igandea, ekaina 24, 2007

PP1: Titular desthematizatua, burugabetua, dorpea

[Erantzunez tu Patxi Petrirena burúz bere erantzuna tu Erramun Gerrikagoitia, zein irakur daiteke hemen.]

Erramun Gerrikagoitiak bere blogean kritikatu du honako titular hau (esanez ze irakurle gutik ulertuko zuten hori titularra an lehenengo irakurraldia):
Zergak murrizteko lege proiektua ontzat hartu du Frantziako Gobernuak
Patxi Petrirenak erantzun:
Hori gutik ulertu?

1. Zergak
2. Zergak murriztu
3. Zergak murrizteko lege proiektua
4. Zergak murrizteko lege proiektua ontzat hartu
5. Zergak murrizteko lege proiektua ontzat hartu Frantziako Gobernuak

Zer ez da ulertzen? Sekuentzializazioan, aukera bat egin da, jakina, baina aukera hori zerbaitengatik egin da. Zertaz mintzo gara? Frantziako Gobernuaz ala zergak murrizteaz? Non, noiz, norentzat eta zer testuingurutan. Hori da kontua.
Erantzun dezagun tu galdera horiek, abiatuz tik azken komentarioa.

1.: Non, noiz, norentzat eta zer testuingurutan. Hori da kontua.

Gure aztergaia da titular bat kontesturik gabekoa (hasten gara tik zero informazio kontestuala). Izan ere, oso irakurle gutik jakingo zuten ze Frantziako Gobernuak erabaki behar zuen nolako zergak jarri behar zituen (adibidez, aurreko eguneko Berrian, ekainaren 20koan, "zergak" hitza ez da behin ere agertzen). Dudarik gabe, lehenengo irakurraldian irakurle gehienek ez zuten jakingo ézen titularrori ari zen burúz erabaki bat ganik Frantziako Gobernua, ez zuten jakingo zeri buruz ari ziren jasotzen informazio aski xehea (nolako zergak, nolako lege-proiektua) harik ailegatu tu benetako thema, zein baita "Frantziako Gorbenuak". Hor, jakina, irakurleek reinterpretatu beharko zuten aurreko informazioa, normalean bigarren irakurraldian.

2.: Zertaz mintzo gara? Frantziako Gobernuaz ala zergak murrizteaz?

Badirudi ze Patxi Petrirenak galdetu nahi digula burúz themá hon titular hori, eta hor nik uste ezin daitekeela izan dudarik ézen hor thema da "Frantziako Gobernuak", bitartén rhema baita beste guztia: "zergak murrizteko lege proiektua ontzat hartu du".

Beraz, zertaz mintzo gara? Burúz Frantziako Gobernua (sujetu sintaktikoa eta thema diskursiboa). Eta zer predikatzen dugu burúz Frantziako Gobernua? Ze hartu du ontzat lege-proiektu bat tu murriztu zergak.

3.: Sekuentzializazioan, aukera bat egin da, jakina, baina aukera hori zerbaitengatik egin da.

Bai, sekuentzializazioan aukera bat egin da, baina aukera dorpea, eskasa, thematizatu gabea, lehenengo irakurraldian ondo ulertzen ez dena, mahomaren zaporekoa. Aukera hori ez da serioa, nola beharko hak Berria. Aukera horiek esanguratsuki jaisten dute mailá hon egunkari hori.

4.: Zer ez da ulertzen?

Ez da ulertzen (enkajatzen) ezer ere harik-eta ailegatu tu azken bi hitzak: Frantziako Gobernuak. Bi hitz horiek dira ezin inportanteagoak áfin koka gaitezen an kontestu egokia, áfin koka dezagun hurrengo (eta ez ¡¡¡lehengo!!!) informazioa an kontestu egokia, áfin ongi deskodifika dezagun hurrengo (eta ez ¡¡¡lehengo!!!) informazio berri eta xehea: bi hitz horiek dira mezuaren thema eta burua. Bi hitz horiek amaieran jarrita, mezua da gelditzen desthematizatua, burugabetua.

[Erantzun honek jarraitzen du hemen.]

astelehena, ekaina 18, 2007

Udazkenean gehiago

Blog honek hartuko du atseden an udara.

Ondo izan!

asteazkena, ekaina 06, 2007

F1 eta F2 berez dira foku-mota ezberdinak: F1 enfatikoagoa eta F2 landuagoa eta neutroagoa

Jan Firbas hizkuntzalari famatuak idatzi zuen an urteá 1982 hurrengo hau (an bere artikuluá titulatzen Has every sentence a theme and a rheme?):
A functional analysis can divide a verbal sentence into a thematic and a non-thematic section, i.e. into a theme and a non-theme. [Firbas 1982]
Sekzio thematikoa lotzen da kin informazio aski ezaguna eta oinarrizkoa nondik abiatzen baita mezua, bitartén sekzio rhematikoa lotzen da kin informazio berria, zeinen transmisioa baita helburuá hon mezua.

Zentzu horretan esan genezake ze themak aportatzen du informazio gutxiago (da gutxiago informatiboa), bitartén rhemak aportatzen du yago informazioa (da yago informatiboa). Edo alternatiboki, Jan Firbas beraren terminotan, esan genezake ze themak du gradu bajuagoá hon dinamismo komunikatiboa, bitartén rhemak darama berekin gradu altuagoá hon dinamismo komunikatiboa:
The non-thematic section can be divided into a transition and a rheme. Theme, transition, and rheme are not position-bound concepts; they are not invariably linked with the beginning, middle and the end of the sentence, respectively. They are regarded as carriers of degrees of communicative dynamism (=CD). Let me recall that by a degree of CD carried by a linguist element I understand the relative extent to which such an element contributes towards the further development of communication. The theme (th) is constituted by an element (elements) carrying the lowest, the rheme (rh) by an element (elements) carying the higest, degree(s) within a sentence. The transition ranks between the two. ... Under normal contextual conditioning (i.e., in their most natural uses), the following sentence structures would function in these perspectives: A boy (rh) came (tr) into the room, Into the room (th) came (tr) a boy (rh), There (th) was (tr) a boy (rh) in the room (th). [Firbas 1982]
Aurreko postetan esana dugunez, SOV eta SVO ordenetan sujetua izaten da thema, eta predikatua (OV edo VO) izaten dá sekzio rhematikoa. Baina, predikatuaren barruan bereizi dezakegu alde batetik elementu transizional bat kin gradu ertainá hon dinamismo komunikatiboa, zein izaten baita aditza; eta beste aldetik beste elementu bat kin gradu altuená hon dinamismo komunikatiboa, zein izaten baita aditzaren osagarria (delarik, objetu direktoa, indirektoa, edo beste edozein osagarri).

Kontuan hartuz hori-graduá hon dinamismo komunikatiboa, normalean SVO izaten da estruktura koherenteena, informatiboena, komunikatiboena, artikulatuena, transizionatuena eta horregatik neutroena ere. SVO edo (akaso hobeki esanda) F2.

Horregatik F2 izan ahal da neutroagoa zi F1, zeren F2 agertzen da atzé transizio lasai bat (aditza) zeinek prestatzen gaitu áfin hartu informazio berriena eta esanguratsuena an baldintza ezin hobeagoak. Eta horrexegatik F2 fokulekua (eta bide beretik estruktura buru-lehenak, oro har) da ahaltsuagoa, koherenteagoa, pausatuagoa, reflexiboagoa, artikulatuagoa, ...

Horrek ez du esan nahi ze F1-ek ez duela ezertarako balio. Bai, balio du, bereziki noiz ez dugun transiziorik nahi, noiz hainbeste nahi dugun enfatizatu gure informazioa non nahiago dugun zuzenean jo a informazio hori, gabé prestatu bidea. Bai F1 egokia da tu mezu bereziki adierazkor-kontestualak, baina bestela, noiz ez dugun horrenbesteko urjentziarik, hobe doa estruktura diskursiboa, zeinetara jotzen dute hizkuntzak, ahal badute.

astelehena, ekaina 04, 2007

Zer da (S)VO izatea? Da F2 izatea

[Erantzunez a Josu Lavin respektu bere hemengo komentarioa, non dioen ze euskara ez da inoiz izan SOV, eta respektu bere beste komentario bat, non dioen ze euskara aspalditik da SVO tipokoa.]

Ikusi genuen hemen zer den F1 (aditz-aurreko fokulekua) eta F2 (aditz-osteko fokulekua).

Foku horien arabera, diogu ze hizkuntza bat dá (S)VO noiz hizkuntza horrek garatu baitu F2 fokulekua nola preferentea; hots, hizkuntza horrek lehenesten du F2 gain F1 (F2 da ez-markatua, eta F1 markatua).

Normalean F2 fokuak du sortzen estrukturá (S)VO (eta horregatik dira zilegi bi izendapen horiek: F2 edo (S)VO), baina F2 fokuaren gauzapena ez da beti izan behar (S)VO (izan ere F2-k sor bailezaké beste edozein estrukturá non fokua dagoen atzé aditza, adibidez OVS kin fokua an S).

Alderantziz ere, F1 fokuaren gauzapena izaten dá (S)OV, baina ez da beti hala izan behar (adibidez, SVO kin fokua an S dá F1 (adierazkorra), eta ez F2 (diskursiboa).

Orduan, sortzen zaizkigu honako galderak: Euskarak garatu al du F2 fokua? Euskarak lehenesten al du F2 gain F1?

Lehenego galderari erantzuna dá baietz. Bigarrenari ezetz.

Euskarak garatu du F2, bai, eta, esana dugunez, ez da zaila aurkitzeá foku laburrak atzé aditza (eta zer esanik ez, foku luze edo/ta konplexuak ere). Baina, hala ere, garapen hori ez da amaitu, eta ezin dugu esan ze euskarak lehenesten du F2 gain F1, oro har.

Hortaz, euskarak gaur ere jarraitzen du izaten aski SOV (aski F1), nahiz-eta ez SOV zurruna nola japoniera edo burmera, baizik SOV malgua, non ez den existitzen galdegai-legerik (existitzen da F2), salbu an euskara estandarrá (non, ezaguna denez, ezarri digute galdegai-legea, zeinekin ia soilik existitzen da F1).

larunbata, ekaina 02, 2007

Espekulatzen burúz euskara zaharra

Espekula dezagun pixkat burúz euskara zaharra, jarraiki haria hon aurreko mezua eta komentarioak.

Aurrena sortuko zirén mezu oso sinpleak, zeinetan gehienetan nahikoa izanen zen hitz bat:
Harri
Jakina, hitz hori izanen zén oso konkretua, substantibo oso konkretu bat.

Gero sortuko ziren aurreneko aditz-forma sinpleak:
Harri da
non "da" horrek adieraziko zuén existentzia hutsa, eta akaso balioko zuén tu adierazi non dagoen harria (gramatikalki "da" horren jatorrizko balioa egon liteke artén aditza, prononbrea eta adberbioa).

Geroago, aditz existentzial sinple horien gainean eraikiko ziren aditz-forma konplexuagoak (bai intransitiboak eta baita transitiboak ere, bide beretik):
Harri da-go

Harri da-uka
non "uka" horrek signifikatuko luke "eskua", nondik etorriko ziren "ukabila", "ukan", "ukatu", "ukitu", "ukondoa", ... (ohar gaitezen ézen "ukan" ez litzateke baizik inesiboá hon "uka", nola sujeritzen duen hak Vahan Sarkisian an bere artikulua titulatzen "La formación del infinitivo en el euskera (reconstrucción interna)", Fontes Linguae Vasconum, 92).

Beranduago sortuko ziren behar konplementarioak (hala nola eman objetu indirektua, edo/ta bereizi sujetua), eta sortuko ziren hurrrengo formak gáin aurrekoak
Harri da-go-ki-t

Harri da-uka-zu

Harri da-ma-ki-zu-te
Halakoak izan zitezkeen antzinako esaldiak. Hasiera hartan esaldiek jiratuko zutén gáin referentzia oso konkretuak, zein esaldi intransitiboetan izanen zirén gaurko sujetuak (harria da), bitartén transitiboetan izanen zirén gaurko objetuak (harria dauka), eta gertatzen da ze esaldi transitiboetan sujetua da zerbait konplementarioa, zein ager daiteke edo ez.

Gainera, ohar gaitezen ze, hasiera honetan, sujetuak ez darama hori marká hon ergatiboa, zeren hitz-ordenak berak (OVS, gaurko terminoetan) gardenki determinatzen du zein den objetua eta zein den sujetua.

Beste etapa batean, esaldi transitiboeten sujetua pasatuko zen aurré objetua, eta orduan beharko zuten esaldi-klase horretan marka bat tu bereizi sujetua eta objetua, eta horrela sortuko zen ergatiboa:
Zuk harri da-uka-zu

Haiek harri da-ma-ki-zu-te
Hor sujetua agertzen zaigú errepikatua (aurrean eta atzean), eta horrek iradokitzen du ze, estadio horretan, azken "zu" hori izanen zén aditz-morfema (akaso lehenago ez).

Eta hortxe daukagu gure estruktura SOV ergatiboa.

Aurreko guztia, jakina, da ondo espekulatiboa.