Zuei eskerrak eta txaloak, Erramun eta Migeltxo

 Zioten atzo Erramun Gerrikagoitia-k eta Migeltxo-k:

 

Zuei eskerrak eta txaloak, Erramun eta Migeltxo. [3211]

OpenAI-ChatGpt: "Jatorri historikoaren hipotesian: morfema hori garai batean elementu aske, agian preposizio, batetik erator zitekeen."

ChatGpt-ek amaitzen zuén bere atzoko komentarioa eskáiniz bere laguntza ki egin azterketa sakonago bat burúz "ki" preposizioren jatorri posiblea: 

Nahi baduzu, "ki” horren jatorri posiblea sakon azter dezaket, baita esaldi osoaren iturri edo testu originala bilatzen saiatu ere.

Hor, soilik klikatuz gain eskaintza hori, ChatGpt-ek berak planteatu zuén eskaera eta erantzuna, zein izan zirén honako hauek:

ChatGpt-ek sortutako eskaera: 

Sakon azter “ki” horren jatorri posiblea

Erantzuna: 

Bai. Zure esaldiaren “ki” ez da akats hutsa, eta are interesgarriagoa da: testuaren egileak, Jesus Rubiok, ki modu kontzientean erabiltzen du preposizio gisa. Gainera, erabilera horrek badu oinarri historiko eta teoriko serioago bat, nahiz eta ez den gaur egungo euskara batuaren erabilera estandarra.

1. Lehenik: aurkitu dut esaldiaren jatorria

Esaldia hitzez hitz agertzen da Balbula blogean, 2026ko irailaren 10ean:

Antizientzilari horiek erabiltzen duté euren botere handia ki ezkutatu euren buruak...

Eta ez da kasu isolatua: testu berean eta aurreko egunetako testuetan ki behin eta berriz agertzen da:

• debatitu behar du ki saiatu ikasten gehiago
• hedagarria da ki estruktura konparatibo guzti-guztiak
• mintzo gara burúz...
• analisi hori hedagarria da ki perpaus erlatiboak...

Beraz, hemen ki = preposizio bat, eta gutxi gorabehera gaztelaniazko para / a fin de edo frantsesezko pour bezalako balioa du:

erabiltzen dute euren botere handia ki ezkutatu...
≈ «erabiltzen dute beren botere handia ezkutatzeko / ezkutatu ahal izateko...»

---

2. Baina ba al dago ki preposizio historikorik euskaraz?

Hemen dago auziaren alderdi benetan interesgarria.

R. L. Traskek 1981ean proposatu zuen euskarazko -(k) eta -(ts) morfemen jatorrian preposizioak egon zitezkeela. Trasken proposamena geroago berriz hartu eta zehaztu zuen Beatriz Fernándezek.

Fernándezek 2013/2018ko lanean —“-(K)i hiztegian, eta hiztegiaz harantzago”— esplizituki aztertzen du -(k)i morfemaren hipotesia, eta Traski jarraituz proposatzen du -(k)i preposizio gisa analizatu daitekeela.

Horrek bi gauza oso desberdin bereizi behar ditu:

1. Gaur egungo euskaran: -ki batez ere morfema atxikia da, batez ere aditz-morfologian.
2. Jatorri historikoaren hipotesian: morfema hori garai batean elementu aske, agian preposizio, batetik erator zitekeen.

---

3. Zergatik da hain interesgarria -ki?

Ikus aditz-forma hauek:

d-i-o-t → «hari ... diot»
d-i-z-ki-o-t → «hari ... dizkiot»

Euskararen aditz-konjugazioan -ki- datiboarekin lotzen da. Ohiko analisietan aplikatibo edo datibo-markatzaile gisa deskribatzen da. EHUko azalpen gramatikaletan ere -ki- datiboarekin lotutako interfijo gisa azaltzen da.

Fernándezek, ordea, beste ikuspegi bat proposatzen du: -(k)i buru sintaktikoa litzateke, datiboari kasua ezartzen diona, eta horregatik preposizio baten antzeko portaera izango luke.

Hau da, oso eskematikoki:

[preposizioa + DATIBOA]

→ [P + argumentua]

eta gero, euskararen historian:

P → aditzean inkorporatua

Horrek azal lezake zergatik agertzen den -ki- aditz-forma batzuen barruan.

---

4. Eta ki askea, zure esaldian?

Hemen dago zure adibidearen berrikuntza.

Egileak -ki atzizki edo aditz-morfema ez ezik, ki + infinitiboa erabiltzen du:

ki ezkutatu

Hau da:

ki + ezkutatu

Ez da:

ezkutatu + ki

Beraz, egilearen sisteman ki benetako preposizio aske eta burulehen bihurtzen da.

Eta hori bat dator berak aurreko testuetan esplizituki defendatzen duen ideiarekin: euskarak antzina elementu prepositiboak izan zitzakeela, eta gaur egun horrelako baliabideak berriro erabil daitezkeela.

---

5. Are gehiago: egileak berak azaltzen du nondik datorren ideia

2022ko testu batean, Rubiok zuzenean lotzen du bere ki hori Trasken hipotesiarekin.

Trasken 1981eko formulazioa aipatzen du:

“What was the original source of -ts- and -k-? ... they were prepositions...”

Eta ondoren azaltzen du Trasken arabera morfema horiek lehenago forma askeak, hau da, preposizioak, izan zitezkeela eta gero aditz-formetan inkorporatu.

Beraz, zure testuko:

ki ezkutatu

ez da egileak ausaz asmaturiko ki bat. Euskara historikoaren berreraikuntzari buruzko hipotesi bat gaur egungo erabilera prepositibo batean aplikatzen ari da.

---

6. Baina kontuz: horrek ez du esan nahi ki gaur egungo euskararen preposizio estandarra denik

Hori oso garrantzitsua da.

Euskaltzaindiaren eta euskararen gramatika estandarraren ikuspegitik, euskara nagusiki postposiziozkoa da. EHUko gramatikak, adibidez, -n, -tik, -ra, -ko, -gatik, -kin eta abar adposizio gisa aztertzen ditu, eta euskarazko adposizio itsatsiak izen-sintagmaren eskuinaldean kokatzen direla azaltzen du.

Beraz:

etxera
= etxe + ra

ez:

ra etxe

Eta ki ezkutatu ez da gaur egungo euskara batuaren gramatika arruntaren parte.

---

7. Hala ere, bada beste froga oso interesgarri bat

Euskal gramatikan -ki ez da soilik datiboarekin lotzen. Historikoki eta lexikoki ere baditu hainbat erabilera.

Gainera, euskararen historiaz aritzen diren ikerlariek erakutsi dute gaur egungo euskaran postposizio gisa erabiltzen ditugun elementu batzuk antzinako elementu prepositiboetatik etor zitezkeela. Horren adibide ezaguna da kontra: jatorriz erromantzeetako preposizioa zen, eta euskarak postposizio moduan hartu du.

Beraz, “euskarak inoiz ezin izan du preposiziorik izan” esatea gehiegizkoa litzateke. Baina beste gauza bat da esatea gaur egun euskara preposizioduna dela; hori ez litzateke zuzena.

---

8. Nire balorazioa: hiru maila bereizi behar dira

Maila	ki	Egoera
Euskara batua	ez da preposizio arrunta	❌
Euskararen morfologia historikoa	-(k)i eta haren jatorria eztabaidagai	✅ hipotesi akademikoak badaude
Jesus Rubioren sistema	ki preposizio askea	✅ kontzienteki erabiltzen du
ki ezkutatu	«ezkutatzeko / ezkutatu ahal izateko»	preposizio + aditz

Beraz, zure hasierako intuizioa oso zuzena zen: ki horrek preposizio baten itxura du, eta ez da egoki interpretatzen soilik “bizkaierazko forma arraro” gisa.

Are interesgarriagoa da Rubioren ki ez dela soilik datiboarekin lotutako -ki morfema baten erabilera; egileak preposizio independente bat bezala berreskuratzen du.

Eta horrek badu oinarri teoriko bat Trasken eta Fernándezeren lanetan, nahiz eta Rubioren gaur egungo ki preposizio librearen erabilera bera ez den, nik aurkitu dudan bibliografian, euskararen erabilera estandar edo akademikoki finkatua.

Hurrengo pausoa are interesgarriagoa da: ki horren jatorri fonologikoa eta morfologikoa azter daiteke: ea ki < k + i den, ea -k eta -i bereizi behar diren, ea gi/ki alternantzia zaharra dagoen, eta ea ki hori lotu daitekeen daukio, dakarkio, daki(t), -kin eta beste morfema batzuekin. Horrek erakutsiko luke zenbateraino den defendagarria ki preposizio zahar baten hipotesia.

nondik gaur azpimarratu nahi dugún honako zati hau:

Horrek bi gauza oso desberdin bereizi behar ditu:

1. Gaur egungo euskaran: -ki batez ere morfema atxikia da, batez ere aditz-morfologian.
2. Jatorri historikoaren hipotesian: morfema hori garai batean elementu aske, agian preposizio, batetik erator zitekeen. 

Bai, báda euskararen mekanismo sintaktiko bat (hain ahaztuak) zeinen bidez askatu ahal dirén atzizkiak baldin hala nahi edo beharko balitz zatio arrazoi diferenteak (ikus #782, #784, #794, #798):

• i- → -(k)i  → ki (askea)

non abiapuntua izanen zén "i" prepositibo bat (horixe bera ere aukera bat da) eta helbidea "ki" prepositibo bat. Dena ere, euskara hutsa. [3210] [>>>]

OpenAI-ChatGpt: "Testua euskaraz dago, baina ez batua estandarrean."

Josu Lavin herenegun mintzo zen burúz honako textu hau (ikus ere atzokoa):

Antizientzilari horiek erabiltzen duté euren botere handia ki ezkutatu euren buruak azpi isiltasun lotsagarri bezain kaltegarri bat.

esanez ze: 

Lehena [gorago aipatutako textu hori] ez da euskara Adimen Artifizialaren arauera. 

Intrigaturik (zeren inteligentzia artifizialak ondo egin ohi ditu gure textuen itzulpenak), jo dugu ki OpenAI, zenek bidali gaitu ki ChatGPT, non egin dugún galdera hau:

Zein hizkuntzatan dago idatzia ondoko textua?: "Antizientzilari horiek erabiltzen duté euren botere handia ki ezkutatu euren buruak azpi isiltasun lotsagarri bezain kaltegarri bat." 

eta erantzuna hasi da honela (oso valorazio diferentea zein Josu Lavin-ek gorago esandakoa)

Testua euskaraz dago, baina ez batua estandarrean. 

Ados. Horrá erantzun osoa: 

eta beherago:

Beraz, nire lehen sailkapena litzateke: euskara, seguruenik mendebaldeko/bizkaierazko kutsuko aldaera edo euskara ez-estandarra, baina ki hori dela eta, dialekto edo iturri historiko/esperimental baten eragina ere ikertu beharko litzateke. 

Berriro ados, guztiz ados. Aipatutako inteligentzia artifizialak amaitzen dú honela, koherenteki:

Nahi baduzu, "ki” horren jatorri posiblea sakon azter dezaket,...

Bai, ChatGpt-ek ondo dioenez, "ki" hori dela eta, ikertu beharko litzaké... (hala da, kontuak ikertu behar dira, eta ikusi euren jatorria eta arrazoia, arrén gero egin valorazio sakon eta aberasgarriak):

... iturri historiko/esperimental baten eragina... 

Nik esango nuke ze nekez eginen da komentario zehatzagoa. Badirudi ze makinek, halako kasu kontroversialetan bederen, "pensatu" ahal dute sakonago eta libreago ze ikerlari egodunek eze, onartzen bazait metafora, ez duten ikusten haratago zein euren galdegai-legea, eurek arreta handiz zaindua eta  autoinposatua.

Bihar ikusikó ChatGpt-ek arazogabe eskainitako ikerketa sakon hori. [3209] [>>>]

Josu Lavin-ek ez du argudiorik

Gaur nabarmendu nahi genuke atzokoa, non Josu Lavin-ek ezin hobeki erakusten duén bere gabezia on argumentuak (besteak beste):

Josu Lavin-ek ez du argudiorik. [3208] [>>>]

Antizientzilari horiek erabiltzen duté euren botere handia ki ezkutatu euren buruak azpi isiltasun lotsagarri bezain kaltegarri bat

Genioén atzo:

Baina, analisiaren zuzentasun evidenteak ez du ohiartzun nabarmenik aurrén botere handia on gure hizkuntzalari erantzule gehien-gehienak (bádira salbuespen oso nabariak ere), zeinen isiltasuna dén ezin elokuenteagoa (jakina, bádira tartean era guztietako interesak). 

Eta zioen Migeltxo-k gero (ikus atzokoa) burúz gure hizkuntzalari-gramatikari-erantzuleak:

Ez dakite, hor da koxka. ...  

Ez jakitea dá denon egoera naturala, ez da arazorik horretan. Baina zientzilari batek ez dakienean (esan nahi baita an esparru bat zein den bere konpetentzia eta ardura), galdetu behar du eta batez ere erantzun behar du, zeren bera baita erantzule nagusia, eta hortaz, debatitu behar du ki saiatu ikasten gehiago (horixe baita zientzialri guztiok egin behar duguna).

Gure hizkuntzalari-gramatikari-erantzuleek, ordea, praktikatzen dute antizientzia: ez dute galdetzen, eta areago, ez dute erantzuten, zeren instalatuak daude an iruzur antizientifiko eroso bat (eurek jakingo dute zéin interesek mugituta, interes antizientifikoak jakina), zeinen ondorio sozialak dirén oso kaltegarriak. Antizientzilari horiek erabiltzen duté euren botere handia ki ezkutatu euren buruak azpi isiltasun lotsagarri bezain kaltegarri bat. [3207] [>>>]

Argiki, mintzo gara burúz iruzur zientifiko eta sozial bat (noiz funtzionalki berdintzen dirén sintaxi burulehen-progresibo-ireki-potentea eta sintaxi buruazken-regresibo-itxi-ahula). Bai, iruzur zientifiko eta sozial erraldoia kin eguneroko konsekuentzia larriak

Genioen atzo ze:

Herenegungo analisia dá zuzena, eta dagoeneko, are evidentea:

• [3203] Progresiboa an interpretazioa, progresiboa an estruktura sintaktikoa, progresiboa an konplexutasuna, progresiboa an expresibitatea..., sortuz aukera expresibo potenteak, efizienteak eta bereziki efektiboak

Eta kontua da ze analisi hori hedagarria da ki estruktura konparatibo guzti-guztiak ere, antzera nola hedagarria den ki perpaus erlatiboak, edo beste edozein perpaus edo sintagma regresibo respektu euren kide progresiboak (progresiboek orohar eskainiko dituzte aukera expresibo gehiago eta aberatsagoak, apárte izan efizienteagoak eta efektiboagoak).

Baina, analisiaren zuzentasun evidenteak ez du ohiartzun nabarmenik aurrén botere handia on gure hizkuntzalari erantzule gehien-gehienak (bádira salbuespen oso nabariak ere), zeinen isiltasuna dén ezin elokuenteagoa (jakina, bádira tartean era guztietako interesak).

Argiki, mintzo gara burúz iruzur zientifiko eta sozial bat (noiz funtzionalki berdintzen dirén sintaxi burulehen-progresibo-ireki-potentea eta sintaxi buruazken-regresibo-itxi-ahula). Bai, iruzur zientifiko eta sozial erraldoia kin eguneroko konsekuentzia larriak. [3206] [>>>]

Eta kontua da ze analisi hori hedagarria da ki estruktura konparatibo guzti-guztiak ere, antzera nola hedagarria den ki perpaus erlatiboak, edo beste edozein perpaus edo sintagma regresibo respektu euren kide progresiboak (progresiboek orohar eskainiko dituzte aukera expresibo gehiago eta aberatsagoak, apárte izan efizienteagoak eta efektiboagoak)

Herenegungo analisia dá zuzena, eta dagoeneko, are evidentea:

• [3203] Progresiboa an interpretazioa, progresiboa an estruktura sintaktikoa, progresiboa an konplexutasuna, progresiboa an expresibitatea..., sortuz aukera expresibo potenteak, efizienteak eta bereziki efektiboak

Eta kontua da ze analisi hori hedagarria da ki estruktura konparatibo guzti-guztiak ere, antzera nola hedagarria den ki perpaus erlatiboak, edo beste edozein perpaus edo sintagma regresibo respektu euren kide progresiboak (progresiboek orohar eskainiko dituzte aukera expresibo gehiago eta aberatsagoak, apárte izan efizienteagoak eta efektiboagoak). [3205]

Esker anitz zuri, Erramun

Zioen atzo Erramun Gerrikagoitia-k:

Hau gaurkoa bai dela "rollo" on, eder, valiagarria eta ere prefosta txalogarria. Eskerrak Jesus Rubio.

Esker anitz zuri, Erramun. [3204] [>>>]

Progresiboa an interpretazioa, progresiboa an estruktura sintaktikoa, progresiboa an konplexutasuna, progresiboa an expresibitatea..., sortuz aukera expresibo potenteak, efizienteak eta bereziki efektiboak

Mintzo ginen atzo burúz "ze" konparatibo progresiboa, eta horren harira lagun batek galdetu dit zergátik den progresiboa konparatibo hori, halan ze saiatuko gara erantzuten.

Alde informatibotik, esaten dugunean ze, adibidez, SVO progresiboa dela, esan nahi dugu ze ordena horretan informazioa tipikoki ematen/ordenatzen da koherenteki, progresiboki, abiatuz ti elementu ezagunenak, kontextualenak, referentzialenak, oinarrizkoenak, thematikoenak (nola izaten dén sujetua, S, zein gainera askotan izaten dén labur eta sinplea), jarraituz kin informazio berri estrategiko transizional laburra (nola den aditza, V), eta tipikoki amaituz an informazio ezustekoena, berriena, sorpresiboena, akontextualena, rhematikoena, eta gehienetan luzeena eta konplexuena. Hala egindako esaldia da progresiboa an rhematikotasuna, progresiboa an detaileak, zein izaten diren gerota finagoak, luzeagoak eta konplexuagoak. Ordena horrek sortzen dú koherentzia interpretatiboa.

Alde sintaktikoan, hori guztia gauzatzen da an ordenazio bat zeintan kokatzen dirén lehenago buruak zeinda euren osagarriak, lehenago osagarriak zeinda euren azpiosagarriak... osatuz estruktura bat non elementu zehaztaileak (osagarriak) kokatzen dirén lehen ze elementu zehaztuak (buruak). Ordena horrek sortzen dú koherentzia sintaktikoa. 

Alde expresiboaz, honela mintzo ginen an gure #265:

Arazo expresiboa: Inkoherentzia sintaktiko-informatiboak (normalean biak batera baitoaz) ekarri ohi dú berekin desoreka expresiboa, esaldian ezin baitira egokitu berdin efektiboki azentuak edo bestelako ñabardura intonatiboak noiz informazioa ez dagoen koherenteki oinarritua sintaktiko-informatiboki. Salbu an kasu oso-kontextualak, non koherentzia sintaktiko-informatiboa ez den bereziki beharrezkoa, esaldi-amaieran egoten dira baldintza expresibo egokienak afin efektiboki eman eta interpreta daitezen osagarri rhematikoenak (zeinek eraman ohi dute azentu fokala edo bestelako enfasi-moduak). Eta baldintza abantailatsu horietan datza koherentzia interpretatibo-expresiboa. 

Amaitzeko esan ze, normalean esaldietan hobe digeritzen dira aurrena elementu laburragoak eta gero elementu luzeago/konplexuagoak, zein justuki izaten dirén rhematikoenak, berrienak, sorpresiboenak, informatiboenak, halan ze ordena koherente-progresiboa bihurtzen dá baita ere digestiboena, zeren sujetuak, aditzak, edota nexuak izaten dira ondo laburragoak zein bukaerako osagarrien kateazio rhematiko tipikoa. 

Ikus ondoko esaldi hau, non dugun perpaus konparatibo bat:

Zure irakaslea da zaharragoa ze Matusalen.

Hor, "zure irakaslea" dá sujetu thematikoa, ezaguna, referentziala (hori persona zeintaz mintzatuko garen), "da" da informazio estrategiko labur, sinple bat (aditza), zeinekin hasten/aurkezten den predikatu rhematikoa, "zaharragoa" horretan jada aurrikusten dugu konparazioa, baina oraindik ez dakigu zerékin konparatuko dugún irakasle horren zahartasuna, eta kontua da ze hortxe aurkitu ohi dugu esaldiko elementu ezustekoena, zein kasu honetan dén sorpresiboa eta labur/sniplea, baina zein izan zitekén edozein osagarri ondo ezustekoa, eta ondo luzea eta konplexua:

Zure irakaslea da zaharragoa ze kaka egitea gain lurra begiratuz ki hodeiak...

Esaldia progresatzen doa an osagarriak eta an osagarrien osagarriak, zein izaten diren gerota rhematikoagoak, gerota akontextualagoak, gerota zehatzagoak. Zentzu horretan diogu ze halako konparatibo burulehena dá progresiboa, progresiboa an rhematizitatea, progresiboa an interpretazioa, progresiboa an estruktura sintaktikoa, progresiboa an konplexutasuna, progresiboa an expresibitatea..., sortuz aukera expresibo potenteak, efizienteak eta bereziki efektiboak. [3203]

Zergátik galdu beharko genuke aukerá ki erábili "ze" konparatibo progresiboa?

 Jarraituz kin gure orain 23 urteko textua:

1- Maila objektiboa, zientifikoa; non, berdin nola froga daitekeen objektiboki ezen zenbaki arabigoak (gureak) direla ahaltsuagoak ezi zenbaki erromatar klasikoak,...

Hortxe daukagu "ezi" = "ze" konparatibo progresibo potentea (bide batez, euskara hutsa), eta horren gainean, atzoko ber galdera egin behar dugu: esan nahi baita ze antzera nola atzokoan galdetzen genuén ondokoa burúz aukera konpletiboak: 

• [418] Zergátik galdu beharko genuke aukerá ki erábili "ze" konpletiboa gabén "-(e)la" subordinazio-marka?

 gaurkoan ber gauza galdetu behar dugu baina referitua ki konparatibo progresiboak:

• Zergátik galdu beharko genuke aukerá ki erábili "ze" konparatibo progresiboa?  

[3202] [>>>]

Gogoratuz galdera bat burúz aukera konpletiboak

 Gaurkoan, gogora daigun ondoko galdera (eta sarrera) burúz aukera konpletiboak: 

• [418] Zergátik galdu beharko genuke aukerá ki erábili "ze" konpletiboa gabén "-(e)la" subordinazio-marka?

Genioen hemen nóla "ezik" baliabidea zén euskal baratzeko fruitu eder bat (alegia: "ez + partitiboa"), zeinen aitzineko erabilera semantikoa eta sintaktikoa joango zen zabaltzen ki beste erabilera semantiko eta sintaktiko ezberdin (arartez dislokazio sintaktikoak eta desplazamendu semantikoak), zeinen artean (sarrera hartan) komentatzen genuen haren erabilera semantikoki konparatiboa eta sintaktikoki prepositiboa ("Aroztegian butz egin zak lein ezik burña aŕ." [A EY III, 174]).

Hortaz, diogunez, anitz izan dira baliabide horren erabilerak an bere aldaera formal ezberdinak ("ezik", "ezen", "eze", "ezin", "ezi", "ze"), hala nola adibidez haren erabilera semantikoki konpletiboa eta sintaktikoki burulehen eta subordinazio-markarik gabekoa, esan nahi baita gabé "-(e)la". Ikus Orotariko Euskal Hizegia:

Ezik. (Sin -(e)la) [Esan nahi baita: En oraciones completivas sin -(e)la) en el verbo auxiliar]: Esan zion, ezik, nere lurrean nago oraindik. Izt C 123. Nik esan ta zuk jakin / biazu ezikan, / lau andregai dakazkit / artu nai ezikan. Bil 75. [Orotariko Euskal Hiztegia]

Hori, jakina, dá beste aukera bat, zein baliatu daiteke afinda moldatu diskursoa nola nahiago dugun.

Zergátik galdu beharko genuke aukera hori? Zergátik galdu beharko genuke aukerá ki erábili "ze" konpletiboa gabén "-(e)la" subordinazio-marka?

Aukeran. [3201] [>>>]

Erabilera konpletibo herrikoi bat kin soilik "ze" partikula (gabén "-la")

Jarraituz kin gure oraingo hari konpletiboa, hor doa erabilera konpletibo herrikoi bat kin soilik "ze" partikula (gabén "-la"):

• [754] 1691: Ce barri dogu?  Barri dogu ce Angueru mila Gure menditic Igaro dira.

Eta jarráituz mintzatzen burúz erabilera konpletiboak non soilik doán "ze" partikula, ikus ondoko erabilera hau zein ezin hobeto datorkion ki gaurko eguna on Nativitatea, eta zein den agertzen an 1691-ko "Coplas a la Encarnacion y Nacimiento de Nuestro Señor Iesu Christo" [an "Textos arcaicos vascos", Michelena, 1964 (1990:139)], non, bukaeran, bi artzain mintzo dirá honela:

-Machiniquito!
-Zer dio(c), Cheru?
-Atzoric ona,
Ce barri dogu?

Barri dogu ce
Angueru mila
Gure menditic
Igaro dira.

Nahizta "ce" galdetzailea ez den, printzipioz, ber "ce" konpletiboa ("zer" vs "ezen"),  interesgarria iruditzen zaigu goragoko bikote hori: "Ce barri dogu?" vs "Barri dogu ce...", non erantzunaren "ce" hori berranalizatu liteke nola "ce" galdetzailearen versio atonoa.

Eta, gaurkoan, amaitzeko esán ze, seguruena, mila aingeru horietako bat izanen zen zéinek avisatu Olentzero.

Bai, bi artzainek erabilitako konpletiboa. Euskara hutsa. [3200] [>>>]

Eta adibide horiek bakanak balira, edo are bat ere ez balitz ere, hortxe genuke euskararen mekanismoa zeinen arabera egitura batean aurretiko marka (adibidez, "ze") eta atzetiko marka (adibidez, "-la") erabili ahal direnean, atzetikoa ("-la") eliditu ahal da, aukeran. Euskara hutsa

 Atzoko sarreraren harira, gogora daigun ondoko hau ere:

•  [1253] Mujika (1981): "-(e)la gabeko [ezen] egituraren adibideak ugariak dira; ez behintzat bakanak." 

Atzo mintzo ginen gain "ze" konpletibo soila (h.d., gabéz "-(e)la") nola alternatiba bat ki "ezen + -(e)la". Esan nahi baita ze euskara-erabiltzaileak hor izanen du beste aukera bat zein batzutan edo askotan (edo beti edo inoiz ez) izan ahal zaión interesgarria finéz akaso hobeki beté bere helburu komunikatiboak. Jose Antonio Mujika-k ondorengoa diosku an bere artikulua titulatzén "-(e)la eta beste konpletibatzaileak" (1981):

Ezin da, bestalde, isilean gorde badirela han eta hemen ezen hutsaz eginiko konpletiboak edo konpletiboen antzekoak.  [Mujika, 1981]

Mujika-k aipatzen duenez, Mitxelena-k esaten digu ze:

"No hay duda posible, contra lo que piensan algunos, sobre el carácter popular, no culto, de esta partícula. [mintzo da gain "ezen"]" Mitxelena, 1964]

Izan ere, "ezen" edo "ze" dirá ikaragarrizko emaitza ti evoluzio sintaktiko propio bezain universal bat (dudagabe, beste harribitxi bat), zein gainera diversifikatu dén an erabilera funtzional diferenteak: konpletiboa, konparatiboa, konsekutiboa, erlatiboa,..., eta zeinen erabilera konpletiboa den hain kolokiala nola landua: 

Konkretuki daukagu ze:

... -(e)la gabeko [ezen] egituraren adibideak ugariak dira; ez behintzat bakanak. [Mujika, 1981]

Berriro diogu: aukeran.

Eta adibide horiek bakanak balira, edo are bat ere ez balitz ere, hortxe genuke euskararen mekanismoa zeinen arabera egitura batean aurretiko marka (adibidez, "ze") eta atzetiko marka (adibidez, "-la") erabili ahal direnean, atzetikoa ("-la") eliditu ahal da, aukeran. Euskara hutsa. [3199] [>>>]

Gaur, gogoratu ze, behin "ze" konpletiboa erabilita, "-la" subordinatzaile konpletiboa ez da beharrezkoa

Jarraituz kin gure orain 23 urteko textua:

1- Maila objektiboa, zientifikoa; non, berdin nola froga daitekeen objektiboki ezen zenbaki arabigoak (gureak) direla ahaltsuagoak...

Hor "-la" subordinatzaile konpletiboa erabili dugu an "direla", baina behin "ze" erabilita, subordinatzaile hori ez da beharrezkoa. Gaur egun, honela esanen genuke tipikoki:

1- Maila objektiboa, zientifikoa; non, berdin nola froga daitekeen objektiboki ze zenbaki arabigoak (gureak) dira ahaltsuagoak...

edo nahiago bada:

1- Maila objektiboa, zientifikoa; non, berdin nola froga daitekeen objektiboki ezen zenbaki arabigoak (gureak) dirá ahaltsuagoak...

Aukeran. Euskara hutsa. [3198] [>>>]

Gaur soilik remárkatu... el carácter popular, no culto, de esta partícula. [Mitxelena burúz "ezen"]

 Atzokoaren harira, gaurkoan soilik nabarmendu nahi genuké...

... el carácter popular, no culto, de esta partícula. [Mitxelena burúz gure "ezen"]

Ustez-ze koméni gogoratzea. [3197] [>>>]

Mitxelena (1964), mintzatuz gain "ezen": "No hay duda posible, contra lo que piensan algunos, sobre el carácter popular, no culto, de esta partícula."

Amaitzen genuen atzokoa esánez honako hau:

Hortxe dator "ezen" konpletibo bat, zein gaur egun (esan nahi baita 23 urte geroago) tipikoki idatzi/esango genukén "ze", alegia euskararen "ze" aldaera konpletiboa, euskara hutsa.

Horretaz, ikustagun honako sarrera: 

• [1255] Sopelako Juana Basarte (1992). "..., eta kasu da se eskondu san, ..."

Atzoko sarreran azpimarratzen genuen nóla "ze" partikula adibidez konpletiboa ez den derivatu ti "zer" galdetzailea (hala balitz ederki egongo litzake, noski), baizik jarráituz bide ondo konplexu-distiratsua, zeinen abiapuntuan dén "ez" partikula negatiboa. Eta Mitxelena-k  azpimarratu zuenez, "ezen" hori, edo bere ahaideá "ze", erabili dá kolokialki ere: 

Mitxelena-k esaten digu ze:

"No hay duda posible, contra lo que piensan algunos, sobre el carácter popular, no culto, de esta partícula. [Mitxelena, 1964, mintzatuz gain "ezen"]

Izan ere, "ezen" edo "ze" dirá ikaragarrizko emaitza ti evoluzio sintaktiko propio bezain universal bat (dudagabe, beste harribitxi bat), zein gainera diversifikatu dén an erabilera funtzional diferenteak: konpletiboa, konparatiboa, konsekutiboa, erlatiboa,..., eta zeinen erabilera konpletiboa den hain kolokiala nola landua: ...

Horretaz, ikustagun ondorengo erabilera an liburua titúlatzen "Urduliz ingeru" (Gaminde, 1992), non Sopelako Juana Basarte-k, 72 urtekoa bera, zioén:

..., eta kasu da se eskondu san, ... (..., eta kasua da ze ezkondu zen,...)

Hortxe dugu "ze" konpletibo soila. Halako erabilerak gerota nekezago topatuko dira.

Bai, euskararen "ze" aldaera konpletiboa, euskara hutsa. [3196] [>>>]

"ezen" = "ze" konpletiboa, zér esan, euskara hutsa

Jarraituz kin gure orain 23 urteko textua:

1- Maila objektiboa, zientifikoa; non, berdin nola froga daitekeen objektiboki ezen...

Hortxe dator "ezen" konpletibo bat, zein gaur egun (esan nahi baita 23 urte geroago) tipikoki idatzi/esango genukén "ze", alegia euskararen "ze" aldaera konpletiboa, euskara hutsa. [3195] [>>>]

Eta antzera nola dugún "berdin nola...", izan ahal dugu adibidez... "antzera nola...", zeintan nabarmentzen dén antzekotasuna, gehiago zein berdintasuna, aukeran

Atzokoan aipatzen genuén "berdin nola ..." berdintasunezko konparatibo progresiboa, zein ez den baizik aukera bat artén beste antzeko aukera batzuk:

• [1590] "nola...", "berdin nola...", "antzera nola...", "orobat nola...", "hala nola..." ...

Atzo komentatzen genuen ze tradizioa interpretatu beharko litzake an klave inspiratzaile-sortzailea. Eta atzo bertan erabiltzen genituén honako konparatiboak:

berdin nola...

antzera nola...

orobat nola...

eta antzera erabil geinkén:

nola...

hala nola...

denak ere jarráiki ber eredua, baina adibidez, lehenengoan azpimarratuz berdintasuna ("berdin nola ..."), bitárten bigarrenean nabarmentzen dén soilik antzekotasuna ("antzera nola..."). Azken horretaz mintzo ginén an:

• [567] "antzera nola..."

Sarrera honetan aipatzen genuen a-estruktura "antzera nola...", zein, nahiz izán antzekoa nola "berdin nola...", ez dugun aurkitu hortik zehar izkribaturik. Estruktura horretan ez dugu expresatzen derrigor berdintasuna, baizik soilik antzekotasuna, zein den zerbait gutxio exigentea.

Eta hori ere, eskura dago. 

Bai, nola ere beste guztiak.

Hortxe dauzkagu lanean euskararen mekanismoak eta materialak, sortuz tresna zahar-berriak nola "antzera nola...", zein izanen litzakén antzekotasunezko konparatiboa, eta... euskara hutsa. [3194] [>>>]

"..., berdin nola..." berdintasunezko konparazioa

Jarraitzen dugu irakurtzen herenegungo textua:

1- Maila objektiboa, zientifikoa; non, berdin nola...

Hor, "berdin nola..." horrek iragartzen digu berdintasunezko konparazio bat, zeinekin eman nahi dén adibide argitzaile bat respektu geroko azalpena (ikus atzokoa). Esan gabe doa, estruktura progresibo konparatibo hori ez da baizik... euskara hutsa. [3193] [>>>]

"non" erlatiboa, kasu honetan explikatiboa

Jarraituz kin atzoko textua, hauxe irakurtzen dugu:

1- Maila objektiboa, zientifikoa; non...

non aurkitzen dugún "non" erlatiboa, kasu honetan explikatiboa, iragarriz azalpen bat burúz bere aurrekaria: "Maila objektiboa, zientifikoa". Esan beharrik ez, euskara hutsa. [3192] [>>>]