asteartea, iraila 04, 2012

Sistema errazagoak aukeran

Hizkuntza bat da kode bat, sistema bat, non dauden azpisistemak nola azpisistema numerikoa, sintaktikoa edo verbala. Azpisistemak ere ahal dute izan euren azpisistemak zein berez diran sistemak zein dauden integraturik barne (edo azpi) sistema zabalagoak. Gainera, egon ahal dira sistema alternativoak te eman ideia berbera, hala nola aditz-modu potentzial sintetikoa ("dakizkidake") eta aukerako modu analitikoagoa ("ahal zaizkit"). Areago, sistema batzuk izan daitezke oro har errazagoak ezen beste batzuk. Ikus ondorengo aipua na Ibon Sarasola:
Begira, nire bi semeek euskara Katalunian ikasi zuten. Amak katalanez egiten die, eta euskaraz nirekin eta umezain batekin egiten zuten. Eta dena zen dezaket. Hemen [Donostian] ikastolan hasi, eta egun hartan bertan hasi ziren «ekarri ahal dut?» esaten. Ze ondo! Primeran! Irtenbidea hori da, eta ez dzskgttzt horiek. Ahalekin egitea: Iparraldeko sistemarekin, «ekartzen ahal dut», edo Hegoaldekoarekin, «ekarri ahal dut». Nik, adibidez, idazteko nahiago dut Iparraldekoa. Lehen egunetik ekarri zuten, eta pentsatu nuen: «Ikastolak funtzionatzen du». Bat: horrek esan nahi zuen euren artean euskaraz egiten zutela, jolasorduan-eta, bestela ezinezkoa zelako. Eta bi: sistema errazago batera makurtu zirela. Bikain iruditu zitzaidan.
Are analitikoagoa ezen "ahal zaizkit" da "ahal dira niri" (non dativoa ere baita kanpo adizki sintetikoa). Azken forma hori da erabiltzen an euskara, eta izan beharko litzake aukeran an euskara batua ere afin erabil dezagun noiz ere nahi dugun.

Beste (azpi)sistema batzutan ez da aukeran halako forma alternativo oro har errazagorik, baina hala ere bilatu eta proposatu beharko litzake halako beste biderik baldin erraztasunak (edo bestek) justifikatuko balu. Hori da kasua na sistema sintaktikoa (oso sistema orokorra baita) non bilatu beharko lirake aukera sintaktiko progresivoak (aparte regresivoak). Zeren sintaxibide progresivoa produktivoagoa baita, aberatsagoa eta aiseagoa.