzatu gara hemen, eta Juan Garzia, zeinen itzal pobretzaileak ailegatzen dira ki hezkuntza (unibertsitarioa zein ez), administrazioa, itzulpengintza...

Hemen oso jende-multzo txikiak dú botere handia, dú erantzukizun handia, eta, dakigunez, erantzukizunak berekin dakar erantzuteko obligazioa.
______________________________
Referentziak
1.: Nor dira erantzuleak on tabu sintaktikoak?
2.: Mesedez, hartu minutu bat eta ikusi hau
3.: Valoraziorik gaiztoena: hori ez da euskara! 
4.: Aurrerapausuak gradualki baina ahalik eta lasterren
5.: ARTETXE-JOAKIN aurka OLABE-LARRU