Hortik aurrera, dena da "*eradun" an euskara zentraleko tripersonalak

Ondorengo sarreran (zein jasoko dugún osorik), Leturiaga (2018) zúen planteatzen aukera bikoitz bat ki azáldu jatorria on "diozka" forma tripersonal zentrala: bata abiatuz ti "*eradun", eta bestea abiatuz ti "*nin": 

• [1880] "di(r)auzka > diuzka > diozka" versus "dio > diozka"

Genioén atzo:

• Eta 'diozka'? Nóndik letorke?
  

Eta zéin aukera daude? Nola dioén Olatz Leturiaga-k an bere artikulu guztiz interesgarria titúlatzen "Gipuzkoako osagarri pluraldun adizki tripertsonalen erroez" (2019), "diozka" etor liteké ti *eradun aditza jarráituz bide hau:

di(r)auzka > diuzka > diozka

edo bestela etor liteké ti *nin aditza jarráituz bide hau:

dio > diozka

Eta nóndik etorriko zen?

Gure analisitik, ordea, bi bide horien abiapuntua izanen zén bat eta bera, izanen zén"*eradun". [2038] [***] [>>>]

'derauo > dirauo' berdin nola 'derautzut > dirautzut' (an gipuzkera zaharra: Otxoa-Arin, 1713)

 Atzokoan ondokoa genioén gain evoluzio fonetikoa on "derauo" an hizkera zentralak, emanez "dio":

Hori hala izan dadin, azaldu beharko genuke nóla atera ahal dirén "dio" formak an hizkera zentralak, zeinek, gure analisian, jarraituko zutén bide nagusi hau:

• derauo > dirauo > diuo > dio

Horrek emanen lioke batasun osoa ki paradigma tripersonala, zein hizkera guztietan garatuko zén tikan "*eradun" zaharra. Azalpen horretan saiatuko gara an ondorengo sarrerak.

Bilakaera horretan aurreneko pausua dá:

• derauo > dirauo
  

zein den evoluzio fonetiko bat ondo testigatua an adizki pluralak on hizkera zentralak, nola ikusi ahal dugun adibidez an [1877], non jasotzen dirén ondoko forma pluralak kin "di..." ordezta "de..." regularra:

• dirautzut > diutzut (diutzudan)
  

• dirauztazu

• dirautza

• dirauzku
  

• ...

 [J. Oregi, 1972:359, an "Otxoa-Arinen 'Doctrina' - (1713)")

Bestela esan, gure bilakaera hori ("de... > di...") gertatu zén an gizpuzkera zaharra (ikus [909]), zeinen forma tripersonal pluralek erakusten zutén "di..." hasiera. Adizki horiei dagozkié honako forma singularrak:

• diraut

• dirauzut

• diraua/dirauo

• diraugu

• dirauzue

• diraue/diraute

zeinekin justifikatzen dén goragoko aurreneko urratsa an gure ibilbide fonetikoa.

Testigantza lokal horretaz gainera (gipuzkera zaharrekoak baitira), esan behar dugu ze zubereran ere ikusi genuen nóla testigatzen zén "direio" aldaera kin "di..." (ikus [2029]):

erakutsiz ze bilakaera hori ("de... > di...") gertatu ahal dá an hizkera ondo urrutikoak. [2034] [***] [>>>]

Beriain (1626): "digula" ez-laguntzailea

Herenegun genuen aipatzen a dotrina ganik Beriain ("Doctrina Cristiana en Castellano y Bascuence", 1626), non, adibidez, aurkitzen dugún ondoko erabilerá on adizkiá "digula":

G.  Cer erremedio da ayen contra?
R. Iaungoicoaren graçia, eta arequi batean obra onac eguitea, eta ayetan ocupatua egotea, çein digula Iaungoico gure Iaunac bere misericordia andias. Ala dela.

"digula" horri referitzen zaio Rosa Miren Pagola an bere artikuluá "Beriainen dotrina" (Enseiukarrean, 11. zkia, 1995), esanez:

"Eman"en esanahiz, "-i-" erro supletiboz osatua. 

Esan nahi baita ze hortxe dugu erabilera horietako bat zeintaz mintzo ginén an sarrera titúlatzen "'*nin' aditz laguntzailea (nondik '-i-' erroa), semantikoki = 'eman'":

..., "*nin" aditz berreraiki horrek (horregatik asteriskoa) garai batean signifikatuko zuén "eman" (aditz normal bat), nahiz egun "soilik" geldituko zitzaión erabilera auxiliarra (ezin inportanteagoa, bestalde) ondorenda guztiz gramátikaldu nola aditz laguntzailea an perifrasi modernoenak.

[975] [>>>]