asteartea, abendua 23, 2008

Norabide prepositivoa: zein bestela?

Idazten dio hak Xabier Amuriza ki Erramun Gerrikagoitia ezen:
... , hik [esan nahi baitu: Erramunek], gauza askotan, arrazoi handiak izan arren, idazkera prepositibo horrek zeharo desorientatzen najok. Askatasunaren janduntzat ondo ikusten joat, baina ez jakiat, ba, hizkuntzari hortik asko lagundu leitekionik.
Lehenengo begiratuan eta hotzean ikusita, gure idazkera hau da lar differentea tik ohiko eredua, ez da dudarik. Hortaz, ez da arraroa Amurizari edo edonori eredu hau txokante eta desorientagarria iruditzea.

Gauza da ze eredu horrek ez duela adierazi nahi bihar-goizerako jarduna, baizik-eta adierazi nahi duela norantza bat, hain zuzen ere adierazi nahi du norantz jo beharko luke euskarak baldin nahiko baleza gainditu estuasun estructuralak ze duten mugatzen bere ahalmen communicatiboa. Azken buruan, norantza horrek nahi du erakutsi helburu bat, zein beharko genuken iritsi atzeon prozesu bat.

Edonola ere, nahiko nuke argi utzi ezen euskararen estuasun estructuralak jaiotzen dira tik bere estructura postpositiboa, eta hortaz, soluzioak ki estuasun horiek soilik etor litezke tik evoluzioa hon eredu postpositibo hori ara eredu askeago eta irekiago bat, zein soilik izan liteken eredu prepositiboagoa (uler bedi "prepositibo" hori an zentzu estructural zabala). Ez dago beste soluziobiderik, ez dago beste norantzarik. Ez bada egiten euskara irekiagoa, estuasunek hortxe dute iraunduko. Hori da norantza: bidea urratsez urrats egin behar da, baina beti norabide horretan.

Adibide baterako, Amurizak berak aipatu du berriki ezen euskarak arazo estructuralak ditu, eta adibidetzat eman du estructura relativoa. Amurizak du eskatzen soluziorik, eta nik proposatu nahi diot soluziobidea: ze eta zein.

Gainera, baldin bi baliabide relatibo prepositibo horiek erabiliko balira an estructura orokor prepositiboago (irekiago) bat, orduan haien potentzialitatea are nabariagoa izanen litzake: izan ere potentzialitate communicatiboa hon estructura guztiz postpositivoa da ondo mugatuagoa ezen potentzialitatea hon estructura guztiz prepositivoa. Edonola ere, soluzioaren hatsarrea hortxe dugu (ze eta zein), guztiz eskura. Zergatik ez dugu bultzatzen?

Beraz, kontua da ze Erramunen eta besteon eredua ez da bere horretan bihar goizerako, baizik helburu bat zein beharko litzaken irabazi gradualki; eta edozein kasutan nahi du erakutsi norabide bat, zein baita ezinbesteko norabidea baldin euskarak iritsiko badu gradu diskurtsibo comparagarria respektu hori gradua zein dugun gozatzen an gure beste hizkuntzak.

Etiketak:

larunbata, abendua 20, 2008

Nola simplificatu aditza, aldiberean birsortuz baliabide prepositivo zahar bat

Demagun bi esaldi hauek:
Hura doakizu / Harek daramakizu
Hor aditza dá trinko-sinteticoa. Baldin aditz sintetico hori analiticoago (banatuago) bihurtzen badugu, orduan genituzke bi forma hauek:
Hura doa ki zu / Harek darama ki zu
non "ki" morfema pre-dativo hori bereiztu dugu ti aditz-erroa (-ma-) eta ti dativoa bera (-zu). Patroi zahar horri jarraiki, plantea genitzake honako aukerak:
Hura doa ki zu

Hura doa ki Eneko

Hura doa ki Bilbao
eta:
Harek darama ki zu

Harek darama ki Eneko

Harek darama ki Bilbao
"ki" hori erabil daiteke optativoki afin eratu edozein forma verbal dativo:
Nik eman dut ki Eneko liburua [dut + ki ... = diot + ... -ri]

Nik eman dut liburua ki Eneko

Nik eraman nuen ki Bilbao liburua

Nik eraman nuen liburua ki Bilbao
Modu horretan izanen genuke modu alternativo bat afin eman aditz trinko dativoak (zein batzuetan gerta daitezke lar astunak), eta gainera hor eskura izanen genuke preposizio dativo eta adlativo bat, zein litzake sortua (edo birsortua) ti euskara zaharra, eta zeinekin lagunduko genuke osatzen erraminta-kutxa prepositivoa zeinekin irabaziko genituzke aukera comunicativo eanguratsuki potenteagoak eta erosoagoak.

osteguna, abendua 18, 2008

Zuzenketa

Atsegin handiz zuzendu nahi dut nire aurreko mezua, non mintzatu bainintzen buruz oker bat zein ustez egina baitzuen Kike Amonarriz-ek an programa Mihiluze. Izan ere, bada aurreko mezu horretan okerrik, baina ez da Kike Amonarriz-ena, baizik nirea. Azalduko dut nola jakin dudan:

1.: Joan den ostiralean bidali nion mezu bat ki Kike Amonarriz, zeinetan atxiki nion aurreko posta (Buruz "zinatekete"). Mezu horretan nioen:
Kaixo Kike Amonarriz (Mihiluze):
Atxikita doakizu mezu bat zein publikatu baitut nire blogean (buruz "zinatekete"). Akaso commentatu zenezake programan Josu Lavin-ek esandakoa (eta akaso proposatu adizki alternativo bat).
Segi ondo,
Jesus Rubio
2.: Kike Amonarriz-ek erantzun astelehenean:
Aupa Jesus:
Lehenik eta behin, milesker egindako oharrarengatik.
Aspalditik jarraitzen ditut zure idatziak. Oso interesgarriak iruditu zaizkit euskararen adierazkortasunaren inguruan egin dituzuen hausnarketak, nahiz eta proposatzen duzuen bidetik urrun samar ikusten dudan nire burua. Nolanahi ere, segi zuen lanarekin, hausnarketarako bide eta aukera emanez.
Asko eskertuko nizuke, aipatzen duzun oker hori zein egunetan ikusi zenuen zehaztea, guk aipamena egin ahal izateko. Egia esan, zuzenekoan horrelakoak egitea ez da harritzekoa eta guri ere ondo datorkigu gure buruari barre egitea.
Besarkada bat eta eskumuinak Hartz Arrazoidunari
Kike
3.: Nik, zehaztasunak emateko, bilatu nuen programaren kopia bat, ikusi berriro ustezko okerra (behin baino gehiagotan, bigarrenez), eta, harrigarriki, saio horretan ere ez nintzen ohartu ezen okerra ez zela baizik neurea; eta Kikeri idatzi, atzokoan:
Kaixo Kike:
Eskerrak zure hitzengatik, eta barka erantzun honen atzeramenduagatik.
Okertxua dago aurreko asteko asteartean (abenduaren 9an), bazkalosteko saioan (astelehen gauekoan), bukaera aldera (saioaren azken txanpan), noiz egiten diezun galdera bat ki Beñat eta Endika bikotea ....
Okerrak dira gauza normala, eta oker konkretu honen kasuan aringarritzat jo daiteke "zinatekete" saihestea, inkontzienteki bada ere. Halako egoerarik berriro gerta ez dadin, ez dut uste aukera txarra litzakeenik adizki alternativoa proposatzea (esan nahi dut zuek proposatzea), eta aurrerantzean hori-adizkia erabiltzea. Zuek ikusi, baina nago ezen aurrerapausua litzakeela.
Bestalde, gustatuko litzaidake argitaratzea zure aurreko (beheko) erantzuna nire blogean: egin dezaket?
Ondo segi, eta besarkada bat.
Jesus Rubio
4.: Kikek erantzun, atzo arratsaldez
Aupa Jesus:
Erantzuna blogera pasatzeko arazorik ez. Horrelakoetan normala den bezala, korrika idatzi eta zuk/zuek batzuk nahastu nituen. Zerorrek zuzendu denak pluralean edo singularrean jarrita eta kito.
Okerraren inguruko "zazpikia" prestatzen dugunean jakinaraziko dizugu.
Milesker
Kike
eta gerotxoago:

Aupa Jesus:
Ni berriro. Zuk aipatutako programa ikusten ari gara (Europako hiriei buruzkoa "Zer da zer"a) eta nik esaten diedan esaldia honako hau da:

"Europara joan beharko bazenute, nora joko zenukete?

Nik uste ez dagoela gaizki esanda... Egia da zuzenean askotan sortzen direla okerrak eta "lapsus linguae"ak (nik behintzat maiz egiten ditut), baina ikusi eta entzundakoaren arabera, zati horretan ez dago akatsik.
Jesus, adi-adi jarraitu beharko duzu hurrengoaren zain.
Milesker
Kike
Mezu hori ikustean, arineketan jo nuen ki grabazioa na programa, eta hantxe comprobatu ahal izan nuen ezen Kikek arrazoia zuela: dio "joko zenukete" eta ez "joango zenukete".

Ez dago aitzakiarik: Kikek dio "joko" eta ez "joango". Jakina, berak ez zuen ezer zuzendu edo azaldu behar zeren berak ondo esan zuen. Hortaz, barkamenak eskatu behar ditut bai Kike Amonarrizi, eta baita blogaren irakurleei ere; eta saiatu ikasten afin horrelakorik berriro gerta ez dadin.

Edonola ere, nik uste ezen aurreko mezuak sortu ditu commentario oso interesgarriak ganik Josu Lavin eta Erramun Gerrikagoitia, zein irakurri beharko lirateke arreta handiz.

ostirala, abendua 12, 2008

Buruz "zinatekete"

[Mezu honen zuzenketa, irakur hemen.]

Lehengo asteartean nengoen ikusten programa Mihiluze, eta hara non aurkezle Kike Amonarrizek bota zuen honako galdera hau ki bikote bat zein ari zen parte-hartzen an programa:
... bazenute, nora joango zenukete?
Casualitatez, nire telebistak badu aukera afin rebobinatu atzera zer ikusten ari zaren, eta hala comprobatu ahal izan nuen nola Amonarriz-ek eusten zion ki bere ustezko okertxua gabez egin esfortzu minimoena ere afin zuzendu edo gutxienez argitu bere estruktura hori: okerra ote zan?, akaso argot-berrikuntza? (kontuan har bedi ezen programan badute atal bat buruz oker barregarriak, eta halaber zabaltzen dituztela berrikuntza linguisticoak nola "esamesak")

Dena dela, kontua da ze, hortxe non printzipioz esan behar zen "zinatekete", Amonarrizek eman zuen "zenukete"; hots ordeztu zuela "zinatekete" gaitik "zenukete". Anecdota horrek ez luke berez zer commentaturik, ez balitz zeren, hori ikustean gogoratu nintzen kin mezu bat na Josu Lavin non mintzatzen baitzen buruz efectua na erabiltzea "zinatekete" adizkia. Zioen Josuk (2007/01/07):
Problema larrienak ZINATEKETE adizkiak sortarazten ditu. Batetik luzeegia da eta bestetik pedantekeriazko kutsua erantsi diote irakasleek berek.

Lehen Hezkuntza edo Bigarren Hezkuntzako ikasle batek bere ikaskideei normaltasunez mintzo zaielarik ZINATEKETE bat botatzen balu, irakaslearen bizkarrezurretik gora harridurazko zirrara igoko litzateke, bat ere dudarik gabe. Antza denez, ZINATEKETE bat bakarrik erabili ahal da eta justifikatuta dago aditzei buruzko ariketa ergel bezain alferreko' hutsuneak betetzekoak egiten direnean.

Gustatuko litzaidake gaur ZINATEKETE inozente bat erabiliko bazenute lagunen aurrean. Adibidez:

etorriko zinatekete

joango zinatekete

poztuko zinatekete

...

Bai, holakoren bat eta errepara iezaiozue, mesedez, interlokutorearengan eragiten duen reakzioari.

Saia zaitezte ahalik eta tonorik naturalena erabiltzen!

Eta gero hemen konta! Vale?

Adeitsuki

Josu Lavin
Arrazoia izango ote du Josu Lavin-ek? Akaso Amonarrizek saihestu zuen "zinatekete" afin saihestu berdin ere haren ustezko efectu fisicoa gain audientzia?.

[Mezu hau bidali dut ki "mihiluze@eitb.com". Commentatuko al dute programan?; Josuri arrazoia emanda, proposatuko al dute adizki alternativo bat afin esan "zinatekete"?; zabalduko al dute adizki alternativo hori programan berdin nola zabaltzen duten "esamesak"? Ikusiko dugu]