igandea, otsaila 28, 2016

Esaldi pluralen efektu berdintzailea

Aurreko post batean ikusi dugu efektu berdintzailea zein gertatu noiz eliminatu experimentuetako zenbait parte-hartzaile relevante zeinekin emaitzak areagotuko baitziren. Orain nahi dut kritikatu beste efektu berdintzaile bat: hura zein gertatu noiz erabili esaldi pluralak

Lakak eta Erdoziak dute aipatzen esaldi pluralen konplexutasun kontzeptual edo/eta morfologikoa. eta azpimarratu behar da ze euskaraz konplexutasun morfologiko gehigarri hori areagotu egiten da zeren:
... euskaldun gehienentzat ergatibo pluralaren forma –ak dela eta ez –ek; (...). Hau da, -ek forma arrotz egiten zaie euskaldun gehienei, eta ikusten dutenean, prozesatze denborak handitzen dira.  [Erdoziaren tesia (2006), 117]
Zailtasun ez-sintaktiko horiek dute eragiten efektu berdintzaile bat noiz erabiltzen esaldien forma pluralak, zein den nabaritzen hala an konparazioa arten SOV eta OSV, nola an konparazioa arten OVS eta SVO:
  • Noiz konparatu SOV eta OSV pluralak (an experimentu indenpendentea respektu konparazio singularra) ez da agertu diferentzia esanguratsua an errore-portzentajeak, nahiz-ta noiz erabili singularrak diferentzia esanguratsua izan (behin 10 parte-hartzaile relevante kendutakoan). Kasu honetan esaldi pluraletako irakurketa-denbora bai da esanguratsuki diferentea alde SOV.
  • Noiz konparatu OVS eta SVO pluralak (an ber experimentua non konparatu singularrak) ez da agertu diferentzia esanguratsua an errore-portzentajeak, nahiz-ta noiz erabili singularrak diferentzia esanguratsua izan (behin 5 parte-hartzaile relevante kendutakoan). Kasu honetan ez da diferentziarik izan irakurketa-denboretan ere.
Bi evidentzia horiek dute erakusten komenientzia ti ez erabili esaldi pluralak an konparazioak, zeren gehitzen baitute konplexutasun berdintzailea zein ez dago an gure interes-fokua. Izan ere, gure helburua dá isolatzea eragina gain prozesamendua zein etorri ti ordenamendu sintaktikoa, bestelako nahasketarik gabe.

Hori dela-ta, eta edozein interferentzia kentzeko, egokiena dirudi aurrena egitea experimentu bat non erabili soilik esaldi singularrak, eta gero, nahi izanez gero, beste bat non erabili pluralak (eta akaso anbiguoak ere). Izan ere, hala egin dute Lakak eta Erdoziak noiz konparatu SOV eta OSV, baina ez noiz konparatu OVS eta SVO (azken experimentu horretan esaldi mota guztiak nahastuta agertzen dira, eta horrek sortu litzake interferentzia gehigarriak).

Esan nahi baita ze, hasiera batean, experimentuko esaldiak ez lirake izan behar, adibidez, negativoak edo morfologikoki konplexuak noiz existitzen dira versio morfologikoki sinpleagoak. Izan ere, konparatutako esaldiak baiezkoak izanda, kanpoan utziko dugu balizko eragina ti ezezkotasuna, eta, demagun, singularrean egonda, minimizatuko dugu efektua ti morfologia nominal eta verbal potentzialki arazotsua. Hori dala-ta, konparazioan hasteko, aski egoki dirudite esaldiak nola:

                 "Gizonak ikusi du emakumea" vs. "Emakumea ikusi du gizonak"

zein Lakak aipatu an "SVO eta OVS hurrenkerak". Esaldi horiek eta beste halakoak erabili dira an experimentua zein dan deskribatzen an "Euskarazko hitz hurrenkera desberdinak prozesatzen (Erdozia, 2006)" eta an tesia ti Erdozia (2006), nondik atera diran artikuluak nola "Processing Derived Word Orders in Basque" non Laka ere dan agertzen arten autoreak.

Beraz, ikus ditzagun errore-portzentajeak an experimentua zein Lakak aipatu an "SVO eta OVS hurrenkerak" noiz-ta kendu gorago aipatutako bi efektu berdintzaileak  (hau da, konsideratuz 29 parte-hartzaileak, eta ez Lakak eta Erdoziak utzitako 24ak, eta esaldi singularrak) (Erdoziaren tesia [2006], 131. or.):

  • SVO ordenan ("Gizonak ikusi du emakumea") huts egin dute esaldien %6.1 
  • OVS ordenan ("Emakumea ikusi du gizonak") huts egin dute esaldien %15,5
Nola experimentuan parte-hartzaile bakoitzak erabili behar izan ditu 20 esaldi ordena bakoitzean, guztira izanen ditugu datuak ti 29 lagun bider 20 esaldi = 580 esaldi izanen ditugu ordena bakoitzean. Hau da, zenbaki absolututan:
  • SVO ordenamenduan 580 esalditik 36 huts egin dituzte.
  • OVS ordenamenduan 580 esalditik 90 esaldi huts egin dituzte (2,5 aldiz gehiago ezi SVO ordenan).
Portzentajeen diferentzia hori estatistikoki esanguratsua edo nabarmena da (p < 0.004). Beste hitzetan, horrek esan nahi du oso zaila dela ordenen arteko diferentzia hori suerte hutsez gertatzea, eta arrazoi bat aurkitu behar dela ki explikatu diferentzia hori. Kasu honetan, diferentzia hori egotzi beharko genioke ki hitz-ordenamendua (zein aski ondo isolatua gelditu baita), halatan non konkluitu beharko genuke ze, experimentuko baldintza sinple horietan, SVO atera da esanguratsuki edo nabarmenki eraginkorragoa (errazagoa, akats gutxiagorekin ulertzekoa) ezi OVS, eta beraz, prozesatzeko errazagoa.

Gainera, ikusia dugu ze, experimentu horretan, reakzio-denborak ere izan dira nabarmenki handiagoak an OVS respektu SVO, eta beste experimentu batean (non erabili soilik esaldi singularrak) SVOk izan zuen errore-portzentaje esanguratsuki txikiagoa ezi OVS eta SOV.

Lakak bere artikuluan behin da berriro ematen du aditzera eze "Nabarmentzekoa da ez dugula inolako prozesamendu-abantailarik aurkitu subjektua lehenengo duen hurrenkeraren kasuan (SVO)" respektu OVS, eta hori ezin onartuzkoa da.
____________________________________________________

Irakur serie guztia:

larunbata, otsaila 27, 2016

Zein dira oinarrizkoagoak: irakurtzeko denborak edo ulermen-erroreak?

Lakak eta Erdoziak, aurreko postetako experimentuan (eta besteetan ere), ¿zein neurri erabili dute ki eliminatu experimentuko partaideak?
  • Erabili al dituzte partaideen irakurketa-denborak? Ez.
  • Erabili al dituzte partaideen reakzio-denborak? Ez.
  • Erabili al dituzte partaideen errore-portzentajeak? Bai.
Zergatik ez dituzte eliminatu partaideak zeinek egin irakurketa-denbora luzeenak?  Zergatik ez dituzte eliminatu partaideak zeinek egin reakzio-denbora luzeenak?

Hor, inplizituki, onartzen ari dira ze bi neurri horiek, interesgarriak izanik ere, dira osagarriak respektu errore-portzentajeak (zein baitira portzentajeak ti porrota an komunikazioa).

____________________________________________________

Irakur serie guztia:

asteazkena, otsaila 24, 2016

Very low?

SOV eta OSV konparatzeko experimentuan, Lakak eta Erdoziak 33 parte-hartzaileeatik 10 eliminatu dituzte a posteriori, behin experimentuko ariketa guztiak egindakoan. 33tik 10!!! Lehenengo begiratuan ere, horrek itxura txarra du. Areago noiz ikusten dugu ze eliminatutakoen datuak (kasu horretan errore-portzentajeak) ez dira erratikoak, edo estrukturabakoak,  edo zentzubakoak, baizik-ze eliminatutakoen errore horiek gehien-gehienak direla OVS, eta erlativoki gutxi direla SOV.

Esan nahi baita ze, eliminatutako parte-hartzaile horien erroreak dira guztiz relevanteak respektu ikerketaren helburua, zeren ari dira oihukatzen ze, experimentu horretan, OSV da askoz gutxiago efektivoa ezi SOV.

Lakak eta Erdoziak esaten digute ze, eliminatutako parte-hartzaile horiek OSV esaldietan batazbeste 16tik 10'7 huts egin dituzte, bitartean-ze SOV esaldietan 16tik 2!!!Kalkulu batzuk egin ostean, hona hemen nola geldituko litzake grafikoa ti errore portzentajeak noiz 10 partehartzaile horiek ez diran baztertzen (barra gorria) respektu errore-portzentajeak zein Lakak eta Erdoziak erabili dituzten (barra urdina, 10 parte-hartzaile horiek kanpoan utzita):
Zehazki, OSV pasatuko litzake ki %30'7 errore-tasa (aprox.), halatan non orain OSVren errore-tasa izango litzake 4 aldiz handiagoa ezi SOVrena, zein pasatuko litzake ki %7,2 inguru (zoritxarrez, ez dugu biderik ki jakin zein izan dan eragina ti datu-bazterketa hori gain erreakzio-denborak eta irakurketa-denborak).

Kontua da ze, Lakaren eta Erdoziaren experimentu horretan (non parte-hartzaile bakoitzak erabili behar ditu 16 esaldi SOV eta 16 esaldi OSV), parte-hartzaileak izanen dira baztertuak baldin ordena bateko 16 esaldietatik 6 baino gehiago huts egiten badituzte, nahiz-ta beste ordenan ez huts egin esaldi bat bera ere. Hau da,
  • OSVn 7 errore eta SOVn 0 errore eginda, parte-hatzailea eta bere datuak baztertuta geldituko dira, nahiz-ta guztira esaldien %22 huts egin (32tik 7), baina
  • OSVn 6 eta SOVn 6 eta analisi barruan geldituko dira nahiz-ta guztira esaldien %37'5 huts egin (32tik 12).
Ikus dezagun beste ikuspuntu batetik. Errore-portzentajeen helburua zen kontrastatzea ea existitzen zen diferentzia esanguratsua arten SOV eta OSV, eta zer egin dute? Ikus:
  • Noiz aurkitu parte-hartzaile bat zeinek egin diferentzia ondo relevantea an ulermen-erroreak (demagun, OSVn 10 eta SOVn 2, hau da esaldi guztien %37’5), Lakak eta Erdoziak baztertu dute parte-hartzaile hori, baina:
  • Noiz aurkitu parte-hartzaile bat zeinek egin aurrekoaren oker-kopuru berdina (%37’5) baina diferentziarik gabe (OSVn 6 eta SOVn 6), orduan Lakak eta Erdoziak onartu dute parte-hartzaile hori an analisia.
[OHARRA: kontuan hartu ze, eliminatutakoen batezbesteko erroreak izan dira: OSVn 10,7  eta SOVn  2]

Vistan denez, datu horiek horrela kentzean, OSVren errore-portzentajeak bilakatu dira askoz bajuagoak respektu beharko luketenak (hala nola ere, adibidez, SOV+OSV baturaren errore-portzentajeak), eta ordenen arteko diferentzia erlativoak suavizatu dira (nahiz-ta ondo esanguratsuak izaten jarraitzen duten).

Baina, gauza da ze, Lakak eta Erdoziak, behin parte-hartzaileen ia heren bat kanporatutakoan (Laka-Erdoziarentzat errore gehiegi zituztelakoan), eta horren ondorioz, behin  errore gehienak eta ondo relevanteak baztertutakoan (%58 inguru), atrevitzen dira ki esan ze experimentu horretan erroreak dira very low:
(3C) [goragoko grafikoaren barra urdinak, noiz batertu dituzte 10 parte-hartzaileak] shows that, even though the amount of errors in the comprehension question was very low, it was significantly higher for OSV sentences. [Laka eta Erdozia, "Linearization preferences given “free word order”; subject preferences given ergativity: a look at Basque" (2012)]
Very low?

____________________________________________________

Irakur serie guztia:

ostirala, otsaila 19, 2016

Soilik horrela

Gogora dezagun orain hurrengo grafikoa ti "Euskarazko hitz hurrenkera desberdinak prozesatzen" (2006), zein Erdoziak eta Lakak oso ondo ezagutzen duten (bertan, Erdoziak Lakari eskertzen dio harek eskainitako laguntza noiz ateratzen emaitzak):

Ezkerreko partean, ulermen-ariketaren erreakzio-denboretan, Erdoziak planteatzen du kontraste bat noiz konparatzen erreakzio-denborak an SOV+SVO versus erreakzio-denborak an OSV+OVS (ordena subjektu-lehenak vs. ordena objektu-lehenak), eta beste bat noiz konparatzen erreakzio-denborak an SOV+OSV versus SVO+OVS (ordena aditz-azkenak vs. ordena aditz-erdikoak). Ikus Erdoziaren emaitzak eta valorazioak:
Esperimentuko partaideek, ulermen ariketa gauzatzeko denbora gehien, objektuaz hasten diren hurrenkerekin behar izan dute. Subjektuaz hasten diren bi baldintzen ulermen ariketa gauzatzeko denborak batu, eta objektuaz hasten diren baldintzen ulermen ariketarekin alderatuz gero emaitza esanguratsua da (SOV+SVO vs. OSV+OVS; p<.02). Aldiz, aditzaren kokaguneak ez dirudi eraginik duenik ulermen ariketa gauzatzeko garaian, ez baita emaitza esanguratsurik lortu aditza amaieran duten baldintzen eta aditza tartean duten baldintzen artean; segur aski, OSV baldintzei buruzko ulermen ariketa gauzatzeko denborak eraginda. (Erdozia, 2006)
Beraz, erreakzio-denboretan, alde batetik ordena subjektu-lehenak (SOV eta SVO) ateratzen dira hobeki ezi ordena objektu-lehenak (OSV+OVS), bitartean-ze ordena aditz-erdikoak (SVO+OVS) ez dira ateratzen ez hobeto ez txartoago ezi ordena aditz-azkenak (SOV+OSV).

Aurreko kontraste horiek interesgarriak dira, baina horiek eginez gero, kontraste berberak egin beharko lituzkete an errore-portzentajeak (zein diran are interesgarriagoak) eta baita an irakurketa-denbora osoa. Koherentzia hutsez.

Sorpresa da ze Erdoziak ez du esaten ezer buruz kontraste horiek an errore-portzentajeak, eta noiz fijatzen garen an grafikoa non diran agertzen ordena ezberdinen errore-portzentajeak (goiko eskuinekoa), ikusten dugu ze, beste kontrasteen emaitzak ikusita, SVO+OVS ordenak ia seguru izanen luke aldeko diferentzia esanguratsua respektu SOV+OSV (ez digute ematen datua, baina grafikoak hori sugeritzen du argiki). Edozein kasutan ere, binakako kontrasteetan SVOk bádu avantaila esanguratsua respektu SOV, eta OVSk respektu OSV (gainera, SOV eta OSV dira errore gehien dituztenak). Beraz, hor, ordena aditz-erdikoak ateratzen dira hobeki, eta bereziki SVO

Areago, perpausen irakurketa-denboran ere, SOV eta OSV ordena aditz-azkenak dira  ulermen ariketa gauzatzeko denbora gehien behar izan dutenak, nahiz kasu honetan grafikoak ez du argiki sugeritzen ordena aditz-erdikoen avantaila esanguratsua (kasu honetan, SOV, SVO eta OVS ez dira elkarren artean esanguratsuki desberdinak, soilik OSV da esanguratsuki ezberdina respektu beste hirurak). Ikus:


Laburbilduz, erroreetan ordena aditz-erdikoak dira avantailatsuenak (eta  bereziki SVO, bigarren OVS, eta soilik hirugarren SOV), erreakzio-denboran ordena subjektu-lehenak, eta irakurketa-denboran, ez dago avantaila argirik. Eta, ¿zein da ordena bakarra zein dan aditz-erdikoa eta subjektu-lehena?
  • Erantzuna: SVO
Gainera, emaitza horiek, oro har, bat datoz kin antzeko experimentuak zein Lakak eta Erdoziak burutu dituzten, eta froga enpiriko guztiek apuntatzen dute ki konklusio berbera: baldin-eta ordena bat ateratzen bada hobeki an experimentu horiek, hori da, argiki eta dudarik gabe, SVO.

Eta experimentu horietatik, ¿nola ailegatu liteke ki konklusioa ezen evidentzia horrek du sostengatzen "euskal hizkuntzalaritzaren aldarrikapen nagusia"? (ikus aldarrikapen hori an "SVO eta OVS hurrenkerak"); alegia, ¿nola ailegatu liteke ki konklusioa ezen SOV ordenak du eskatzen prozesatze-lan txikiagoa ezi beste ordena guztiak? ¿Nola lortu liteke estaltzea ze, experimentuotan, SVO ordena da esanguratsuki hobea edo gutxienez berdina respektu SOV, OVS eta OSV?

Ba, hori soilik lortu liteke praktikatuz etengabeko partzialitatea, etengabeko arbitrarietatea, etengabeko neurri bikoitza an analisiak, valorazioak eta konklusioak, soilik horrela.

____________________________________________________

Irakur serie guztia:

asteazkena, otsaila 17, 2016

Mesedez, hartu minutu bat eta ikusi hau

Diote "Lakak, Erdoziak, Mestres-Missé-k eta Rodriguez-Fornellesek (2009)" noiz konparatzen SOV eta OSV:
...the comprehension task revealed that answering a question about an OSV sentence was harder than answering a question about a SOV sentence, as evidenced by a significant longer reaction times to provide an answer (see Fig. 1B)
 and a significant larger percentage of errors produced (Fig. 1C and Table 2).

Thus, at least under this experimental situation, the processing of OSV sentences was harder than the processing of SOV sentences. (Lakak, Erdoziak, Mestres-Missé-k eta Rodriguez-Fornellesek (2009), 5. or.)
Beraz, noiz konparatzen SOV eta OSV, erreakzio-denbora esanguratsuki luzeagoak eta errore-portzentaje esanguratsuki handiagoak dakarte (thus) eze OSV esaldien prozesamendua da zailagoa ezi SOV esaldien prozesamendua.

Ikus orain Lakak erabilitako emaitzak noiz konparatzen SVO eta OVS an antzeko experimentu bat non diran erabiltzen antzeko esaldi singularrak (nahiz-ta kasu honetan esaldi singular horiek eman dira nahastuak kin esaldi pluralak eta anbiguoak, baina tira: ikus "SVO eta OVS hurrenkerak" eta Erdoziaren tesia [2006]):
  • Ikus goragokoaren antzeko diferentzia esanguratsuak an erreakzio-denborak (esaldi singularrak):
  • Ikus goragokoaren antzeko diferentzia esanguratsuak an errore-portzentajeak (esaldi singularrak):
Zein da diferentzia? Ba, diferentzia da eze hor, Lakak ez du konkluituko ze "at least under this experimental situation, the processing of OVS sentences was harder than the processing of SOV sentences".

Ez, hor Lakak valoratuko digu ze "nabarmentzekoa da ez dugula inolako prozesamendu-abantailarik aurkitu subjektua lehenengo duen hurrenkeraren kasuan (SVO)" respektu OVS (ikus Lakaren "SVO eta OVS hurrenkerak").

____________________________________________________

Irakur serie guztia:

asteartea, otsaila 16, 2016

Nahi duenak ikus beza

Lakaren "SVO eta OVS hurrenkerak" da ondo islatzen an artikulua ti Laka eta Erdozia (2012) titulatzen "Linearization preferences given “free word order”; subject preferences given ergativity: a look at Basque" (2012). Ikus:
The results revealed that verb-medial SVO and OVS sentences do not display a processing asymmetry. As it is shown in (14A), the only significant differences obtained in the comparison between singular and plural conditions. Those differences were arguably due to conceptual and/or morphological complexity, but clearly not to syntactic structure.

These results converge with claims made in Basque Linguistics that all word orders other than SOV are derived via syntactic displacement. (Laka eta Erdozia, 2012)
Baina esan behar da ze aipuko (14A) horretan soilik ari dira kontsideratzen irakurketa-denborak!!!!!!!  berdin nola an "SVO eta OVS hurrenkerak". Euren konklusioan SVO eta OVS  do not display a processing asymmetry zeren irakurketa-denborak ez dira esanguratsuki diferenteak (irakur mesedez hau). Baina, zergatik ez dituzte valoratu ulermen-ariketaren emaitzak? Vistan da ze baldin ordenaren batean errore-tasak edo/eta erreakzio-denborak nabarmenki handiagoak balira, orduan bai existituko litzakeela a processing asymmetry. Ez al zaie burutik pasa? Ikus dezagun:

2012ko artikulu horretan bertan, Lakak eta Erdoziak konparatu dituzte SOV eta OSV, eta hor aurrena aurkeztu dituzte emaitzak ti experimentu sinple bat non soilik erabili dituzte morfologia singularreko esaldiak (eta gero, bigarren experimentu batean erabili dituzte esaldi pluralak eta anbiguoak). Experimentu horretan bai valoratu dituzte irakurketa-denborak, erreakzio-denborak eta errore-portzentajeak:
As shown in (3A), the total time participants required to read the sentences was significantly longer for OSV sentences and shorter for SOV. (3B) shows that participants took longer to read and answer comprehension questions related to OSV as compared to SOV. (3C) shows that, even though the amount of errors in the comprehension question was very low, it was significantly higher for OSV sentences. All these measures indicate that processing an SOV sentence is significantly faster and easier than processing OSV sentences for native speakers of Basque, even though all sentences are equally grammatical. This result is convergent with the claim made in Linguistics that OSV sentences are syntactically more complex than SOV sentences in this language. (Laka eta Erdozia, 2012)
Beraz, hor bai, 2012ko artikulu bereko valorazio-konklusio horretan bai erabili dituzte errore-portzentajeak eta erreakzio-denborak noiz konparatzen SOV eta OSV. Eta galdera da: ¿nolakoak lirake errore-portzentajeak eta erreakzio denborak an antzeko experimentu bat (esaldi singular morfologikoki sinpleak) noiz konparatzen SVO eta OVS?

Ba, aurreko postean zehaztu genuen nola errore-portzentajeetan (berriro diot, emaitzarik erabakiorrena) báda diferentzia nabarmena alde SVO eta kontra OVS.

Bestalde, erreakzio-denborak hauek dira (Erdoziaren tesia [2006], 129. or.):

non, berriro ere, báda diferentzia nabarmena alde SVO eta kontra OVS (beste post batean mintzatuko naiz buruz Lakak eta Erdoziak aztertutako datu horiek, non 33 parte-hartzaileetatik 10en datuak utzi zituzten analisitik kanpo!).

Beraz, SOV eta OSV konparatzean, goragoko aipuan gorriz nabarmendutako zati horiek halaxe dira noiz konparatzen SVO eta OVS an antzeko experimentu bat. Zeren konparazio horretan ere, errore-portzentajeak eta erreakzio-denborak indicate that processing an SVO sentence is significantly faster and easier than processing OVS sentences azpi experimentuko baldintza sinple horiek. Hala ere, Lakak, SVO eta OVS konparatzean, diosku ze: "Nabarmentzekoa da ez dugula inolako prozesamendu-abantailarik aurkitu subjektua lehenengo duen hurrenkeraren kasuan (SVO)"!!!!!!!!!

Nahi duenak, ikus beza.

____________________________________________________

Irakur serie guztia: