Ferrer i Jané (2009): "... no encuentro argumentos que permitan excluir alguna de las dos alternativas planteadas [hots, zenbaki mailegatuak ala ahaidetasun genetikoa],..."

Atzokoan jasotzen genuén gure 2009ko lantxo bat ("Alcoyko beruna: iberieraren eta euskararen erroen arteko konparazioaren bidetik, Lakarraren erro-teoriaren argitara", 2009), non saiatzen ginen argumentatzen aldé ahaidetasuna artén euskara eta iberiera, eta gaur zehaztu nahi genuke ze urte horretan ere Joan Ferrer i Jané-k publikatu zuén (bere) beste lan bat gain numeral iberikoak, titulatuá "El sistema de numerales ibérico: avances en su conocimiento" (2009), non, tituluak dioenez, autoreak sakontzen zuén an topiko hori, konkludituz ze:

Finalmente, debo indicar que no encuentro argumentos que permitan excluir alguna de las dos alternativas planteadas,... [Ferrer i Jané, 2009:471] 

Hona hemen pasarte konklusibo osoa:

Si la hipótesis planteada fuese correcta, prácticamente todos los átomos [zenbaki sinpleak, ez konposatuak] del sistema de numerales ibéricos guardarían relación con sus supuestos equivalentes vascos. Tanto por el número de elementos [zenbakiak] involucrados, como por las interrelaciones que guardan entre ellos [zenbaki konposatuetan], parece razonable descartar el azar y buscar la explicación de estas coincidencias bien en el parentesco lingüístico o bien en el préstamo. Así pues, esta hipótesis sería el argumento más sólido que el vascoiberismo podría esgrimir a su favor, puesto que la relación de posibles cognados entre vasco e ibérico aumentaría considerablemente tanto en cantidad como en calidad. No obstante, antes de aceptar esta alternativa, debería descartarse el préstamo, alternativa que Orduña 2005, 503, no sólo no descarta, sino que además la considera la más probable, aunque el único argumento esgrimido sea la gran proximidad entre las formas ibéricas y las vascas. Finalmente, debo indicar que no encuentro argumentos que permitan excluir alguna de las dos alternativas planteadas, no obstante, en contra de la alternativa del préstamo cabe señalar que a pesar de que los prestamos esporádicos de átomos del sistema de numerales son relativamente frecuentes, el préstamo de todos los átomos del sistema es un hecho poco frecuente. [Ferrer i Jané, 2009:471]

Kontua da ze justuki hor (... no encuentro argumentos...) sartzen da gure 2009ko argumentua; alegia, baldin euskal numeroak azaltzen badirá internoki, barrutik, euskaratik bertatik, orduan zenbaki horiek ez dira izanen mailegatuak, justuki horixe izan zén gure azterbidea an aipatutako lana (ikus #2913):

..., Orduñari askoz probableagoa iruditzen zaio zenbaki komun horiek maileguz pasatzea hizkuntza iberiarretik aitzineuskarara ezen ez ahaidetasun genetikoa. Baina kuestioa da: zer gertatuko litzaioke tesi horri baldin aitzineuskararen eta iberieraren zenbaki horiek euskararen (eta akaso iberieraren) erro kanonikoen arabera azalduko balira? Kasu horretan ezin mantendu liteke maileguaren teoria, eta hortxe genuke puntu interesgarri bat non Lakarraren teoriak lagunduko ligukeen argitzen iberieraren eta aitzineuskararen arteko erlazioa. Ikus dezagun. [2009:5]

Azalpen horretarako saiatu ginen erabiltzen hala Lakarra-ren erro-teoria halanola ere gure eskura egon zitekén beste edozein euskarri teoriko interno kin botere azaltzaile. Horrá adibide bat respektu "bi" zenbakia (an gure "Alcoyko beruna: iberieraren eta euskararen erroen arteko konparazioaren bidetik, Lakarraren erro-teoriaren argitara", 2009):

..., Lakarrak esaten digu ezen euskararen bi eta be morfoak lotuta daudela, eta erro bera darabilgula honako hitz hauetan, besteak beste; biga zenbakian, bide, bider, eta gorputz ataletako beso, belaun,... (eta bi zebakiaren kontzeptuarekin lotuta danden beste gorputz-atalak nola bihotz, belarri edo begi). Hortaz, balirudike bi hori ondo erroturik legokeela euskaran, eta ez litzatekeela iberieratik hartutako mailegua (iberierarentzat aldarrikatu da bi edo bin izan zitekeela euskarazko bi bera). [2009:6]

Bai, euskararen "bi" zenbakia guztiz ondo erroturik egonen litzaké an euskararen lexiko patrimonial zahar-zaharra, halan ze printzipioz izanen litzaké zenbaki patrimonial zahar bat, erro zahar bat (jakina, mailegua ere oso zaharra izan zitekén, baina kasu honetan hain zaharra nola hizkuntzaren izen oinarrizkoenetarikoak, eta hori ez dirudi batere erraza). [2914] [>>>]

Kasu horretan ezin mantendu liteke maileguaren teoria,... (an nire 2009ko ikastaro-lana titulatuá "Alcoyko beruna: iberieraren eta euskararen erroen arteko konparazioaren bidetik, Lakarraren erro-teoriaren argitara")

Atzokoan ikusten genuen nóla Orduña-k (2011) konkluditzen zuen ze:

En ibérico hay erti/erder, ban, bi(n), (k)ilu(n), lau (r), bors(te), śei, sisbi, sorse, abaŕ, oŕkei, muy similares a los numerales vascos, y que en conjunto sería difícil aceptar que fueran coincidencias casuales, pues forman una serie homogénea. ...

Por tanto, la hipótesis más económica para explicar las coincidencias entre el sistema numeral ibérico y el vasco es la del parentesco genético. [Orduña, 2011:137:138]

2006an ordea, evidentzia murritzagoa erabilita, Orduña bera (2006) ez zen oraindik posiziontzen aldé ahaidetasun genetikoa, baizik ze justifikatzen zuén antzekotasun guzti horiek bidéz aitzineuskararen mailegutze numerikoa tikan hizkuntza iberikoa (ikus gure beheragoko lana). 

Bestalde, 2008/2009 inguruan Joseba Lakarra-rengandik jaso nituen bi master-ikastaro gáin hizkuntzalaritza diakronikoa, titulatuák "Hizkuntzalaritza diakronikoa eta euskal filologiaren oinarriak (I eta II)" barnén EHUko masterra on "Euskal Hizkuntzalaritza eta Filologia". 

Ikastaro haietan hautatu ahal izan nuén egitea lan bat gain hizkuntza iberikoa (zein oso erakargarria jatan), eta zehazkiago gain Alcoy-ko berun iberikoa, zeinen bidez nire helburua baitzen saiatzea erákusten ze, besteak beste, euskal zenbakiak ondo errotuak baitzeuden an euskararen fonologia/morfologia/sintaxia (horretarako erabili nahi nituén, besteak beste, Lakarra-ren erro-teoria), halatan non nekez izanen zirén mailegatuak, eta, ondorioz, aldeztu beharko zén ahaidetasun genetikoa artén iberikoa eta euskara gainén teoria on mailegatze numerikoa tikan iberikoa. 23 orrialdeko lan haren titulua zén ondoko hau, eta lan osoa aurkitu ahal duzú klikatuz gain ondoko esteka (2009/06/23: irakuleak barka bitza okerrak):

• "Alcoyko beruna: iberieraren eta euskararen erroen arteko konparazioaren bidetik, Lakarraren erro-teoriaren argitara" Jesus Rubio (2009/06/23)

Jarraian entresakatu dut zati hau non azaltzen dudan nire helburua respektu zenbakiak (2009)

Hain zuzen ere, eta ikusi berri dugunez, Orduñari askoz probableagoa iruditzen zaio zenbaki komun horiek maileguz pasatzea hizkuntza iberiarretik aitzineuskarara ezen ez ahaidetasun genetikoa. Baina kuestioa da: zer gertatuko litzaioke tesi horri baldin aitzineuskararen eta iberieraren zenbaki horiek euskararen (eta akaso iberieraren) erro kanonikoen arabera azalduko balira? Kasu horretan ezin mantendu liteke maileguaren teoria, eta hortxe genuke puntu interesgarri bat non Lakarraren teoriak lagunduko ligukeen argitzen iberieraren eta aitzineuskararen arteko erlazioa. [2009:5]

Lanaren azkenean, sugeritzen nuén nire konklusioa, Lakarra-ren kontrakoa:

Konklusio gisa esango nuke ezen, sistema fonologikoaz gain, bai izenen edo antroponimoen morfologian, bai adizkien morfologian eta baita partikulen morfologian ere, koinzidentzia azpimarragarriak aurki daitezkeela (aitzin)euskararen eta iberiarraren artean. [2009:23] 

Bai, akaso esan behar nuén: lar azpimarragarriak (ki izán kasualak) ordezta sinpleki azpimarragarriak; ondoreaz ze, adibidez zenbakietan, nekez mantendu litekén maileguaren teoria. Lakarra-ri entregatu eta azaldu nion nire lan hau, eta hor gelditu zen kontua. [2913] [>>>]

Zuloaga/Ariztimuño (2023), lehen arazoa: "No vemos problema..."

Hasiko gara, orain, aletzen gure (herenegungo) programa, eta hartara, ikus daigun Zuloaga/Ariztimuño-k aipatutako lehen arazoa zeinekin justifikatu eta azaldu nahi dutén ze...

..., dicha interpretación [referitzen dira ki interpretazioa on "eŕaukon"] está plagada de problemas que abarcan aspectos gráficos, fonéticos, morfológicos y sintácticos [Zuloaga/Ariztimuño, 2023:575]

Honela zehazten dute ikerle horiek euren lehen objezioa (MDI dú signifikatzen "Mano De Irulegi"):

La disposición final del elemento ha sido un argumento recurrente para proponer que podríamos estar ante una forma verbal, de acuerdo con el orden sintáctico básico SOV conocido para el vasco documentado. Aquí, sin embargo, también queremos poner en duda dicha idea o, cuando menos, abrir otra opción. No vemos problema para aceptar que en el s. I a. C. el orden sintáctico básico o natural del protovasco debía ser ya SOV; con todo, es bien conocido que dicho orden se ha visto y se ve comúnmente alterado en la medida en que el periodo sintáctico se extiende. Si en la Mdl tuviésemos una única oración, no seria descabellado pensar que el verbo no tendría por qué estar al final de la misma, sino adelantado, como ha sido y es usual en el habla natural. [Zuloaga/Ariztimuño, 2023:575]

 nondik nabarmenduko genuken ze...

No vemos problema para aceptar que en el s. I a. C. el orden sintáctico básico o natural del protovasco debía ser ya SOV;... [Zuloaga/Ariztimuño, 2023:575]

Hortaz, nón dago arazoa?  [2892] [>>>]

EHHA burúz *eradun sintetiko aktibo tripersonala: "... 'nik draudazut fede', (...) 'esker draukat neure Iainkoari', (...). XVIII. mendeaz geroztik erabilera hau zenbait formulatan bakarrik gordetzen da (Goihetxe 'esker dautzut')."

Zioén Josu Lavin-ek atzo:

eraukon nor-nori da, ez nor-nori-nork

"eraukon" moduko erabilera sintetiko aktibo tripersonalak gorde dirá harik azken mende hauek gehienbat bidéz formula edo esapide konkretuak zein jarraitzen ziren errepikatzen. Zehazki, hauxe irakurtzen dugu an Euskal Hiztegi Historiko Etimologikoa, an "*eradun sarrera:

Aditz beregain moduan ere, 'eman' esanahiarekin ageri da (EzkonEspar nik draudazut fede, Leiz esker draukat neure Iainkoari, Aldaz jatean drauko bizia). XVIII. mendeaz geroztik erabilera hau zenbait formulatan bakarrik gordetzen da (Goihetxe esker dautzut). [EHHE, Lakarra/Manterola/Segurola]

Hor dager adibidez Leizarraga, formula horretan emánez objetua gabén artikulua ("esker"):

esker draukat neure Iainkoari (eskerrak ematen dizkiot neure Jainkoari)

edo Goihetxe, non ber formula agertzen dén jada higaturik, eutsiz ki mugagabea:

• esker dautzut

Hor dauzkagú "eraukon" moduko erabilera sintetiko aktibo tripersonalak, signifikatuz "eman" eta kin objetua an mugagabea, justuki formula modukoetan gordea. Hortxe, gure begietara. [2891] [>>>]

Zuloaga/Ariztimuño (2023) burúz euskal antzeko interpretazioa on "eŕaukon": "Sin embargo, dicha interpretación está plagada de problemas que abarcan aspectos gráficos, fonéticos, morfológicos y sintácticos"

Itzuli gaitezen orain ki gure "eŕaukon", zeinekin epigrafearen amaiera geldituko litzakén honela:

• agaŕi eŕaukon = ageriko (ageri, agari, agiri) oroigarria eman (eskaini) zion
  

Azken bi hitz horietaz dihardugularik, eta aurreko sarreretan ikusi lez, ez dugu ikusten arazo berezirik, ez grafikorik, ez fonetikorik, ez morfologikorik ezta sintaktikorik ere. Komentario asko bai, halako anitz egin litezke, baina arazo berezirik ez. Hala ere, honela mintzo dirá Eneko Zuloaga eta Borja Ariztimuño (2023) burúz amaierako "eŕaukon" hori an euren "Sobre la lengua de la mano de Irulegi: apuntes y conjeturas":

Sin embargo, dicha interpretación está plagada de problemas que abarcan aspectos gráficos, fonéticos, morfológicos y sintácticos [Zuloaga/Ariztimuño, 2023:575]

Bistan denez, autore horiek aurkitzen dira an gure antipodak, akaso antipodetan bertan, halan ze hortik hasiko gara. Hor doa euren paragrafo osoa:

El último punto que trataremos aquí se refiere a la serie eŕaukon que cierra el texto. En este caso, como en otros, el texto de la MdI muestra una serie gráfica que nos recuerda a formas verbales vascas tanto históricas como actuales, i.e. las formas correspondientes al auxiliar *eradun ‘dar’, factitivo de *edun ‘tener’ (Lafon, 1944). La disposición final del elemento y su semejanza con formas verbales actuales (s. XIX y ss.) han llevado a pensar que la última palabra del texto podría ser, efectivamente, un verbo –o, quizás, el verbo que cierra toda la oración–. Sin embargo, dicha interpretación está plagada de problemas que abarcan aspectos gráficos, fonéticos, morfológicos y sintácticos:[Zuloaga/Ariztimuño, 2023:575]

Datozen sarreretan saiatuko gara erantzuten ki arazo guzti horiek, referituak ki euskal antzeko interpretazioa on "eŕaukon" ("dicha interpretación está plagada de problemas"). [2890] [>>>]

Bilatuz adibideak on moneta konmemoratiboak, zeini akaso hizkuntza iberikoan dei zeiekén "akariśalir"

Amaitzen genuén atzo mintzatuz gain moneta konmemoratibo posible batzuk, zeini akaso hizkuntza iberikoan dei zeiekén "akariśalir":

Izan ere, eta konsideratu denez, "śalir" hitzak egin leioke referentzia ki ordainbide bat, akaso moneta-klase bat (... sobre sendas monedas ibéricas...: taŕakonśalir, iltirtaśalir,...), eta kontextu horretan "akariśalir" iberiko horiek interpreta litezke nola beste moneta-klase bat, akaso garai eta paraje haietan ondo ezaguna, zein izanen zén nolabaiteko moneta konmemoratiboa, berezia, alegia (beste) ageriko oroigarri bat gain zeozer gogoangarria (ikus #2886).

Saiatu gara bilatzen halako moneten adibideak, eta konprobatu dugu ze peninsula iberikoan existitzen zirén (adibidez) influentzia mitologiko oso zaharrak eta urrutikoak, nola gertatzen den an ondorengo moneta, ekoiztua an Carteia-ko txanpon-lantegia (egungo Cádiz provintzia, K.a. II.mendea), zeintaz Luis Amela-k dio (an bere "Una moneda con letrero griego de Sagunto", 2012): 

..., la tipología del anverso correspondia al dios Neptuno, lo que parece bastante claro gracias a la compañía del tridente, y en el reverso aparece la victoria de Samotracia, que figuró por primera vez en monedas del rey macedonio Demetrio Poliorcetes (306-283 a.C.). Todo parecía aludir a una victoria naval. [Amela, 2012:173]

Hizkuntza iberikoan ere egiten zirén monetak kin halako influentziak, nola dén adibidez ondorengo hau zeintaz ondoko hori irakurri ahal dugún an webgunea on Museu de Prehistòria de València (Arse, Saguntum, K.a. II-I mendeak):

R/ Proa, sobrevolada por una Victoria sosteniendo una corona, a dcha., Leyenda arse,... [Webgunea on Museu de Prehistòria de València, K.a. II-I mendeak]

Antzera gertatzen da an beste txanpon hau (irudia hartu dugu ti Moneda ibérica webgunea), zeinen atzealdean adierazten baitá goragoko ber ideiá on garaipena (eta zeinen irudia ere ez den hain ezberdina), hala nola "arse" hitza, zein dén lantegia non ekoiztu zen (Saguntum):

Proa, sobrevolada por una Victoria sosteniendo una corona,...

Aurrekaldean aurkitzen dugú irudi bat, gure ustez aski elaboratua, zeinen inguruan dugún inskripzio iberiko bat zein zehazten dén an irudiko oina:

Beraz, konstatatzen dugu ze moneta iberiko zaharrak (garai hartakoak) izan zitezkén konmemoratiboak, eta jásoz, gainera, oso urrutiko influentziak. Akaso klase horretako batzuei dei zeiekén "akariśalir" (gogoratu #2888). [2889] [>>>]

"akariśalir" iberiko horiek interpreta litezke nola beste moneta-klase bat, akaso garai eta paraje haietan ondo ezaguna, zein izanen zén nolabaiteko moneta konmemoratiboa, berezia, alegia (beste) ageriko oroigarri bat gain zeozer gogoangarria

Noiz den mintzatzen gain Irulegiko "akaŕi", ez da arraroa, baizik kontrakoa, erlazionatzea hitz hori kin "akari" iberikoa. Irulegikoaz, Gorrochategui-k eta Velaza-k (2023) diote ze... (an euren "La mano de Irulegi: edición y comentarios epigráficos y lingüísticos", ikus #2886)

... el elemento akaŕi, cuyo sentido es desconocido;... [Gorrochategui-Velaza, 2023:501]

eta ber egoera daukagu respektu hitz horren ustezko kide iberikoa (..., que recuerda la secuencia akari del ibérico...: ohartu ze "akari" iberikoa agertzen dén ezberdin idatzia), zeintaz gorago aipatutako bi autoreek gehi Mattin Aiestaran-ek hauxe dioten:

Aunque la frecuente secuencia NP-ka seguida de cifras y el término śalir lleven a sostener un sentido económico, no se sabe el sentido de akari. [Aiestaran, Gorrochategui eta Velaza, 2023:288]

Demagun ze bi hitz horiek erlazionatuta daudela (izan litezke, adibidez, hitz beraren bi aldaera an bi hizkera ezberdin, bata bestetik geografikoki aski urruti), hortik abiatuta argudia genei ze iberieraren "akari" hitzak ere izan leiké antzeko esangura zein hipotetiza genion ki Irulegiko "akaŕi". 

Izan ere, eta konsideratu denez, "śalir" hitzak egin leioke referentzia ki ordainbide bat, akaso moneta-klase bat (... sobre sendas monedas ibéricas...: taŕakonśalir, iltirtaśalir,...), eta kontextu horretan "akariśalir" iberiko horiek interpreta litezke nola beste moneta-klase bat, akaso garai eta paraje haietan ondo ezaguna, zein izanen zén nolabaiteko moneta konmemoratiboa, berezia, alegia (beste) ageriko oroigarri bat gain zeozer gogoangarria (ikus #2886). [2888] [>>>]

Ohar bat burúz hedadura on idazkera iberiko duala (non ezberdintzen zirén oklusibo gorrak eta ozenak)

Genioen atzo:

Bestalde, Aiestaran, Gorrochategui eta Velaza autoreek esaten digutenez (an "La inscripción vascónica de Irulegi (Valle de Aranguren, Navarra)", 2023):

El signario empleado para escribir el texto pertenece sin duda a la familia de los semisilabarios paleohispánicos. Hasta donde podemos observar, no existe evidencia de dualidad en los silabogramas de la serie oclusiva (la eventual dualidad de te1 y te2 ha quedado eliminada, como hemos indicado). [Aiestaran, Gorrochategui eta Velaza, 2023:279]

halan ze ez dirudi oztoporik dagoenik ki irakurri gure oraingo hitza honela (berdin idatziko bailirake soinu oklusibo gorrak eta ozenak, kasu honetan k soinu gorra eta g soinu ozena):

• agari

zein izanen litzakén aldaera bát on "ageri" edo "agiri", adieraziz zerbait zein egonen litzakén agerian, akaso eskegita an horma bat (nola, dirudienez, aurkitzen zén gure eskua), edo ageriko beste edozein lekutan, eta nolabait erákutsiz zerbait, zerbait gogoangarria (zentzu batean antzera nola egungo agiriak). Bestalde, gaurko egunean ere irakurri ahal da aldaera hori berori an gure betiko esku-hiztegia (Orotariko Euskal Hiztegia):

• agari. v ageri.
  

Gaur soilik egin nahi genuke apunte bat gain gorago aipatutako dualitate hori (no existe evidencia de dualidad en los silabogramas de la serie oclusiva) zeinen bidez ezberdinduko zirén soinu oklusibo gorrak eta ozenak. Hortakoz, ikus daigun ondorengo hitzak ganik jada aipatutako José A. Correa (eta bere "La lengua ibérica", 1994, ikus #2882 eta hurrengoak), non ikerle hori mintzo zaigún gain hedadura on dualitate hori an idazkera iberikoa:

Los signos alfabéticos, en número de trece, han sido empleados para representar las vocales (...), nasales (...), vibrantes (...), lateral (...) y silbantes (...); los silabogramas, para las oclusivas, pero con el inconveniente de no distinguir entre sordas y sonoras. Hay por tanto quince silabogramas: cinco timbres vocálicos por tres puntos de articulación (ba, be, bi, bo, hu; ta, te, ti, to, tu; ka, ke, ki, ko, ku). Este inconveniente lo intentaron solucionar los propios usuarios del semisilabario levantino añadiendo un trazo diacrítico a la mayor parte de los silabogramas en dental y velar para representar específicamente las oclusivas sordas, pero esta innovación, en mi opinión, sólo se impuso en la Iberia francesa y tuvo un cierto uso en la zona nororiental de Cataluña, por loque cabe llamarla variante nororiental (...). [Correa, 1994:268]

Horren arabera, dualitate grafiko hori izan zén berrikuntza bat zein ez zen berdin hedatu an zonalde guztiak, gehienbat erabili zelarik an area iberiko frantsesa eta, jada gutxiago, an Kataluniako ipar-ekialdea. [2887] [>>>]

akaŕi = agari = ageri = agiri (ageriko oroigarri bat gain zeozer gogoangarria)

Mintzatuko gara gehiago burúz "eŕaukon" eta ingurukoak (ikus adibidez atzoko sarrera), baina gaur plazaratu nahi genuke hipotesi bat zein ez dugun inon ere ikusi, eta zein iruditzen zaigun oso kontuan hartzekoa. Ari gara burúz "akaŕi", zein den idatzi an Irulegiko eskua kin ber ŕ zein "eŕaukon" (printzipioz, euskararen r sinplea beraz), eta zeintaz Joaquín Gorrochategui-k eta Javier Velaza-k esaten dutén ondokoa an euren "La mano de Irulegi: edición y comentarios epigráficos y lingüísticos" (2023):

Parece razonable pensar que el objeto de la dedicación es el elemento akaŕi, cuyo sentido es desconocido; puede ser algo material o hacer referencia a algo abstracto como 'don', 'ofrenda'. [Gorrochategui-Velaza, 2023:501]

Bestalde, Aiestaran, Gorrochategui eta Velaza autoreek esaten digutenez (an "La inscripción vascónica de Irulegi (Valle de Aranguren, Navarra)", 2023):

El signario empleado para escribir el texto pertenece sin duda a la familia de los semisilabarios paleohispánicos. Hasta donde podemos observar, no existe evidencia de dualidad en los silabogramas de la serie oclusiva (la eventual dualidad de te1 y te2 ha quedado eliminada, como hemos indicado). [Aiestaran, Gorrochategui eta Velaza, 2023:279]

halan ze ez dirudi oztoporik dagoenik ki irakurri gure oraingo hitza honela (berdin idatziko bailirake soinu oklusibo gorrak eta ozenak, kasu honetan k soinu gorra eta g soinu ozena):

• agari

zein izanen litzakén aldaera bát on "ageri" edo "agiri", adieraziz zerbait zein egonen litzakén agerian, akaso eskegita an horma bat (nola, dirudienez, aurkitzen zén gure eskua), edo ageriko beste edozein lekutan, eta nolabait erákutsiz zerbait, zerbait gogoangarria (zentzu batean antzera nola egungo agiriak). Bestalde, gaurko egunean ere irakurri ahal da aldaera hori berori an gure betiko esku-hiztegia (Orotariko Euskal Hiztegia):

• agari. v ageri.
  

Gainera (eta hau beste kontu bat da, apartekoa respektu "akaŕi", nahiz izan litekén osagarria), aurreko "ese" hori ez legoke urruti tikan "etse/etze/etxe" konglomeratu fonetikoa, adieraziz "etxe" (esan gabe doa, azken esangura posible hori bai ikusi dugula aipatua), halan ze, bi hitz horiek juntatuta, geldituko litzakún honako hau:

• eseakaŕi = etxe-agari = etxe-ageri = etxe agiri
  

non "akaŕi" izanen litzakén ageriko oroigarri bat gain zeozer gogoangarria. [2886] [>>>]

Gorrochategui-Velaza (2023): "... sorprendentemente..."

Jarraituz kin gure haria burúz Irulegiko "eŕaukon" (zeinen irakurketa izanen litzakén "eraukon", kin r sinplea), aipa daigun ondoko hitzak ganik Joaquín Gorrochategui eta Javier Velaza an euren "La mano de Irulegi: edición y comentarios epigráficos y lingüísticos" (2023):

Pensamos que el elemento verbal de la frase se encuentra en el último vocablo de la inscripción (eŕaukon), que admite sorprendentemente una equiparación formal buena con las formas vascas del verbo causativo '*eradun 'hacer tener ' > 'dar', que encajaría bien en la semántica de una dedicación. [Gorrochategui-Velaza, 2023:501]

Bai, hain sorprendentemente non ezin ekidinezkoa dá erlazionatzea epigrafearen hizkuntza eta euskara. [2885] [>>>]

Correa (1994): "En la adaptación de préstamos al ibérico es general el uso de ŕ para /r/: tibeŕi - TIBERIVS,..."

Ikusi dugu an azken bi sarrerak (#2882 eta #2883) nóla iberikoaren ŕ diakritiko hori lotu ohi den kin grekeraren rho ez-markatua, hala nola ere kin zeltiberikoaren dardarkari bakarra, zeinda ebakiko lirakén antzera nola euskararen r sinplea. Gaur nabarmendu nahi dugu nóla transkribatu ohi zirén mailegu latinoak eta zeltiberikoak an hizkuntza iberikoa:

En la adaptación de préstamos al ibérico es general el uso de ŕ para /r/: tibeŕi - TIBERIVS, katuŕe - galo *caturos (CATVRVS), -ŕis - galo - ριξ...; (-RIX). Pero es excepción kurti - CVRTIVS.

Eta alderantzizko norabidean, latinean iberieraren ŕ soinu hori ia beti (casi siempre) transkribatzen da bidéz R (r sinplea): 

En adaptaciones latinas sólo en posición intervocálica cabe esperar una distinción R/RR, pero no se puede establecer una correspondencia clara entre R/RR y ŕ/r, aunque a ŕ casi siempre corresponde R, lo que refuerza la hipótesis de ser el fonema no marcado; pero al parecer para un oído latino no eran intercambiables sin más: NP iskeŕ - TANNEG-ISCERR-IS BAESISCER-IS. [Correa, 1994:273]

Hortaz, betiko preventzioa mantenduz eta bestelako argudio sendorik ez bada, Irulegiko azken hitz hori irakurri behar genuke ahoskatuz r sinplea, hau dá:

• eraukon

zein dén, gure ikuspegitik, oso aldaera esperogarria an euskara zaharra, non "eraukon" aditz sintetikoa dén gardena. [2884] [>>>]