Mitxelena (FHV): "Entre vocales, las grafías cc y tt son frecuentes, sobre todo en ciertos sufijos (-cco(n), -tto(n); aunque alternando con c y t."

Atzoko haritik tira eginda, gogoratzen dugu ondoko paralelismo grafikoa artén akitanierako "-ko" eta "-to", akaso islatuz erabilera edo funtzio paraleloa ere, agian expresiboa, hipokoristikoa, nola batzuetan gertatzen den an izenen diminutiboak: 

Entre vocales, las grafías cc y tt son frecuentes, sobre todo en ciertos sufijos (-cco(n), -tto(n); aunque alternando con c y t. El suf. -tar(r ), también muy frecuente, no se escribe nunca con tt, pero sí dos veces -thar(r). [Mitxelena, FHV, 255]

Horren inguruan mintzo ginen an ondorengo sarrera ere:

• [1835] Biak ('-co' eta '-to') agertzen dirá kin grafia bikoitza: '-co/-cco' eta '-to/-tto' (baita ere '-ten/-tten')

Galdetzen genuén atzo:

... bá al da paralelismo edo antzekotasun gehiagorik artén "-(k)o" eta"-(t)o" horiek, ustez sortuak ti "-k-" eta "-t-" epentetikoak?

Ba, bai: bietan agertzen baitá ustezko grafia geminatu alternatibo bat "-co/-cco" eta "-to/-tto" (baita ere an "-ten/-tten"), indartuz euren paralelismoa (ikus hemengo SENICCO):

Este sufijo, al igual que -ten(n)- y -to(n), se escribe de dos formas distintas: con oclusiva geminada -cco- , o con oclusiva simple -co- , frente a la altemancia entre simple y aspirada del suf. -tar( r), -thar(r).

Antzekoa esanen da an atzoko NESCATO, non aipatzen dén "-tt-" geminatua an "-tto" sufijoa ...

... del mismo modo que los suf. -co(n)- y -ten(n).

Gorago genioenez, horrek ere aldezten dú euren  paralelismoa.

Bai, gorago genioenez, akaso adieraziz erabilera hipokoristikoa, zein ez litzakén agertuko an "-tar" dekriptiboagoa. [2954] [>>>]

(Akitanierako) NESCATO vs SENICCO

Atzokoan genioenez, akitanieratik heldutako testigantza apurretan báden "-ko" atzizkirik, ondo testigatua an erabilera diminutibo-hipokoristikoa, zein, genioenez oso interesgarriki, lotu ahal dugún kin gure (Azkue-ren) "-k-" eta "-t-" epentetikoak (ikus #783 edo #784). Puntu horretaz, gogora daigun ondoko sarrera, non aipatzen genituén bi adibidé on akitanierako "-ko" eta "-to" diminutibo-hipokoristikoak (antza, iberieran ere erabiltzen ziren: ikus #1837):

• [1834] NESCATO

Galdetzen genuén atzo:

..., has gintezke galdetuz ea existitzen den an akitaniera (edota an iberikoa) halako paralelismorik artén "-(k)o" eta "-(t)o" sufijoak (kin ustezko '-k-' eta '-t-' epentetikoak) an erabilera diminutibo-hipokoristikoa. Jarráituko.

Eta erantzuna dá (kasu honetan aski argiki) baietz, bádela "-to" atzizki diminutiboa an akitaniera, adibidez an NESCATO (ikus an"Estudio sobre la onomástica indígena de Aquitania", 1984:240): 

Hortaz, izanen genuké "-(k)o" (ikus hemengo SENICCO) eta"-(t)o" (an goragoko NESCATO), hala nola ere "-(s)o", "-(x)o" edo "-(xs)o", akaso antzekoak nola "-(tt)o", adieraziz ber ideia diminutibo-hipokoristikoa.

Beste galdera bat: bá al da paralelismo edo antzekotasun gehiagorik artén "-(k)o" eta"-(t)o" horiek, ustez sortuak ti "-k-" eta "-t-" epentetikoak?

Bai, NESCATO vs SENICCO. [2953] [>>>]

Gure ikuspegitik, akitanierako "-ko" hori sortuko zén bidéz ber mekanismo fonetiko-fonologikoa zein atzoko "erau-ko-n" eta baita zein "-ko" erlazionatzaile orokorra: abiatuz ti "ho" erakuslea

Gure ikuspegitik, "-ko" sufijo erlazionatzailea ere sortuko litzaké bidéz ber mekanismoa zein "erau-ko-n" (ikus atzoko sarrera):

• [1818] Eta "-ko" sufijoa, nóndik dator?

Hala nola anitz referentziatan topatuko dugún adibidez nóndik datorken "-kin" soziatiboa, edo "-an" inesiboa, edo "-ki" datiboa, ez dugu aurkitu referentzia gehiegirik azálduz nóndik datorkén "-ko" genitibo lokatiboa, zeinen jatorria, antza, ez dagoen batere argi. 

Guk ondorengo sarreretan aztertu nahi genuke ze akaso "-ko" genitibo hori deskonposatu daiteke an "-(k)o", kin gure betiko "-k-" epentetikoa eta "o" demostratibo zaharra. Jarraitukó an ondorengo sarrerak.

Horren harira, galdetzen genuén:

• [1825] Erabiltzen al zen "-ko" atzizkia an akitaniera? Eta hala bazen, nóla? Zéin zentzutan?

Ari gara ahots-goran reflexionatzen gain sorrera on "-ko" sufijoa, zeintaz gogoratu nahi dugun ze Domene-k (2011), jarraituz ildo bat zein konsidera liteken literatura horretako ildo nagusia, zioén hau (ikus hemen):

El sufijo de genitivo locativo (G1) es -ko, que utiliza el sufijo -ta- en la EMN indefinida, como los casos locativos, y procede por adstrato del sufijo celtiberico -co- (Conterbia-co-m = 'los de Contrebia ', Lutia-co-s, etc.) [Domene, 2011:134]

 Domene-k (2011), beherago, orobat zioén hau:

En efecto, el sufijo (...) -ko sustituyó al antiguo sufijo -tar en los apellidos y en los gentilicios, aunque el significado del sufijo -ko es más amplio que el del sufijo -tar y este último es un sufijo derivativo. [Domene, 2011:134]

Hortaz, aráuz Domene, momenturen batean "-ko" hasiko zén erabiltzen euskaraz, ordézkatuz "-tar", baina, zéin momentu izan zitekén hori?

Horrekin lotuta, galdera bat: erabiltzen al zen "-ko" atzizkia an akitaniera? Eta hala bazen, nóla? Zéin zentzutan?

Bihar, saiatuko gara gogoratzen nóla akitanieratik heldutako testigantza apurretan báden "-ko" atzizkirik, zein, oso interesgarriki, lotu ahal dugún kin gure (Azkue-ren) "-k-" eta "-t-" epentetikoak (ikus #783 edo #784).

Gure ikuspegitik, akitanierako "-ko" hori sortuko zén bidéz ber mekanismo fonetiko-fonologikoa zein atzoko "erau-ko-n" eta baita zein "-ko" erlazionatzaile orokorra: abiatuz ti "ho" erakuslea, zein kasu horretan itsatsiko zen ki bere aurreko izena, emanez ororkorki "-ko" ("-k-"), eta batzuetan "-to" ("-t-"). Jarraitukó. [2952] [>>>]

Erdi Aroan? Has gaitezen ti hasiera: Irulegin agertzen dá "eraukon" an K.a. lehen mendea

Aipatzen genuén atzo honako textutxoa ganik Zuloaga/Ariztimuño (2023): 

En el plano morfológico, y con la debida prudencia en tanto en cuanto se trata de una reconstrucción, creemos que ei «sufijo» -ko se debió formar durante la Edad Media, al aplicarse los conocidos cambios fonológicos de composición y derivación como la pérdida de la vocal ·i del primer elemento; de ese modo, habría que analizar ei «sufijo» -ko como *-k (i) -o - tal vez *-g(i) -o- , fenómeno que no sería esperable en una época tan temprana como la de la Mdl. [Zuloaga/Ariztimuño, 2023:575]

Eta faktua da ze Irulegin (K.a. lehen mendea) dá agertzen "eraukon" (ikus #2897), zeinen azalpenik onena, momentuz bederen, hauxe den:

• [2943] "eraukan > erokan" iberiarra versus "eraukon > zeraukon" euskalduna

Gure ikuspuntutik hauxe izan zitekén garabideá on "eraukon" adizkia (zein den agertzen an Irulegi). nondik, hizkera eta garai ezberdinetan, aterako zirén beste forma hauek:

• "eraukon > erokan" iberiarra, 

eta:

• "eraukon > zeraukon" euskalduna

(Klikatu mesedez gain irudia ki ikusi hobeto)

Laburbilduz, hauek izan zitezkén basikoki prozesu horren fase nagusiak:

1.: Erakusle hutsak, non ez dagoen benetako aditzik (neurri batean, "da" erakusleak betetzen dú funtzio hori):

• a / ha / da // o / ho / do

2.: Aditz-forma orokor sinpleak, non ez den ematen batere referentzia personalik, ez datiborik ezta aktiborik ere, zeren informazio referentzial hori kontextuala den. Izan ere, "u" erroak adieraziko luké pertenentzia, eta bai kontextualki edo baita keinu batez jakingo litzake nóri pertenitzen zaión dena delako objetua, "da" objetua):

• da-u

3.: Forma datiboak (formalki datiboak, nahiz baita interpreta litezkén aktiboki), non jada zehazten den morfema batez nóri pertenitzen zaión "da" objetu hori:

• da-u-ka / -ko
  

4.: Aurreko formek galtzen duté euren jatorrizko interpretazio datiboa, bilakatuz aktibo hutsak: lehengo referentzia datiboa bera bihurtuko dá sujetu aktiboa (postpositiboa, ez darama marka ergatiborik). Bestalde, goragoko formak desdoblatzen dira an bi paradigma:

• da-u  (e-u-n, iraganekoa)

• da-u-ka / -ko  (e-u-ka-n / -ko-n, iraganekoa):

Eta baita sortzen dirá honako forma mixto aktibo-datiboak: 

• da-ra-u-ka / -ko

zeinen iraganeko forma dén honako hau:

• e-ra-u-ka-n / -ko-n

nondik (hizkera eta garai ezberdinetan) sortuko dirén goragoko formak:

• "eraukon > zeraukon" euskalduna, 

eta:

• "eraukon > erokan" iberiarra

non, "-k-" horren garapena (an "erau-k-on") gertatuko zén jarráiki honako prozesu fonetikoa:

• [2941] "darau-h-o > darau-k-o" versus "darau-g-u > darau-k-u" (bietan lehengo soinua indartzen dá helduz ki ber soinu oklusibo gorra: "-k-")

Gogoratzen genuén atzo ondoko taulatxoa ganik Oregi (1974:273)

nondik gaur nabarmendu nahi genukén ondoko bi "-k-" horiek:

• darau-k-o

• darau-k-u

zein sortuko liraken bidéz antzeko prozesu fonetiko bat, nahiz abiapuntua izán ezberdina. Esan nahi baita ze aurreko bi "-k-" horiek sortuko ziren noiz indártu euren aurreko soinuak honela:

1.: darau-k-o: lehengo aspirazioa ("-h-") bihúrtu dá oklusibo gorra:

• darauho > darauko

2.: darau-k-u: lehengo oklusio ozena ("-g-") gor bihurtu da (gogortu da):

• daraugu > darauku

halan ze bietan lortuko dugú finean ber soinua: "-k-" barnén prozesu fonetiko bat zein izanen litzakén kontrakoa ki lenizioa (dei deiogun indarpena), nondik sortuko lirakén soinu ezberdin indartsuagoak, ordez eta ahulagoak nola an kasua on lenizioa. Bide batez, gogora daigun zéri deitzen jakon lenizioa, an gure sarrera-zati hau:

•  [384] Kontrazioak, lenizioak, hitz laburtuak (clipping) edo elipsiak

(...) Eta bádira beste prozesu fonologiko erraztaileak zeinen emaitza fonetikoa ez den laburragoa, baizik ahulagoa, zerbait eze eskatzen du ahalegin foniko gutxiago, nola an lenizioa:

lenition: (also weakening) Any phonological process in which a segment becomes either less strongly occluded or more sonorous, such as [k] ~ [x], [x] ~ [h] or [k] ~ [g]. Often the term is extended to various other processes, such as loss of aspiration, shortening of long segments and monopthongization of diphthongs, which represent 'weakening' in some intuitive sense. [R.L. Trask, 1996:201]

Holako prozesu lenitiboak gertatuko liraké noiz dugun erlajatzen, higatzen, ahultzen edo lenitzen ebakierá on zenbait soinu, bihurtuz "t" soinuak "d"-agoak, edota "g" soinuak ahulagoak nahiz ez desagertu. (...)

Halako prozesu indartzaileak errazago gertatu ahal dirá an zenbait hizkera (adibidez, Erronkariko hizkeran errazago gertatu dirá halako zenbait evoluzio fonetiko), edota an zenbait textuinguru fonetiko (adibidez, ia beti noiz "-h-" edo "-g-" horiek aurkitzen dirén ostén soinu sibilanteak, nola "-z-" edo "-s-"), edota noiz funtzionalki bilátu helburu ezberdintzaile bat respektu antzeko formazioak kin ber morfema,... 

Horrela, zenbait baldintza fonetiko-funtzional-dialektaletan, zenbait soinuk jasango luketé lenizioaren kontrako prozesua, zeintan ez diren ahultzen soinu gorrak harik eta bihúrtu ozenak edo aspiratuak, baizik aitzitik, indartzen dirá adibidez soinu aspiratuak eta oklusibo ozenak harik eta bihúrtu oklusibo gorrak. Eta behin halako prozesuak gertatzen hasiz gero, esan nahi baita behin mekanismo fonetiko-fonologiko hori funtzionatzen hasiz gero, analogiak egin ahal du bere lana, baita zerotik hasita ere (ez "-h-"-tik edo "-g-"-tik hasita kasurako, baizik zerotik ere).

Gainera, iberieran daukagú "erokan", zein lotu ahal dén kin sorrera hori bera, baina jarráituz beste ildo bat. Existitzen al da azalpen ajustatuagorik, zehatzagorik, hobeagorik? Guk ez dugu ikusten. [2951] [>>>]

Zuloaga/Ariztimuño (2023), laugarren arazoa: "..., creemos que ei «sufijo» '-ko' se debió formar durante la Edad Media..."

Zuloaga/Ariztimuño-k (2023) jarraitzen dute (ikus beherago) emanez euren laugarren  objezioa respektu "eŕaukon". Gogora daigun aurreko hiruak::

• [2892] Zuloaga/Ariztimuño (2023), lehen arazoa: "No vemos problema..."

• [2897] Zuloaga/Ariztimuño (2023), bigarren arazoa: Ez, arazo grafikoa ez da aurkitzen an ñ "eŕaukon", arazo grafikoa aurkitzen da an "Sorioneku/Sorioneke", zeinen "r" iberiko hori ez den tipikoki interpretatzen nola euskararen "r" sinplea
  

• [2932] Zuloaga/Ariztimuño (2023), hirugarren arazoa: "..., la cronología llama la atención, aunque las formas más antiguas atestiguadas ya lo muestran..." (guri, ordea, atentzioa deituko liguke baldin higadura fonetiko hori ez balitz gertatu an adizki jada sintetiko bat)

Hor doá euren laugarrena (Mdi referitzen da ki Irulegiko eskua):

En el plano morfológico, y con la debida prudencia en tanto en cuanto se trata de una reconstrucción, creemos que ei «sufijo» -ko se debió formar durante la Edad Media, al aplicarse los conocidos cambios fonológicos de composición y derivación como la pérdida de la vocal ·i del primer elemento; de ese modo, habría que analizar ei «sufijo» -ko como *-k (i) -o - tal vez *-g(i) -o- , fenómeno que no sería esperable en una época tan temprana como la de la Mdl. [Zuloaga/Ariztimuño, 2023:575]

Evidenteki ez gaude ados (ikus adibidez #2941), nola saituko garen azaltzen an ondorengo sarrerak. [2950] [>>>]

Interferentziak izaten dirá tipikoki analogikoak, baina bestelakoak ere izan ahal dira, adibidez fonetiko-fonologikoak

Herenegungoan komentatzen genuen nóla, gure ikuspegitik bederen, analogikoki aldatu dén paradigma verbal oso bat ("zait"..." → "zaut"), zeintan jatorrizko "-i-" erroa ("nor-nori": "zait"...") pasatu dén ki "-u-" forma, zein dén "-u-" erroa. Gaurkoan gogoratu nahi genuke beste evoluzio verbal bat baina kasu honetan kontrako norabidean ("nauzu"..." → "naizu") eta sortua bidéz evoluzio fonetiko-fonologiko bat non "-u-" adizki-sorta oso bat pasatu dén ki "-i-" forma, zein printzipioz interpretatuko litzakén nola "-i-" erroa. Puntu horretaz, ikus ondoko sarrera:

• [2031] Zubereran: au > ai → nauzu > naizu

Atzokoan genioenez, zubereran honako bilakaera fonetikoa gertatu da:

...-au- diptongoa -ai- izatera aldatu da...[Zuazo, 2014:150]

WIkipedia-n, Zuazo-ren adibide berberak erabiliz, zehazten da ze bilakaera horren irispena dá ia erabatekoa:

Aditzean bertan ere sortu dirá adizkiak nola hau:

• nauzu > naizu
  

nola ikusi ahal dugun an ondoko taula ganik Yrizar (1980), zein den referitzen ki Atharratze:

non "-i-" hori an "zuk ni naizu" ezin den interpretatu nola partikula prepositibo datiboa ("nork-nor" adizkia baita), sugerituz sendoki bilakaera fonetiko huts bat.

Honekin adibidetu nahi genuke ze, nahizta halako interferentziak artén adizkiak edo artén paradigma osoak izaten dirén tipikoki analogikoak, bestelakoak ere izan ahal direla, adibidez fonetiko-fonologikoak. [2949] [>>>]

Lakarra (2018): "... 'jate' todavía en Capanaga, sin el analógico y tardíamente extendido 'jake'."

Atzo esaten genuen ze analogia dá mekanismo printzipala, tipikoa (nahiz, jakina, ez bakarra), nondik gertatu ahal dirén interferentziak arten adizkiak edota artén aditz-paradigma osoak (alde horretatik, atzoko adibidea iruditzen zaigú erakusgarria). Gaur ikusiko dugu beste eragin analogiko bat, zein mugatzen den ki adizki soil bat non gertatu dén ordezpen bat artén gure betiko konsonante epentetikoak ("-t-" eta "-k-") an "izan" aditzeko "nor-nori", zeinen 3. persona pluralean gauzatu dén honako aldaketa hau:

• jate → jake

 Horri buruz, Lakarra-k dio an bere "La prehistoria de la lengua vasca" (2018):

Al menos fuera de la 3ª p.sing., cf. jako pero jate todavía en Capanaga, sin el analógico y tardíamente extendido jake. [Lakarra, 2018:174]

Esan nahi baita ze, 3. persona plural horretan lehenago izan zén "jate" forma (kin "-t-" epentetikoa), zein gero bihurtuko zén "jake" bidéz analogia kin 3. persona singularra on ber "nor-nori" paradigma. Hor ez zen gertatu evoluzio fonetiko-fonologiko bat, baizik aldaketa analogiko bat. [2948] [>>>]

Horrela izanen zén sorrera, nahizta, gero, garai eta hizkera ezberdinetan, suertatuko zirén era guztietako interferentziak (tipikoki bidéz analogia)

Amaitzen genuén atzo esánez ze...

... azpimarratu nahi genuke paralelismo hori artén bi oinarrizko paradigma datibo horiek, zein ez lirakén aktiboak (ez legoke sujetu aktiborik, are gutxiago ergatiborik), baizik sinple-sinpleki datiboak. Esan nahi baita ze:

• sagar da-u-t = sagar ha (orain/hemen ikusten dugun ha) +  pertenentzia-ideia ("-u") + ni ("da > -t") = ha niri pertenitzen zait, ha nirea da

• sagar da-i-t = sagar ha (orain/hemen ikusten dugun ha) + referentzia-ideia ("-i-") + ni ("da > -t") = ha niri tokatzen zait, ha niri dagokit (nahiz ez izán nirea)
  

Dira expresio datiboak, hasieran esaldi osoen antzekoak, nondik gero, sortuko zirén adizkiak, adizki sintetikoak, zein gerora bihurtuko zirén adizki laguntzaileak, oinarrizko adizki laguntzaileak (hain oinarrizkoak dira): zehazki lehenengotik ("da-u-t") sortuko zirén oinarrizko laguntzaile transitiboak, eta bigarrenetik ("da-i-t") oinarrizko laguntzaile intransitiboak.

Horrela izanen zén sorrera, nahizta, gero, garai eta hizkera ezberdinetan, suertatuko zirén era guztietako interferentziak (tipikoki bidéz analogia), hala nola adibidez "zaut" erabiltzea ("-u-" errokoa) ordézta "zait" ("-i-" errokoa) an "nor-nori" paradigma laguntzailea, nola ikusten genuén an ondorengo sarrera, zein honatzen dugún osorik:

• [2024] "zait" dator ti "da" aski regularki, eta "zaut" bipersonala ("nor-nori") litzaké berrikuntza bat, zein ez den heldu adibidez ki Eskiula (ekialdeko parterik ekialdekoena)

Gure ikuspegitik, "zait" dator ti "da" hitz zaharra (ikus #2919), zein gerora bihurtuko zén "izan" aditzeko 3. persona singularra (besteak beste):

• (hura) da

eta, "da" hori oinarri hartuta, sortzen dá:

• (hura niri) da-i-t 

zeini gehitu zitzaión bustidura bat (berrikiago, seguruena erabilera alokutiboek eraginda bidéz analogia):

• (hura niri) z-a-i-t

Forma zahar horiek agertzen dirá adibidez an ekialdeko parterik ekialdekoena, zein den Eskiula, non:

"zait" moduko adizkiek, jatorriz, ez daukate zerikusirik kin "zaut" (jatorriz "*eradun"), zein izanen litzakén berrikuntza bat an "izan" aditzeko "nor-nori" erabilera. Berrikuntza hori sor zitekén baita analogiaz ere, baina kasu honetan kontrako norabidean, hau da abiatuz ti "*eradun" tripersonala ("nork-nori-nor") buruzki "izan" bipersonala ("nor-nori"). Ikus daigun mendebaldeko behenafarrera (Bonaparte-ren datuak):

• (hark hura niri) daut → (hura niri) zaut

• dauzu → zauzu

• dako → zako
  

• dau → zau

• dauzü → zauzü

• dee → zee   
  

Kasu honetan, zaharragoa liraké "daut" adizki tripersonal regularra ("*eradun") ze ez "zaut" adizki bipersonal irregularra (kin "-u-" tikan "*eradun" aditza), halan ze bilakaera analogikoa gertatuko zén ti "*eradun" buruzki "izan".

Ikusten denez, interferentziak izan ahal dirá handiak eta oinarrizkoak, eta errepikatzen dugú, tipikoki bidéz analogia. [2947] [>>>]

Gure ikuspuntutik, garai zahar hartan existitzen zén erabateko paralelismoa artén "da-u-t" eta "da-i-t", biak ere berdin datiboak (ez legoke sujetu aktiborik, are gutxiago ergatiborik)

Planteatzen genuén atzo nóla, gure ikuspuntutik, garai zahar batean egonen zén erabateko paralelislo datiboa artén...

• [2944] "-u-" an "da-u-t" eta "u-ka-n" adiéraziz "pertenentzia" versus "-i-" an "da-i-t" eta "i-za-n" adiéraziz "referentzia"

zeinen amaieran genioén:

Horrela, dauzkagú

• "-u-" an "da-u-t" eta "u-ka-n", adieraziz "pertenentzia" 

versus 

• "-i-" an "da-i-t" eta "i-za-n" adiéraziz "referentzia"

eta hortxe ditugu "u" eta "i" oinarrizko erroak, antzera nola dauzkagúm beste funtzio batzuetan, "a", "o" eta "e" erro vokalikoak.

Gaur soilik azpimarratu nahi genuke paralelismo hori artén bi oinarrizko paradigma datibo horiek, zein ez lirakén aktiboak (ez legoke sujetu aktiborik, are gutxiago ergatiborik), baizik sinple-sinpleki datiboak. Esan nahi baita ze:

• sagar da-u-t = sagar ha (orain/hemen ikusten dugun ha) +  pertenentzia-ideia ("-u") + ni ("da > -t") = ha niri pertenitzen zait, ha nirea da

• sagar da-i-t = sagar ha (orain/hemen ikusten dugun ha) + referentzia-ideia ("-i-") + ni ("da > -t") = ha niri tokatzen zait, ha niri dagokit (nahiz ez izán nirea)
  

Dira expresio datiboak, hasieran esaldi osoen antzekoak, nondik gero, sortuko zirén adizkiak, adizki sintetikoak, zein gerora bihurtuko zirén adizki laguntzaileak, oinarrizko adizki laguntzaileak (hain oinarrizkoak dira): zehazki lehenengotik ("da-u-t") sortuko zirén oinarrizko laguntzaile transitiboak, eta bigarrenetik ("da-i-t") oinarrizko laguntzaile intransitiboak. [2946] [>>>]

"-u-" an "da-u-t" eta "u-ka-n" adiéraziz "pertenentzia" versus "-i-" an "da-i-t" eta "i-za-n" adiéraziz "referentzia"

Herenegun proposatzen genuén honako garabidea, kin "u" erroa adiéraziz pertenentzia, expresatuz nóri pertenitzen zaión dena delako "da" hori (an "da-u-t" eta an "(e)-u-ka-n"):

Analogoki, garatuko zén antzeko ibilbide bat respektu "-i-" erroa, adieraziz "referentzia", expresatuz nóri referitzen zaión dena delako "da" hori (an "da-i-t" > "za-i-t" eta an "(e)-i-za-n"). 

Pensatzekoa da ze sorrera-sorreran ez zen halako morfema referentzial explizitorik emanen, erabiliz aski orokorki honako forma datiboak:

• da →  (niri) da-t, (zuri) da(t)zu, (hari) dako,...

nondik, bustidura analogikoa eginez, derivatu ahal ditugú honako formak:

• da →  (niri) ja-t, (zuri) ja(t)zu, (hari) jako,...

Gero hasiko zén erabiltzen "-u-" erro zehatzagoa, eta aldi berean, hizkera batzutan bederen, hasiko zen erabiltzen "-i-" morfema referentziala (an ber forma zein "-u-" erroa, baina adieraziz soilik referentzia):

• da →  (niri) da-i-t, (zuri) da-i-zu, (hari) da-i-o,...

Hortik, bustidura analogikoa eginez, atera ahal dira honako formak:

• da →  (niri) za-i-t, (zuri) za-i-zu, (hari) za-i-o,...

Horrela, dauzkagú:

• "-u-" an "da-u-t" eta "u-ka-n", adieraziz "pertenentzia" 

versus 

• "-i-" an "da-i-t" eta "i-za-n" adiéraziz "referentzia"

eta hortxe ditugu "u" eta "i" oinarrizko erroak, antzera nola dauzkagúm beste funtzio batzuetan, "a", "o" eta "e" erro vokalikoak. [2945] [>>>]

"daut > dot" ("au > o"). antzera nola "daraut > darot" edo "eraukan > erokan"

Proposatzen genuén atzo ondorengo garabidea ki "eraukon" adizkia (guztiz regularra an euskal aditza), zein, genioenez, agertzen den an Irulegiko epigrafea (klikatu mesedez gain irudia ki ikusi hobeto):

Laburbilduz, hauek izan zitezkén basikoki prozesu horren fase nagusiak:

1.: Erakusle hutsak, non ez dagoen benetako aditzik (neurri batean, "da" erakusleak betetzen dú funtzio hori):

• a / ha / da // o / ho / do

2.: Aditz-forma orokor sinpleak, non ez den ematen batere referentzia personalik, ez datiborik ezta aktiborik ere, zeren informazio referentzial hori kontextuala den. Izan ere, "u" erroak adieraziko luké pertenentzia, eta bai kontextualki edo baita keinu batez jakingo litzake nóri pertenitzen zaión dena delako objetua, "da" objetua):

• da-u

3.: Forma datiboak (formalki datiboak, nahiz baita interpreta litezkén aktiboki), non jada zehazten den morfema batez nóri pertenitzen zaión "da" objetu hori:

• da-u-ka / -ko
  

4.: Aurreko formek galtzen duté euren jatorrizko interpretazio datiboa, bilakatuz aktibo hutsak: lehengo referentzia datiboa bera bihurtuko dá sujetu aktiboa (postpositiboa, ez darama marka ergatiborik). Bestalde, goragoko formak desdoblatzen dira an bi paradigma:

• da-u  (e-u-n, iraganekoa)

• da-u-ka / -ko  (e-u-ka-n / -ko-n, iraganekoa):

Eta baita sortzen dirá honako forma mixto aktibo-datiboak: 

• da-ra-u-ka / -ko

zeinen iraganeko forma dén honako hau:

• e-ra-u-ka-n / -ko-n

nondik (hizkera eta garai ezberdinetan) sortuko dirén goragoko formak:

• "eraukon > zeraukon" euskalduna, 

eta:

• "eraukon > erokan" iberiarra

Gaurkoan, nabarmendu nahi genuke ze koadro horretan dugú honako evoluzio fonetikoa:

• daut > dot

non aurkitzen dugún ber evoluzioa ("au > o") zein komentatzen genuén an #2940:

• daraut > darot

• eraukan > erokan

Euskaran beran ere. [2944] [>>>]

"eraukan > erokan" iberiarra versus "eraukon > zeraukon" euskalduna

Gure ikuspuntutik hauxe izan zitekén garabideá on "eraukon" adizkia (zein den agertzen an Irulegi). nondik, hizkera eta garai ezberdinetan, aterako zirén beste forma hauek:

• "eraukon > erokan" iberiarra, 

eta:

• "eraukon > zeraukon" euskalduna

(Klikatu mesedez gain irudia ki ikusi hobeto)

Laburbilduz, hauek izan zitezkén basikoki prozesu horren fase nagusiak:

1.: Erakusle hutsak, non ez dagoen benetako aditzik (neurri batean, "da" erakusleak betetzen dú funtzio hori):

• a / ha / da // o / ho / do

2.: Aditz-forma orokor sinpleak, non ez den ematen batere referentzia personalik, ez datiborik ezta aktiborik ere, zeren informazio referentzial hori kontextuala den. Izan ere, "u" erroak adieraziko luké pertenentzia, eta bai kontextualki edo baita keinu batez jakingo litzake nóri pertenitzen zaión dena delako objetua, "da" objetua):

• da-u

3.: Forma datiboak (formalki datiboak, nahiz baita interpreta litezkén aktiboki), non jada zehazten den morfema batez nóri pertenitzen zaión "da" objetu hori:

• da-u-ka / -ko
  

4.: Aurreko formek galtzen duté euren jatorrizko interpretazio datiboa, bilakatuz aktibo hutsak: lehengo referentzia datiboa bera bihurtuko dá sujetu aktiboa (postpositiboa, ez darama marka ergatiborik). Bestalde, goragoko formak desdoblatzen dira an bi paradigma:

• da-u  (e-u-n, iraganekoa)

• da-u-ka / -ko  (e-u-ka-n / -ko-n, iraganekoa):

Eta baita sortzen dirá honako forma mixto aktibo-datiboak: 

• da-ra-u-ka / -ko

zeinen iraganeko forma dén honako hau:

• e-ra-u-ka-n / -ko-n

nondik (hizkera eta garai ezberdinetan) sortuko dirén goragoko formak:

• "eraukon > zeraukon" euskalduna, 

eta:

• "eraukon > erokan" iberiarra

[2943] [>>>]

"darauzu > darau-t-zu" dá beste aplikazio bat on ber prozesu indartzailea nondik, zenbait baldintzatan, sortzen zirén atzoko "-k-" horiek: oraingoan frikazioa bihurtuko dá afrikazioa (oklusiboagoa, indartsuagoa)

Atzokoan ikusten genuen nóla baldintza fonetiko-funtzional-dialektal batzutan agertzen zakún "-k-" batzuk zein, printzipioz, ez ziren hor egon behar. Ari gara burúz...

... ondoko bi "-k-" horiek:

• darau-k-o

• darau-k-u

zein sortuko liraken bidéz antzeko prozesu fonetiko bat, nahiz abiapuntua izán ezberdina. Esan nahi baita ze aurreko bi "-k-" horiek sortuko ziren noiz indártu euren aurreko soinuak honela:

1.: darau-k-o: lehengo aspirazioa ("-h-") bihúrtu dá oklusibo gorra:

• darauho > darauko

2.: darau-k-u: lehengo oklusio ozena ("-g-") gor bihurtu da (gogortu da):

• daraugu > darauku

halan ze bietan lortuko dugú finean ber soinua: "-k-" barnén prozesu fonetiko bat zein izanen litzakén kontrakoa ki lenizioa (dei deiogun indarpena), nondik sortuko lirakén soinu ezberdin indartsuagoak, ordez eta ahulagoak nola an kasua on lenizioa.

Eta koadro berean, beheraxeago, ikusten genuén ondoko beste adizki hau, kin aukerako "-t-" bat (an Oregi, 1974:273, ikus #1799):

• da-RA-u-(T)zu

Aukerako "-t-" gehigarri horretan gertatu dá atzoko ber prozesu fonetikoa, baina oraingo textuinguru fonetiko horrek aldeztu dú ze lehengo frikatiboa (-z-" an "zu") bihur dadín "-tz-" afrikatua, erlatiboki oklusiboagoa, an beste aplikazio bat on ber prozesu indartzailea nondik sortzen zirén atzoko "-k-" horiek, non frikazioa bihurtuko dén afrikazioa (oklusiboagoa, indartsuagoa). [2942] [>>>]

"darau-h-o > darau-k-o" versus "darau-g-u > darau-k-u" (bietan lehengo soinua indartzen dá helduz ki ber soinu oklusibo gorra: "-k-")

Gogoratzen genuén atzo ondoko taulatxoa ganik Oregi (1974:273)

nondik gaur nabarmendu nahi genukén ondoko bi "-k-" horiek:

• darau-k-o

• darau-k-u

zein sortuko liraken bidéz antzeko prozesu fonetiko bat, nahiz abiapuntua izán ezberdina. Esan nahi baita ze aurreko bi "-k-" horiek sortuko ziren noiz indártu euren aurreko soinuak honela:

1.: darau-k-o: lehengo aspirazioa ("-h-") bihúrtu dá oklusibo gorra:

• darauho > darauko

2.: darau-k-u: lehengo oklusio ozena ("-g-") gor bihurtu da (gogortu da):

• daraugu > darauku

halan ze bietan lortuko dugú finean ber soinua: "-k-" barnén prozesu fonetiko bat zein izanen litzakén kontrakoa ki lenizioa (dei deiogun indarpena), nondik sortuko lirakén soinu ezberdin indartsuagoak, ordez eta ahulagoak nola an kasua on lenizioa. Bide batez, gogora daigun zéri deitzen jakon lenizioa, an gure sarrera-zati hau:

•  [384] Kontrazioak, lenizioak, hitz laburtuak (clipping) edo elipsiak

(...) Eta bádira beste prozesu fonologiko erraztaileak zeinen emaitza fonetikoa ez den laburragoa, baizik ahulagoa, zerbait eze eskatzen du ahalegin foniko gutxiago, nola an lenizioa:

lenition: (also weakening) Any phonological process in which a segment becomes either less strongly occluded or more sonorous, such as [k] ~ [x], [x] ~ [h] or [k] ~ [g]. Often the term is extended to various other processes, such as loss of aspiration, shortening of long segments and monopthongization of diphthongs, which represent 'weakening' in some intuitive sense. [R.L. Trask, 1996:201]

Holako prozesu lenitiboak gertatuko liraké noiz dugun erlajatzen, higatzen, ahultzen edo lenitzen ebakierá on zenbait soinu, bihurtuz "t" soinuak "d"-agoak, edota "g" soinuak ahulagoak nahiz ez desagertu. (...)

Halako prozesu indartzaileak errazago gertatu ahal dirá an zenbait hizkera (adibidez, Erronkariko hizkeran errazago gertatu dirá halako zenbait evoluzio fonetiko), edota an zenbait textuinguru fonetiko (adibidez, ia beti noiz "-h-" edo "-g-" horiek aurkitzen dirén ostén soinu sibilanteak, nola "-z-" edo "-s-"), edota noiz funtzionalki bilátu helburu ezberdintzaile bat respektu antzeko formazioak kin ber morfema,... 

Horrela, zenbait baldintza fonetiko-funtzional-dialektaletan, zenbait soinuk jasango luketé lenizioaren kontrako prozesua, zeintan ez diren ahultzen soinu gorrak harik eta bihúrtu ozenak edo aspiratuak, baizik aitzitik, indartzen dirá adibidez soinu aspiratuak eta oklusibo ozenak harik eta bihúrtu oklusibo gorrak. Eta behin halako prozesuak gertatzen hasiz gero, esan nahi baita behin mekanismo fonetiko-fonologiko hori funtzionatzen hasiz gero, analogiak egin ahal du bere lana, baita zerotik hasita ere (ez "-h-"-tik edo "-g-"-tik hasita kasurako, baizik zerotik ere). [2941] [>>>]