asteartea, otsaila 20, 2007

Sujetu sintaktikoa da tipikoki tema diskursiboa eta ajente semantikoa

Erantzunez a Patxi Petrirena, esperantzaz-ézen askoz gehiagotan ahal dezagun ezagutu eta eztabaidatu bere komentario beti-ere aberasgarriak.

Estatistikak bistara jartzen dizkigu realitateak (azpiko tendentziak), zein, bestela, nekez ikusiko genituzkeen. Esaldi baten gainean diskutigarria datekeen hori bihurtzen ahal da aski klaru noiz dugun aztertzen realitate hori berbera azpi argi potentea hon datu agregatuak.

Zientzia sozialetan (hala nola hizkuntzalaritzan), estatistika da ia lehio bakarra nondik begiratzen ahal diogun abantailatsuki a realitate sozial konplexua. Zeren, nahiz indibidualki edozer-ere izan daitekeen aski eztabaidagarri, erlatibo edo kasual, ez da hala gertatzen an talde handiak, non regularitateak retratatuko dira berdin nola izanen bagenu baga kamara hon X-izpi sozialak.

Gure kasu honetan, zuk diozunez, sujetu gramatikala ez da beti izan behar tema edo/ ta ajentea. Baina, sujetua izaten da hura zeintaz predikatzen baitugu zerbait (eta maiz, horixe da tema) eta predikatua izaten da hura zein dugu predikatzen burúz sujetua (eta maiz, huraxe da rema).

Jakina, sujetua ahal da izan tema edo rema, ajente semantikoa edo paziente semantikoa (edo eliptikoa); baina horrek ez digu ezkutatu behar ze existitzen dira korrelazio sendoak artén sujetu sintaktikoak eta tema diskursiboak edo/ta ajente semantikoak (berriro diot: esaldi bakan batean diskutitu daiteke edozer, baina agregatuki argi dira ageri erlazio estu horiek, eta datu agregatuetan ikusten dira tendentziak).

Jon Aske hizkuntzalari euskaldunak zioskun hemen ézen:
There is a strong correlation between grammatical subject and topic, on the one hand and grammatical object (when there is one) and focus. Indeed, the category subject seems to be but the grammaticalization of the category topic (although not all subjects are topics, and some are indeed foci).
Comrie hizkuntzalariak aipatzen zigun hemen ézen:
Las explicaciones para el predominio de los órdenes de palabras en los que el sujeto precede al objeto parecen tener base psicológica, de acuerdo con la preeminencia del agente en la posición agente-acción-paciente y la gran correlación entre el agente semántico y el sujeto sintáctico: ...
Aipatzen duzu, Patxi, Euskaltzaindiaren gramatika; eta Euskaltzaindiak berak sinatzen du hau (Euskal gramatika laburra: perpaus bakuna):
Gramatika egituraz eta mintzagai egituraz mintzatu gara. galdera hauxe da orain: ba ote da bi egitura horien artean nolabaiteko loturarik edo bakoitza bere aldetik ote dabil? Badirudi erantzuna baiezkoa dela, hots, nolabaiteko lotura badela. Oro har, mintzagai egituran ditugun mintzagaia eta iruzkina gramatika egiturako subjektua eta objektua-aditza osagaiekin bat datozelako. [29 or.]
Honek guztiak ez du inplikatzen ézen OVS ordena da berez eta beti-ere komunikatiboki gaiztoa. Ez. OVS da ordena bat zein zenbait egoeratan da abantailatsua, bereziki noiz biziki enfatizatu nahi ditugun objetu aski sinpleak an egoera komunikatibo ongi kontestualak (mezu bereziki adierazkorrak). Baina, regularki eta baldintza orokorretan erabiltzeko, bada ordena komunikatibo ahaltsuagorik, bai maila teorikoan (ikus adibidez hemen):
2.
Proto-languages are expected to be simple in terms of nominal expressions. However, along with the developing of NP internal structure and the extension of the size of NP, the pressure to move large NP to the end of sentence increases too. Between S and O, O is more likely to be heavy. That is why O, but not S, tend to postpone.
...
3.
In addition, a heavy O is normally a piece of new information. New information tends to appear later in the sentence. Therefore, everything else being equal, a heavy O tends postpone rather than prepose.
...
In short, the drift from OV to VO is motivated by the processing ease. [Bingfu Lu]
eta baita maila enpirikoan ere: goiko datuek ez dute uzten dudarako zirrikitu handirik.

Aparte utzita zuk edo nik izan ditzakegun iritzi edo gustu personalak burúz ordena hau edo bestea, nik uste ézen, ahal delarik, eraman behar da eztabaida a esparru objetiboak, non ahal dezagun minimizatzen konponente subjetiboak. Eta hor, datu agregatuek behar dute jokatu paper garrantzitsua.

astelehena, otsaila 19, 2007

XK3: Sujetua urjenteena, edo akaso aditza, baina ia inoiz ez objetua

Erantzunez a Xabier Kintana (ikus XK1 eta XK2).

An XK1 esan genuen ézen hitz-hurrenkera guztiek ez zeukaten maiztasun berbera zehar mundua, eta eman genuen ideia bat buruz nolako frekuentzia-ezberdintasunak aurki genitzakeen. Orain zehaztuko dugu pitin bat gehiago ha-informazioa:
6orders
Lehenengo eta urrrutiko begiratu batean, datu estatistikoek erakusten digute nola munduan zehar nahiago izaten den ézen esaldian aurrena joan dadin sujetua; batzuetan ametitzen da aurrena aditza, eta ia inoiz ez da ametitzen objetua an hasiera hon informazio-kate regular bat.
Hor ageri zaizkigu lehentasun komunikatibo batzuk, urjentzia komunikatibo batzuk, zeinetan, alde handiz, komunikagai urjenteena izanen zen sujetua (tema), edo akaso aditza (akzioa), baina badirudi ézen, definitiboki, objetua ez dela sartzen artén gure urjentzia komunikatiborik handienak, salbu kasu guztiz atipiko batzuetan.
Izan ere, ¿nola kalifikatu genezake hizkuntza bat zeinen urjentzia komunikatibo nagusia den regularki objetua? Nik uste kalifika genezakeela nola "hizkuntza hiperadierazkorra": halako hizkuntzetan mezuak derrigor izanen dira oso laburrak, eta gehienetan sujetua eta aditza izanen dira aski kontestualak (ia esan gabe doaz), eta keinuak (informazio jestuala) oso inportanteak. Esan nahi baita ézen halako hizkuntza bat izanen da tipikoki oso hizkuntza hurbila ti kontestua, oso "ahozkoa" (oso gutxi literarioa), oso jestuala, oso sinplea.
Eta, realitatean, ¿non bizi dira hizkuntza horiek?, ¿zein baldintzetan bizi dira? Aukera dezagun kasu horietako bat, eta ikus dezagun, gaingiroki bada ere, zein ote diren baldintza horiek: har dezagun ha-hizkuntza deitzen Uranina:
UrarinaOVS
Bistan da: oso hiztun gutxi, Amazonia inguruan, polisintetikoa, ... Akaso, horrelako hizkuntzak izanen ziren askoz frekuenteagoak an garai oso zaharrak, noiz mezuak ziren oso laburrak, oso adierazkorrak, oso zuzenak, noiz ordena ia berdin zen. Pentsatzekoa da hala izanen zela, baina gaur egun halako hitz-ordenek ez dute etorkizunik: hain da antikomunikatiboa eta mugatua ordena hori.

asteazkena, otsaila 14, 2007

XK2: Irresponsabilitate handia

Erantzunez a Xabier Kintana (ikus XK1).

Sintaxiari buruz, existitzen dira bi hurbilketa linguistiko nagusi: bata da hurbilketa formala (zeinen referentzia nagusia den Chomsky), eta bestea da hurbilketa funtzionala (non akaso Givón aipatu beharko genuke).

Hurbilketa formalak ez ditu azaltzen lojikoki bere printzipioak : printzipio horiek hor daude (biolojikoak dira), eta parametroak funtsean arbitrarioki banatuta egonen lirateke:
Another issue involves explanation: there has been little interest in even asking the "why" question in formal grammar and principles of ordering have been stipulated in an explanatory vacuum . [John A. Hawkins (funtzionalista)]
Korronte funtzionalistak, berriz, jartzen du bere analisiaren zentroan honako galdera hau:
fundamental question: Why is language structure the way it is? [Martin Haspelmath (funtzionalista)]
Ez dugu egin behar oso buruketa sakona áfin konturatu ézen hurbilketa funtzionala da zientifikoki osoagoa ézi hurbilketa formal hutsa (sinplemente galdetzen du sistematikoki hori galdera: "Zergatik?"). Haspelmath doa haruntzago:
Are functional explanations compatible with generative analyses?

In principle, yes, but often generative analyses are made redundant by functional explanations, so ignoring functional explanations is irresponsible.
Konpletamente ados nago: da irresponsabilitate handia.

Datuak ari dira exijitzen azalpen (serio) bat.

ostirala, otsaila 09, 2007

XK1: Kintanak zor digu azalpen (serio) bat

Mezu hau da lehennegoa hon serie bat zeinetan erantzungo baitiot a Xabier Kintana.

Kintanak dio:
Mila esker zure mezuengatik. Sintaxiaren beste posibilitateak aipatzen dituzu. Horiek, jakina, infinituak izan daitezke, baina kontua da hizkuntza bakoitzak, bere eboluzio propioaren aribidean, horietako batzuk bereganatu eta hobetsi dituela. Eta horiek gertatu dira, besteak beste, bere nortasunaren ezaugarri linguistiko propio.
Hasteko, esan dezadan ézen pozgarria da ikustea nola Kintanak du erabiltzen ha-hitza "eboluzioa" áfin adierazi hizkuntza baten aldaketa multzoa zehar denbora. Hitz horrek kokatzen gaitu an marko kontzeptual egoki eta amankomun bat.

Baina, jakina, eboluzio hori tratatzean, hizkuntzalari batek (hots, zientifiko sozial batek) esan beharko liguke zerbait gehiago ézi Pernandok.

Erabiliz abstrakzio-gradu handixeagoa ézi Kintanak, esan dezakegu ézen, adibidez, ha-posibilitateak hon ordenatzea sujetua, objetua eta aditza ez dira infinituak, baizik 6: SOV, SVO, VSO, VOS, OVS eta OSV, eta ze ordena horietan guztietan existitzen dira hizkuntza realak. Beraz, ordena guztiek dituzte gordetzen ezaugarri propioak hon hizkuntza konkretu realak, eta hortaz, Kintanaren hitzetatik segitzen da ézen 6 ordena horiek izanen lirateke berdin aukeragarri, berdin gomendagarri, berdin komunikatibo, eta berdin ... inofensibo.

Alde horretatik, espero genezake ézen munduko hizkuntzak aleatorioki joango zirela egokitzen a goiko molde horiek, eta, berdin nola gertatzen den noiz jaurtitzen baitugu dado bat asko eta askotan, espero genezake ézen posibilitate guztiek izanen zutela antzeko maiztasuna. Jakina, horrek ez liguke ziurtatuko ézen Kintanaren ikuskera egiazkoa denik, baina hak-ikuskera izanen zuen aldeko ebidentzia bat, zein aztertu beharko litzateke xehekiago.

Bestalde, Kintanaren ikuskera hori derrigor jarri beharko genuke dudatan baldin realitateak eskainiko baligu egoera bat non ordena batzuek dauzkate oso ordezkari gutxi, eta beste batzuek ordezkari asko. Horrek ere ez liguke ziurtatuko ézen Kintanaren ikuskera da faltsua, baina, hala eta guztiz ere, hizkuntzen banaketa esanguratsuki apartatuko balitz ti banaketa uniformea, orduan azalpen sendo bat beharko litzateke áfin azaldu desbiazio hori.

Zein da realitatea? Realitatea da ézen 6 aukera horietatik existitzen dira 2 non dagoen oso-oso hizkuntza gutxi, eta beste 2 non dauden asko-asko. Beste bietan badaude batzuk-batzuk (gutxi). Dudarik gabe, egoera horrek eskatzen du azalpen bat, baina Kintanak ez du ezer azaltzen.

Kintanak ez du azaltzen, soilik deskribatzen (guztiz superfizialki) eta ya-esta. Kito. Bukatu da. Akabo. Kintanarentzat, gauza da ze hizkuntza bakoitzak hobetsitako sintaxiak du osatzen hizkuntzaren nortasun propioa. Eta, zer esanik ez, ezin da sakoneko kritikarik egin buruz zerbait hain inportantea nola nortasuna hon hizkuntza bat.

Hori, Kintana jauna, da zientziari eskapo egitea.