Kasu horretan ezin mantendu liteke maileguaren teoria,... (an nire 2009ko ikastaro-lana titulatuá "Alcoyko beruna: iberieraren eta euskararen erroen arteko konparazioaren bidetik, Lakarraren erro-teoriaren argitara")

Atzokoan ikusten genuen nóla Orduña-k (2011) konkluditzen zuen ze:

En ibérico hay erti/erder, ban, bi(n), (k)ilu(n), lau (r), bors(te), śei, sisbi, sorse, abaŕ, oŕkei, muy similares a los numerales vascos, y que en conjunto sería difícil aceptar que fueran coincidencias casuales, pues forman una serie homogénea. ...

Por tanto, la hipótesis más económica para explicar las coincidencias entre el sistema numeral ibérico y el vasco es la del parentesco genético. [Orduña, 2011:137:138]

2006an ordea, evidentzia murritzagoa erabilita, Orduña bera (2006) ez zen oraindik posiziontzen aldé ahaidetasun genetikoa, baizik ze justifikatzen zuén antzekotasun guzti horiek bidéz aitzineuskararen mailegutze numerikoa tikan hizkuntza iberikoa (ikus gure beheragoko lana). 

Bestalde, 2008/2009 inguruan Joseba Lakarra-rengandik jaso nituen bi master-ikastaro gáin hizkuntzalaritza diakronikoa, titulatuák "Hizkuntzalaritza diakronikoa eta euskal filologiaren oinarriak (I eta II)" barnén EHUko masterra on "Euskal Hizkuntzalaritza eta Filologia". 

Ikastaro haietan hautatu ahal izan nuén egitea lan bat gain hizkuntza iberikoa (zein oso erakargarria jatan), eta zehazkiago gain Alcoy-ko berun iberikoa, zeinen bidez nire helburua baitzen saiatzea erákusten ze, besteak beste, euskal zenbakiak ondo errotuak baitzeuden an euskararen fonologia/morfologia/sintaxia (horretarako erabili nahi nituén, besteak beste, Lakarra-ren erro-teoria), halatan non nekez izanen zirén mailegatuak, eta, ondorioz, aldeztu beharko zén ahaidetasun genetikoa artén iberikoa eta euskara gainén teoria on mailegatze numerikoa tikan iberikoa. 23 orrialdeko lan haren titulua zén ondoko hau, eta lan osoa aurkitu ahal duzú klikatuz gain ondoko esteka (2009/06/23: irakuleak barka bitza okerrak):

• "Alcoyko beruna: iberieraren eta euskararen erroen arteko konparazioaren bidetik, Lakarraren erro-teoriaren argitara" Jesus Rubio (2009/06/23)

Jarraian entresakatu dut zati hau non azaltzen dudan nire helburua respektu zenbakiak (2009)

Hain zuzen ere, eta ikusi berri dugunez, Orduñari askoz probableagoa iruditzen zaio zenbaki komun horiek maileguz pasatzea hizkuntza iberiarretik aitzineuskarara ezen ez ahaidetasun genetikoa. Baina kuestioa da: zer gertatuko litzaioke tesi horri baldin aitzineuskararen eta iberieraren zenbaki horiek euskararen (eta akaso iberieraren) erro kanonikoen arabera azalduko balira? Kasu horretan ezin mantendu liteke maileguaren teoria, eta hortxe genuke puntu interesgarri bat non Lakarraren teoriak lagunduko ligukeen argitzen iberieraren eta aitzineuskararen arteko erlazioa. [2009:5]

Lanaren azkenean, sugeritzen nuén nire konklusioa, Lakarra-ren kontrakoa:

Konklusio gisa esango nuke ezen, sistema fonologikoaz gain, bai izenen edo antroponimoen morfologian, bai adizkien morfologian eta baita partikulen morfologian ere, koinzidentzia azpimarragarriak aurki daitezkeela (aitzin)euskararen eta iberiarraren artean. [2009:23] 

Bai, akaso esan behar nuén: lar azpimarragarriak (ki izán kasualak) ordezta sinpleki azpimarragarriak; ondoreaz ze, adibidez zenbakietan, nekez mantendu litekén maileguaren teoria. Lakarra-ri entregatu eta azaldu nion nire lan hau, eta hor gelditu zen kontua. [2913] [>>>]

"(-)i(-)" prefijoa, infijoa edo sufijoa lotzen dira kin ideia datiboa, edo modu orokorrago batean esanda, kin nolabaiteko ideia direkzionala

Azken egunotan egon gara mintzatzen burúz "-i-" infijo bat zein den agertzen an "niñdduen/ziñdduen" adizki transitiboak, berdin nola an "nintzan" intransitiboa ere, halan ze "-i-" hori etorriko litzaké ti "*i-tu-n" eta "i-za-n" aditzak respektiboki (aditz horiek lehenago izanen zirén "*e-i-tu-n" eta "*e-i-za-n": azken aditz horretaz mintzo ginén adibidez hemen).

Baina, gaurko kontua dá: zéin da "-i-" morfema horren signifikantza edo ideia orokorra? Lakarra-k (2018) dio an bere "Euskararen historiaurrea" (2018)":

...: igorri, ikusi, izeki, izan; aditz hauek oro noizbait datiboko jokoa bide zuten zenbaitekin lekukotua den bezala (cf. Oregi 1974). [Lakarra, 2018:137]

Esan nahi baita ze Lakarra-k lotzen dú "-i-" morfema hori kin ideia datiboa, edo modu orokorrago batean esanda, kin nolabaiteko ideia direkzionala. Finean, partikula prepositibo zahar horrek esannahi hori berbera izanen dú noiz erabiltzen den an bere versio postpositiboa ("-i"). [2119] [>>>]

Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa, EHHE (2019): "...; zubereraz '-ei-'dun formak beranduago agertzen dira testuetan..."

Genioenez, zubererako "-i-"-dun formak (nola "hark hura niri dereit > deit") akaso azaldu litezke bidéz analogia kin "izan" aditzeko "nor-nori" formak (finean, ordea, ez dirudi hala izan denik, baizik honela: ikus azalpen fonetiko sinpleagoa an #2030, #2031, #2032, eta #2033). Hortaz, berrikuntza analogiko hori gertatuko zén gain oinarrizko "*eradun" aditza (bilakaera fonetikoa izatekotan, berdin oinarrituko litzaké an "*eradun" aditza), halan-ze, printzipioz, espero genuke "-i-"-dun testigantzak (irregularrak) agertzea beranduago zein "-u-"-dun regularrak. Ikus daigun horretaz zér dioén le EHHE ("le" dá partikula prepositibo-postpositibo bat zeintaz mintzo dén Lakarra [2018], eta zeini egotzi dakioke balio aktiboa, iragarriz sujetu pasiboak edo sujetu aktiboak ere):

...; zubereraz -ei-dun formak beranduago agertzen dira testuetan... [EHHE, 2019]

Testigantza idatziak batzuetan izan ahal dirá apetatsuak, baina kasu honetan bát datoz kin goragoko logika, zein mugitzen dén tik regularitatea aldén irregularitatea. [Finean, ordea, ez dirudi analogiaz izan denik, baizik honela: ikus azalpen fonetiko sinpleagoa an #2030, #2031, #2032, eta #2033] [2028] [>>>]

Saiatuz ematen interpretazio bat ki 'la/ra' partikula an '*e - i - ra - n < *e - i - la - n'

Atzokoan amaitzen genuén gure sarrera kin hitz hauek:

Gure ikuspegitik, ordea, eta atzokoan genioenez, "-ra-" hori ez litzaké baizik aditz-erro zahar bat, zeinen jatorria egonen litzake an partikula zaharrá "la/ra" (nolabaiteko aditz-argumentuen hedatzailea, aditz-irismenaren hedatzailea), an atzoko aditz-pratizipioá: *e - i - ra - n < *e - i - la - n..

non mintzo ginén gain "la/ra" aditz-partikula hori an terminuak on "nolabaiteko aditz-argumentuen hedatzailea, aditz-irismenaren hedatzailea". Horrekin nola edo hala referitzen ari ginén ki papera zein Lakarra-k (2006) egokitzen zión ki  partikula hori an berak proposariko bilakaera bat zein hasiko zén kin erabilera datibo hutsa (adibidez an "*eradun"), eta zein bere ustez gerora bihurtuko zén zerbait zabalagoa, adieraziz zerbait nola:

... una simple adición de actante. [Lakarra, 2006:584]

Gogora daigun sarrera hura, osoa:

• Lakarra (2006): "..., posiblemente, tal oposición había iniciado su transformación hacia una simple adición de actante ..."

Atzokoan aipatzen genuén ondoko hitzak te Lakarra (2006:584-585) non referitzen zen ki "*e-ra-dun" aditza nola datiboa te "*e-dun":

..., *e-dun 'haber' / *e-ra-dun 'dativo de *e-dun', ... [Lakarra, 2006:584-585]

Hor Lakarra mintzo da gain oposizioa arten "-da-" partikula zaharrago bat eta bere ustezko versio berriagoak: "-la-" eta gero "-ra-", zeinen artean egonen zén evoluzio fonetiko bat baina baita evoluzio semantiko bat:

..., posiblemente, tal oposición [arten "-da-" eta "-la-"/"-ra-"] había iniciado su transformación hacia una simple adición de actante como ocurre en más de uno de los supuestos "causativos" en -ra-: ekarri 'traer' / e-ra-karri 'atraer' y no 'hacer traer', *e-dun 'haber' / *e-ra-dun 'dativo de *e-dun; etc. [Lakarra, 2006:585]

Evoluzio zahar horretan agertuko zén, adibidez:

*e-ra-dun 'dativo de *e-dun', ... [Lakarra, 2006:585]

non gehitutako aktantea izanen litzaké argumentu datiboa. 

Gure kasu honetan ("*e - i - ra - n < *e - i - la - n" aditzean), "la/ra" partikulak hedatuko luké "*e - i - za - n" aditzaren esangura ti singularra ki plurala (*e - i - ra - n), nolabait zabálduz aditzaren irismena ti elementu bakar bat (an singularra) ki elementu bi edo gehiago (an plurala), eta zentzu horretan hedátuz aditzaren irismena, nola genioén gorago. 

Zentzu horretan, "la/ra" partikulak akaso beti izan du ber paper hedatzailea (an aplikazio ezberdinak: adibidez kasu honetan an aplikazio intransitiboa), halan ze "*e - i - ra - n < *e - i - la - n" aditz-aplikazio  plurala soilik izanen zén beste aplikazio bat te partikula hori. [1971] [>>>]

"i" prepositiboa eta postpositiboa, eta "-(k)i" ere (gure analisian jatorri berekoa), agertzen dirá kin zentzu datiboa

Gaurkoan gogoratu nahi genuke ondoko sarrera hau (zati bat), non azpimarratzen genuén "za" partikula:

• Lakarra (2018). "..., gi-, la-, da-, za-, le-, i- / -ki, -la, -da/ -t, -z(a), -le, -i bezalako bikoteak."

Horrá, Lakarra-k (2018) emandako zerrendatxo inkonpleto bat non agertzen dén atzo aipatutako "za" partikula arten beste partikula-bikote batzuk zein baita erabili dirén prepositiboki barne preposizio hizkuntza berreraiki bat: 

..., gi-, la-, da-, za-, le-, i- / -ki, -la, -da/ -t, -z(a), -le, -i bezalako bikoteak.

Beraz, errepikatzen dugú: sinpleki arituko ginake gain partikula prepositibo zahar bat orain rekuperatua bidéz mekanismo propio bat an bere erabilera finala. Euskara hutsa, aukeran.

Eta, bide batez, azpimarratuko genuke beste partiluka-bikote prepositibo eta postpositibo horietako bat: "i- / -i" (ikus ere herenegungo sarrera):

eta baita "-(k)i" ere (gure analisian jatorri berekoa, baina kin "k" epentetikoa), zein orobat agertzen dén kin zentzu datiboa. [1963] [>>>]

Lakarra (2018) gain "-le" < *le-: "... igaro zen preposizioa postposizio izatera (berranalisiz, agian)."

Aurreko egunetan aipatu ditugú zenbait baliabide prepositibo zein izanen lirakén kandidatu ezin hobeak za izan gaur egun (ere) preposizio:

Horrá, Lakarra-k (2018) emandako zerrendatxo inkonpleto bat non agertzen dén atzo aipatutako "za" partikula arten beste partikula-bikote batzuk zein baita erabili dirén prepositiboki barne preposizio hizkuntza berreraiki bat: 

..., gi-, la-, da-, za-, le-, i- / -ki, -la, -da/ -t, -z(a), -le, -i bezalako bikoteak.

Beraz, errepikatzen dugú: sinpleki arituko ginake gain partikula prepositibo zahar bat orain rekuperatua bidéz mekanismo propio bat an bere erabilera finala. Euskara hutsa, aukeran.

Zerrenda inkonpleto horretan agertzen zaigú "le-" partikula, zeintaz Lakarrak dio an bere "Euskararen historiaurrea" (2018):

Hori gertatzen da -le (< *le-) atzizkiarekin: (...), soilik erregela fonologiko hori gertatu ondoren igaro zen preposizioa postposizio izatera (berranalisiz, agian). [Lakarra, 2018:188-189]

Hortxe dugú "le" preposizioa, kin balio agentea, euskaratik bertatik berreraikia, ustez erabilera oso zaharrekoa eta  akaso oso egokia gaur egun ere, noiz adibidez lotzen sujetu postverbalak edo pazienteak (besteak beste). Eta, gure ikuspuntutik, guztiz aukeran, hala nahiko balitz. Erabilerak esanen. [1817] [>>>]

Lakarra (2018). "..., gi-, la-, da-, za-, le-, i- / -ki, -la, -da/ -t, -z(a), -le, -i bezalako bikoteak."

Amaitzen genuén atzo gure ohartxoa, esanez ondokoa gain desdoblamendua (= aukerako aurreratzea) on "za" partikula destinatibo-finala:

[za]... sinpleki da partikula prepositibo zahar bat orain rekuperatua bidéz mekanismo propio bat an erabilera nagusiki destinatibo-finala. Euskara hutsa, aukeran.

eta gorago genioén:

Bai, hor daukagu estruktura final bat oso erabilia artén idazle zaharrak:

konsegitu zegientzat

non agertzen zaigún "-tzat" sufijoa, zeinen bihotzean dugún "za" partikula zahar bat zein den aurkitzen artén Lakarra-ren partikula prepositibo berreraikiak (akaso jatorriz intensibo-pluralgilea).

Horrá Lakarra-k (2018) emandako zerrendatxo inkonpleto bat non agertzen dén atzoko "za-/-za" bikote prepositibo/postpositiboa tartén beste bikote batzuk zein baita erabili dirén prepositiboki an euskara prepositibo zahar berreraikia: 

..., gi-, la-, da-, za-, le-, i- / -ki, -la, -da/ -t, -z(a), -le, -i bezalako bikoteak.

Beraz, errepikatzen dugú: sinpleki arituko ginake gain partikula prepositibo zahar bat orain rekuperatua bidéz mekanismo propio bat an erabilera destinatibo-finala. Euskara hutsa, aukeran. [1815] [>>>]

Lakarra (2006): "..., posiblemente, tal oposición había iniciado su transformación hacia una simple adición de actante..."

Atzokoan aipatzen genuén ondoko hitzak ganik Lakarra (2006:584-585) non referitzen zen ki "*e-ra-dun" aditza nola datiboa on "*e-dun":

..., *e-dun 'haber' / *e-ra-dun 'dativo de *e-dun',... [Lakarra, 2006:584-585]

Hor Lakarra mintzo da gain oposizioa artén "-da-" partikula zaharrago bat eta bere ustezko versio berriagoak: "-la-" eta gero "-ra-", zeinen artean egonen zén evoluzio fonetiko bat eta baita evoluzio semantiko bat ere:

..., posiblemente, tal oposición [artén "-da-" eta "-la-"/"-ra-"] había iniciado su transformación hacia una simple adición de actante como ocurre en más de uno de los supuestos "causativos" en -ra-: ekarri 'traer' / e-ra-karri 'atraer' y no 'hacer traer', *e-dun 'haber' / *e-ra-dun 'dativo de *e-dun; etc. [Lakarra, 2006:585]

Evoluzio zahar horretan agertuko zén, adibidez:

*e-ra-dun 'dativo de *e-dun',... [Lakarra, 2006:585]

non gehitutako aktantea izanen litzaké argumentu datiboa. [1797] [>>>]

Lakarra (2006). "..., *e-dun 'haber' / *e-ra-dun 'dativo de *e-dun, ..."

Zioén Josu Lavin-ek herenegun buruzki "*e-ra-dun" aditza:

deRAuçut: RA hori RA factitivoa da!

Baina justuki an "*e-ra-dun" aditza, "-ra-" partikula interpretatu ahal da gehiago nola datiboa zeinda nola faktitiboa (kausatiboa). Lakarra (2006:584-585) honela referitzen da ki aditz hori:

..., *e-dun 'haber' / *e-ra-dun 'dativo de *e-dun', ... [Lakarra, 2006:584-585]

non "-ra-" izanen litzaké hirugarren partikula datiboa, nola genioén hemen. [1796] [>>>]

Has gaitezen ti bukaera: "-(k)ara"

Ikusten genuen atzo nóla Lakarra-k (2006) egiten zuén honako derivazioa:

*e - (ra) - non - tz - i + -(k)ara > (h)euskara

non hasi nahi genuke ti bukaera, esan nahi baita ti "-(k)ara" edo "-(k)era", galdétuz: zéin litzaké bietan zaharragoa? Alfonso Irigoyen-ek (1977) dio honako hau:

Honek argi adierazten du forma zaharra Euskal Herri osoan euskara zela ... [Irigoyen, 1977:522-523]

Beraz, bádirudi ze "-(k)ara" forma izan liteké zaharragoa zein "-(k)era". [1788] [>>>]

Lakarra-k (2006) azaltzen dú "-ts(i)" bukaera verbala abiátuz ti etimologia on "euskara" hitza

Lakarra-k (2006) azaltzen dú "-ts(i)" bukaera verbala abiátuz ti etimologia on "euskara" hitza, honela: 

Saiatuko gara ulertzen eta komentatzen azalpen hori an ondorengo sarrera(k). [1787] [>>>]

de Rijk (1995): "..., we remember that the suffix '-la' represents the original shape of the allative case ending, which later turned into '-ra' because of its invariable intervocalic occurrence."

Gaurkoan azpimarratu nahi genituzké ondorengo hitzak on Lakarra (2006), nok aipatzen dú de Rijk (1995):

From a diachronic point of view, however, we remember that the suffix -la represents the original shape of the allative case ending, which later turned into -ra because of its invariable intervocalic occurrence. [Lakarra, 2006:596]

Horrela, "-ra" adlatiboa izanen litzaké ber "-la"  adlatibo zaharragoa, zein finenan izanen zén "la" partikula modala, zein ager litekén prepositiboki eta postpositiboki. Puntu horretaz gogoratu nahi genuke ondorengo sarrera: 

• [1717] Lakarra (2018): "... '-ra' (mendira) eta '-la' (mendialat) jatorri bereko dira segurki, ..."

Atzo irakurtzen genuenez:

... -ra (mendira) eta -la (mendialat) jatorri bereko dira segurki, ...[Lakarra, 2018:152]

non:

... , la- hori: ... beraz, flexio-marka genuen, eta ez erro: preposizio eta aurrizki lokatiboa izan genuen atzizki baino lehen.[Lakarra, 2018:153]

hola ikusten dugularik nóla partikula prepositibo berbera ("la ...") joan bide den ematen aukera postpositibo ezberdinak, tartean adlatiboa. Esan nahi baita ze "la ..." izan ahal da alternatiba adlatibo egoki bat ki "ki ..." preposizio orokorragoa (datiboa, destinatiboa eta finala ere), noiz nahiago den:

Joan naiz la mendia zein komentatu genuen atzo = Joan naiz ki mendia zein komentatu genuen atzo

Erabilera horretan, "la ..." sinpleki berriro izanen litzaké prepositiboa, nola an garai zaharragoak.

Esan nahi baita ze "-ra" adlatiboaren "-r-" hori ez litzaké epentetikoa. [1786] [>>>]

Lafon (1943) dú erakusten "la opinión tradicional" zeintaz Lakarra mintzo zen an herenegungo aipua

Herenegun aipatzen genituén ondoko hitzak on Lakarra (2006):

Es preferible, diría que imprescindible, suponer contra la opinión tradicional que primero se dio el alargamiento de participios en -ki/-tsi y sólo más tarde y únicamente en algunas de las bases a las cuales fueron añadidos tales sufijos se desarrollaron formas sintéticas; no veo cómo la hipótesis contraria podria explicar la distribución y cronología tanto de las extensiones de las formas sintéticas como las extensiones de las no conjugadas. [Lakarra, 2006:595]

non Lakarra mintzo zaigún gain iritzi tradizional bat zein justuki Lafon-ek erakusten baitzuen an atzoko aipua:

Le biscayen possède encore une autre forme de ce participe, eutsi, dont le -ts- doit provenir des formes personnelles telles que deutso (deuso des Refranes) ...(...) (Lafon 1943: II, 18).

Nola genioén herenegun, kasu horretan bat gatoz kin Lakarra. [1782] [>>>]