Iraganeko subjuntibo datibo-plurala erabili nahiko balitz, aukera bat

Atzo genioén ze inflexioak (adizki laguntzaileak) ez lirake pasatu behar ti 4 silaba zein hasi kin konsonantea (silaba minimoki konplexuak) nahizta ja edozein adizki laguntzaile kin gehiago ze 4 silaba konsidera litekén luze. Eta gauza da ze inflexio luze edo astunak erabili ohi dirá erlatiboki gutxiago zein euren kide laburrago edota sinpleagoak, evidentziatuz a inportantzia on pisu fonikoa (pisu fisikoa) gain funtionalitatea on tresna linguistikoak (oso bereziki noiz sintaxi dén buru-azkena).

Hortaz, eta atzoko ildoari segituta ("zeniezazkigun", "zeniezazkiguten", "zeniezazkiguketen"), beherago jarri ditugú iraganeko aukera subjuntibo datibo-plural alternatibo posible batzuk, non beltzituta agertzen dirén forma pluralak kin 2 edo 3 silaba, urdinduta agertzen dirá forma pluralak kin gehiago ze 4 silaba non-eta ez duten gehiago ze 4 silaba zein diren hasten kin konsonante, zeren azken kasu horretan agertuko dirá gorrituta:

neizun - neitzun (niezazkizun)
neion - neitzon (niezazkion)
neizuen - neitzuen (niezazkizuen)
neien - neitzen (niezazkien)

zeneidan - zeneiztan (zeniezazkidan)
zeneion - zeneitzon (zeniezazkion)
zeneigun - zeneizkun (zeniezazkigun)
zeneien - zeneitzen (zeniezazkien)

zeidan - zeiztan (ziezazkidan)
zeizun - zeitzun (ziezazkizun)
zeion - zeitzon (ziezazkion)
zeigun - zeizkun (ziezazkigun)
zeizuen - zeitzuen (ziezazkizuen)
zeien - zeitzen (ziezazkien)

geneizun - geneitzun (geniezazkizun)
geneion - geneitzon (geniezazkion)
geneizuen - geneitzuen (geniezazkitzun)
geneien - geneitzen (geniezazkien)

zeneidaten - zeneizten (zeniezazkidaten)
zeneioten - zeneitzoten (zeniezazkioten)
zeneiguen - zeneizkuen (zeniezazkiguten)
zeneieten - zeneitzeten (zeniezazkieten)

zeidaten - zeizten (ziezazkidaten)
zeizuten - zeitzuten (ziezazkizuten)
zeioten - zeitzoten (ziezazkioten)
zeiguen - zeizkuen (ziezazkiguten)
zeizuten - zeitzueten (ziezazkieten)
zeieten - zeitzeten (ziezazkieten)

Eta, jakina, beti dago aukera ki ez egín konkordantzia datiboa, edota ez egin konkordantzia plurala, edota ere, azkenik, báda aukera ki ez erábili batere subjuntibo jokaturik (estruktura ez-jokatuak). [916] [>>>]

Euskaltzaindia (1993): "Euskara batuan lehenbiziko laurak bakarrik aukeratu baldin badira ere,..."

Josu Lavin-ek galdetú:

Ez dut uste, oker egon nintequeenarren, Euscalçaindiac ez duenic permittitzen egin aditza erabilcea ezan aditzaren ordez:

eman dieçadaçun nahi dut
=> eman deguidaçun nahi dut

EGIN paradigma erabil liteque EZANen ordez edo batera.

Oker nago?

Dio Euskaltzaindia-k an bere "Euskal Gramatika Laburra: Perpaus Bakuna" (1993:258):

Esan nahi baita ze Euskaltzaindia-k aukeratu zituén laguntzaile hauek: "izan", "*edun", "*edin" eta "*ezan"; eta, justuki "egin" laguntzailea ez dela aukera batua.

Zehatzago, Euskaltzaindia-k aukeratu zituén "dieza[dazun]" singularrak eta "diezazki[dazun]" pluralak ordezta saiátu konpatibilizatzen "egin" eta "*ezan" arartez forma guztiz bateragarriak nola "dei[dazun]" eta "dezai[dazun]" singularrak ("-za-" jarrita, edo ez), kontuan hartúz, gainera, ze, "nor-nori-nork" subjuntibo horretan, konkordantzia pluralak izan beharko liraké soilik aukera bat. [907] [>>>]

"egin" eta "*ezan" an erabilerá on Otxoa Arin ordiziarra

Aurreko sarrera batean ikusi dugu nóla Uztapide bersolariak bere "Lehengo egunak gogoan" liburuan (1975) erabiltzen zuén "deiodan" eta "dezaioten", esan nahi baita "dei-" eta "dezai-", biak ere. Eta, esango nuke ze, azken mendeotako gipuzkeran horixe izan dela araua, gehiago ze salbuespena. Ikus, adibidez, zér dioskun Yon Etxaide ikerlariak burúz Josepe Otxoa Arin ordiziarra (1672-1743) an bere artikulua titúlatzen "'(e)za' aditz-erroa datiboko aditz-jokoetan autoreetan zehar" (1982):

Dakuskegunez, Otxoa-Arin'ek ZA eta EGI edo EI aditz-erroak darabilzki: dio-ZA-gula, d-El-gun, b-EGI-o. [Etxaide, 1982:661]

Gehiago sakonduta, esan behar da ze erabilera horiek erakusten zutén espezializazio-graduren bat: adibidez, Otxoa Arin-ek gehienbat erabiltzen zituén "egin" adizkiak, baina "nor-nork" saileko pluraletan erabiliko zuén "*ezan" laguntzailea salbu an kasu bat, antzera nola "nor-nori-nork" singular-pluraletan erabiliko zuén "egin" laguntzailea kin salbuespen bat ere. Hala diosku Célin Mounole-k an bere "Perifrasi zaharra mendebalde eta erdialdeko euskara zaharrean: azterketa kuantifikatiboa eta proposamen berria" (2007:98):

Edonola ere, "egin" edo "*ezan" biak ere erabiltzen ditu (finean "egin" edo "*ezan" ez dirá baizik bi aditz gehiago, zein diren erabiltzen an funtzio laguntzailea). Amaitzeko, gogoratu ze Ordizia ez dago an Deba arroa, ezta Urolaldean ere, baizik an bailara on Oria ibaia. [901] [>>>]

Uztapide (1975): 'deiodan' eta 'dezaiotela' ('dei-' eta 'dezai-', 'egin" eta '*ezan')

Atzoko sarreran ikusten genuen nóla Uztapide bersolari zestoarrak erabiltzen zuén "egin" laguntzailea an adizki inperatibo datibo hau:

... utzi eidazu...

Halaber, aurkituko ditugu ondoko erabilera subjuntibo datiboak an Uztapide-ren "Lengo egunak gogoan" (1975):

Baña utzi deiodan sariketa orreri ta goazen aurrera. ["egin" laguntzailea] (II, 1975:16)

Zaldibiko erriak omenaldiren bat egingo ote dion aditu det. Alakorik bada, ondo irabazia izango du orretxek, eta lenbailen egin dezaiotela. ["*ezan" laguntzailea] (II, 1975:80)

Eta gauza da ze bi eredu datibo horien arteko diferentzia bakarra dá "-za-" morfema:

dei-  vs  dezai- 
deiodan  vs  dezaiodan   (batuan: diezaiodan)
deigun  vs  dezaigun   (batuan: diezagun)
deizuen  vs  dezaizuen   (batuan: diezazuen)

halatan non oso erraz erabil litezke aukeran, nola ikus daikegun an Uztapide-ren erabilera horiek. [899] [>>>]