Bilatuz adibideak on moneta konmemoratiboak, zeini akaso hizkuntza iberikoan dei zeiekén "akariśalir"

Amaitzen genuén atzo mintzatuz gain moneta konmemoratibo posible batzuk, zeini akaso hizkuntza iberikoan dei zeiekén "akariśalir":

Izan ere, eta konsideratu denez, "śalir" hitzak egin leioke referentzia ki ordainbide bat, akaso moneta-klase bat (... sobre sendas monedas ibéricas...: taŕakonśalir, iltirtaśalir,...), eta kontextu horretan "akariśalir" iberiko horiek interpreta litezke nola beste moneta-klase bat, akaso garai eta paraje haietan ondo ezaguna, zein izanen zén nolabaiteko moneta konmemoratiboa, berezia, alegia (beste) ageriko oroigarri bat gain zeozer gogoangarria (ikus #2886).

Saiatu gara bilatzen halako moneten adibideak, eta konprobatu dugu ze peninsula iberikoan existitzen zirén (adibidez) influentzia mitologiko oso zaharrak eta urrutikoak, nola gertatzen den an ondorengo moneta, ekoiztua an Carteia-ko txanpon-lantegia (egungo Cádiz provintzia, K.a. II.mendea), zeintaz Luis Amela-k dio (an bere "Una moneda con letrero griego de Sagunto", 2012): 

..., la tipología del anverso correspondia al dios Neptuno, lo que parece bastante claro gracias a la compañía del tridente, y en el reverso aparece la victoria de Samotracia, que figuró por primera vez en monedas del rey macedonio Demetrio Poliorcetes (306-283 a.C.). Todo parecía aludir a una victoria naval. [Amela, 2012:173]

Hizkuntza iberikoan ere egiten zirén monetak kin halako influentziak, nola dén adibidez ondorengo hau zeintaz ondoko hori irakurri ahal dugún an webgunea on Museu de Prehistòria de València (Arse, Saguntum, K.a. II-I mendeak):

R/ Proa, sobrevolada por una Victoria sosteniendo una corona, a dcha., Leyenda arse,... [Webgunea on Museu de Prehistòria de València, K.a. II-I mendeak]

Antzera gertatzen da an beste txanpon hau (irudia hartu dugu ti Moneda ibérica webgunea), zeinen atzealdean adierazten baitá goragoko ber ideiá on garaipena (eta zeinen irudia ere ez den hain ezberdina), hala nola "arse" hitza, zein dén lantegia non ekoiztu zen (Saguntum):

Proa, sobrevolada por una Victoria sosteniendo una corona,...

Aurrekaldean aurkitzen dugú irudi bat, gure ustez aski elaboratua, zeinen inguruan dugún inskripzio iberiko bat zein zehazten dén an irudiko oina:

Beraz, konstatatzen dugu ze moneta iberiko zaharrak (garai hartakoak) izan zitezkén konmemoratiboak, eta jásoz, gainera, oso urrutiko influentziak. Akaso klase horretako batzuei dei zeiekén "akariśalir" (gogoratu #2888). [2889] [>>>]

"akariśalir" iberiko horiek interpreta litezke nola beste moneta-klase bat, akaso garai eta paraje haietan ondo ezaguna, zein izanen zén nolabaiteko moneta konmemoratiboa, berezia, alegia (beste) ageriko oroigarri bat gain zeozer gogoangarria

Noiz den mintzatzen gain Irulegiko "akaŕi", ez da arraroa, baizik kontrakoa, erlazionatzea hitz hori kin "akari" iberikoa. Irulegikoaz, Gorrochategui-k eta Velaza-k (2023) diote ze... (an euren "La mano de Irulegi: edición y comentarios epigráficos y lingüísticos", ikus #2886)

... el elemento akaŕi, cuyo sentido es desconocido;... [Gorrochategui-Velaza, 2023:501]

eta ber egoera daukagu respektu hitz horren ustezko kide iberikoa (..., que recuerda la secuencia akari del ibérico...: ohartu ze "akari" iberikoa agertzen dén ezberdin idatzia), zeintaz gorago aipatutako bi autoreek gehi Mattin Aiestaran-ek hauxe dioten:

Aunque la frecuente secuencia NP-ka seguida de cifras y el término śalir lleven a sostener un sentido económico, no se sabe el sentido de akari. [Aiestaran, Gorrochategui eta Velaza, 2023:288]

Demagun ze bi hitz horiek erlazionatuta daudela (izan litezke, adibidez, hitz beraren bi aldaera an bi hizkera ezberdin, bata bestetik geografikoki aski urruti), hortik abiatuta argudia genei ze iberieraren "akari" hitzak ere izan leiké antzeko esangura zein hipotetiza genion ki Irulegiko "akaŕi". 

Izan ere, eta konsideratu denez, "śalir" hitzak egin leioke referentzia ki ordainbide bat, akaso moneta-klase bat (... sobre sendas monedas ibéricas...: taŕakonśalir, iltirtaśalir,...), eta kontextu horretan "akariśalir" iberiko horiek interpreta litezke nola beste moneta-klase bat, akaso garai eta paraje haietan ondo ezaguna, zein izanen zén nolabaiteko moneta konmemoratiboa, berezia, alegia (beste) ageriko oroigarri bat gain zeozer gogoangarria (ikus #2886). [2888] [>>>]

Ohar bat burúz hedadura on idazkera iberiko duala (non ezberdintzen zirén oklusibo gorrak eta ozenak)

Genioen atzo:

Bestalde, Aiestaran, Gorrochategui eta Velaza autoreek esaten digutenez (an "La inscripción vascónica de Irulegi (Valle de Aranguren, Navarra)", 2023):

El signario empleado para escribir el texto pertenece sin duda a la familia de los semisilabarios paleohispánicos. Hasta donde podemos observar, no existe evidencia de dualidad en los silabogramas de la serie oclusiva (la eventual dualidad de te1 y te2 ha quedado eliminada, como hemos indicado). [Aiestaran, Gorrochategui eta Velaza, 2023:279]

halan ze ez dirudi oztoporik dagoenik ki irakurri gure oraingo hitza honela (berdin idatziko bailirake soinu oklusibo gorrak eta ozenak, kasu honetan k soinu gorra eta g soinu ozena):

• agari

zein izanen litzakén aldaera bát on "ageri" edo "agiri", adieraziz zerbait zein egonen litzakén agerian, akaso eskegita an horma bat (nola, dirudienez, aurkitzen zén gure eskua), edo ageriko beste edozein lekutan, eta nolabait erákutsiz zerbait, zerbait gogoangarria (zentzu batean antzera nola egungo agiriak). Bestalde, gaurko egunean ere irakurri ahal da aldaera hori berori an gure betiko esku-hiztegia (Orotariko Euskal Hiztegia):

• agari. v ageri.
  

Gaur soilik egin nahi genuke apunte bat gain gorago aipatutako dualitate hori (no existe evidencia de dualidad en los silabogramas de la serie oclusiva) zeinen bidez ezberdinduko zirén soinu oklusibo gorrak eta ozenak. Hortakoz, ikus daigun ondorengo hitzak ganik jada aipatutako José A. Correa (eta bere "La lengua ibérica", 1994, ikus #2882 eta hurrengoak), non ikerle hori mintzo zaigún gain hedadura on dualitate hori an idazkera iberikoa:

Los signos alfabéticos, en número de trece, han sido empleados para representar las vocales (...), nasales (...), vibrantes (...), lateral (...) y silbantes (...); los silabogramas, para las oclusivas, pero con el inconveniente de no distinguir entre sordas y sonoras. Hay por tanto quince silabogramas: cinco timbres vocálicos por tres puntos de articulación (ba, be, bi, bo, hu; ta, te, ti, to, tu; ka, ke, ki, ko, ku). Este inconveniente lo intentaron solucionar los propios usuarios del semisilabario levantino añadiendo un trazo diacrítico a la mayor parte de los silabogramas en dental y velar para representar específicamente las oclusivas sordas, pero esta innovación, en mi opinión, sólo se impuso en la Iberia francesa y tuvo un cierto uso en la zona nororiental de Cataluña, por loque cabe llamarla variante nororiental (...). [Correa, 1994:268]

Horren arabera, dualitate grafiko hori izan zén berrikuntza bat zein ez zen berdin hedatu an zonalde guztiak, gehienbat erabili zelarik an area iberiko frantsesa eta, jada gutxiago, an Kataluniako ipar-ekialdea. [2887] [>>>]

akaŕi = agari = ageri = agiri (ageriko oroigarri bat gain zeozer gogoangarria)

Mintzatuko gara gehiago burúz "eŕaukon" eta ingurukoak (ikus adibidez atzoko sarrera), baina gaur plazaratu nahi genuke hipotesi bat zein ez dugun inon ere ikusi, eta zein iruditzen zaigun oso kontuan hartzekoa. Ari gara burúz "akaŕi", zein den idatzi an Irulegiko eskua kin ber ŕ zein "eŕaukon" (printzipioz, euskararen r sinplea beraz), eta zeintaz Joaquín Gorrochategui-k eta Javier Velaza-k esaten dutén ondokoa an euren "La mano de Irulegi: edición y comentarios epigráficos y lingüísticos" (2023):

Parece razonable pensar que el objeto de la dedicación es el elemento akaŕi, cuyo sentido es desconocido; puede ser algo material o hacer referencia a algo abstracto como 'don', 'ofrenda'. [Gorrochategui-Velaza, 2023:501]

Bestalde, Aiestaran, Gorrochategui eta Velaza autoreek esaten digutenez (an "La inscripción vascónica de Irulegi (Valle de Aranguren, Navarra)", 2023):

El signario empleado para escribir el texto pertenece sin duda a la familia de los semisilabarios paleohispánicos. Hasta donde podemos observar, no existe evidencia de dualidad en los silabogramas de la serie oclusiva (la eventual dualidad de te1 y te2 ha quedado eliminada, como hemos indicado). [Aiestaran, Gorrochategui eta Velaza, 2023:279]

halan ze ez dirudi oztoporik dagoenik ki irakurri gure oraingo hitza honela (berdin idatziko bailirake soinu oklusibo gorrak eta ozenak, kasu honetan k soinu gorra eta g soinu ozena):

• agari

zein izanen litzakén aldaera bát on "ageri" edo "agiri", adieraziz zerbait zein egonen litzakén agerian, akaso eskegita an horma bat (nola, dirudienez, aurkitzen zén gure eskua), edo ageriko beste edozein lekutan, eta nolabait erákutsiz zerbait, zerbait gogoangarria (zentzu batean antzera nola egungo agiriak). Bestalde, gaurko egunean ere irakurri ahal da aldaera hori berori an gure betiko esku-hiztegia (Orotariko Euskal Hiztegia):

• agari. v ageri.
  

Gainera (eta hau beste kontu bat da, apartekoa respektu "akaŕi", nahiz izan litekén osagarria), aurreko "ese" hori ez legoke urruti tikan "etse/etze/etxe" konglomeratu fonetikoa, adieraziz "etxe" (esan gabe doa, azken esangura posible hori bai ikusi dugula aipatua), halan ze, bi hitz horiek juntatuta, geldituko litzakún honako hau:

• eseakaŕi = etxe-agari = etxe-ageri = etxe agiri
  

non "akaŕi" izanen litzakén ageriko oroigarri bat gain zeozer gogoangarria. [2886] [>>>]