"di - guzu" (indikatiboa) → deiki - guzu > deikiguzu (potentziala)

Behin orainaldiko subjuntibo tripersonalak gogora ekarrita, gaur honatuko ditugú orainaldiko potentzial tripersonalak, zein regularki aterako lirakén abiatuz ti orainaldiko tripersonal indikatiboak:

• [2066] Orainaldiko potentzialak: "di - guzu" (indikatiboa) → deiki - guzu > deikiguzu (potentziala) = diezagukezu/diezazkigukezu 

Azken sarreretan ikusten ari gara nóla sortu forma subjuntibo regularrak eta, gainera, sinpleagoak zein "*ezan" forma subjuntiboak, eta orain aipatu nahi genituzké euren kide (adizki) potentzialak, zeinekin amaituko ginake zeházten honako puntua:

Gure ikuspuntutik, aisa egin liteke sinplifikazio hori an subjuntiboak eta potentzialak.

Orainaldiko potentzialak zuzenean eta regularki lortuko liraké abiatuz ti forma indikatiboak, sinpleki ordéztuz hasierako "di-" (orainaldiko indikatiboa) kin "deiki-" (orainaldiko potentziala). Horrá adibide batzuk:

• di - guzu → deiki - guzu > deikiguzu = diezagukezu/diezazkigukezu

• di - ete → deiki - ete > deikiete = diezaiekete/diezazkiekete

• di - ot →  deiki - ot > deikiot = diezaioket/ditzazkioket

Ikusten denez, hauek ere erabiliko liraké kin objetu singularrrak eta pluralak.

Bestela esanda:

• deiki + ohiko konkordantzia datibo eta ergatiboak

Ikusten denez, adizkiak interesgarriki sinpletzen dira. [2823] [>>>]

Pujana (1970): "Variantes de las indirectas: NIRI: ziñeit (ziñeist), leit (leist), ...; ZURI: neizu, leizu,...; ARI: neio, ziñeio, leio,..."

Atzokoan ikusten genituén "egin" laguntzaileko "nork-nor" potentzial remotoak (forma luzeak eta laburrak) jarráiki Pujana (1970), eta gaur iturri beretik ekarriko ditugú sail beraren tripersonalak (edo Pujana-k dioenez: indirektoak):

5.º Variantes de las indirectas: NIRI: ziñeit (ziñeist), leit (leist), ziñeide, leide (leiste); ZURI: neizu, leizu, giñeizu, leizue; ARI: neio, ziñeio, leio, giñeio, ziñeioe, leioe; GURI: ziñeigu, leigu (leisku), ziñeigue, leigue (leiskue); ZUEI: neizue, leizue, giñeizue, leizuee; AREI: neioe, ziñeioe, leioe, giñeioe, ziñeioeé, leioee. [Pujana, 1970:81]

Estandarrean bihurtuko liraké:

zuk niri ziñeit → zineit, 

hark niri leit → leit

nik zuri neizu → neizu

hark zuri leizu → leizu

nik hari neio → neio

zuk hari ziñeio → zeneio

hark hari leio → leio

guk hari giñeio → geneio

zuek hari ziñeioe → zeneiote

haiek hari leioe → leiote

...

Soilik jartzen ditugu adizki objetu-singularrak zeren horiek erabiliko ditugu an modu tradizional mixtoa (hala objetu singularretan nola pluraletan). [2816] [>>>]

"lei" (ti "legi" edo "ledi") eta, bide beretik, "leza"

Atzokoan mintzo ginén burúz ondoko adizkiok, zein finean ez dirén baizik sinplifikazioak ti euren versio batuak:

genegi (= genei) = genegike = geneike = geinke 

zeinen forma tripersonalak geldituko liraké honela:

genezaioke = geneioke = geneio

zenezaiekete = zeneiekete = zeneiete

eta solik erabiliz forma objetu-sigularrak (kin objetu singularrak eta pluralak ere):

genezaizkioke = genezaioke = geneioke = geneio 

zenezaizkiekete = zenezaiekete = zeneiekete = zeneiete

Iruditzen zaigú beste aukera interesgarri bat noiz hala nahi den (beti ere aukeran).

eta gaur gogoratu nahi genuke ze jada mintzatu ginén gain halako forma erlatiboki sinpleagoak, adibidez an beste sarrera hau: 

• [881] Eusebio Erkiaga: "Nork egin leza holako lanik?"

Aipatu genuén atzo "lezake" forma:

Azpimarratu nahi dugu ze "lei" forma hori dá monosilabikoa, bitartén "leike" dá bisilabikoa, eta batuko "lezake" trisilabikoa.

zein, genioenez, izanen zén printzipioz redundantea ("le-" eta "-ke" batera), eta diot printzipioz, zeren orobat erabil lei kin helburu pleonasmikoa. Edonola ere, zenbait hizkeratan errepikapen hori izan zeikén (zitekeen, zeikean) aukerakoa, hiztunak erabil leikelarik "lei" edo "leike" transitiboak aráuz bere helburu komunikatiboa, aukeratuz artén laburtasuna ("lei") edo, akaso, pleonasmo expresiboa ("leike")

Edonola ere, "le gi" izanen zén "egin" aditzaren "akasoko" forma zaharra (3. persona horretan) berdin nola "le za" izanen zén ber forma an "*ezan", zeinen signifikantza izanen zén nola "ahal izan":

le za > leza → lezake
le gi > legi → legike 

non, hizkera batzutan, bereziki 3. personan, "-ke" atzizkia geldi zeikén aukeran afin laburtu edo indartu expresioa (izan ere, 3. persona horretan ez zuen sortzen arazorik kin lehenaldia). Gerora, perifrastiko bihurtzean, "*ezan" aditza gramatikalduz joan zén nola laguntzaile (ez da bestela erabiltzen):

egin le(g)ike = egin lezake = egin ahal(ko) luke

Eta gauza da ze, "lezake" ere, noizbait erabili da gabé "-ke" an 3. persona hori ("leza" = "lezake"). Ikus Eusebio Erkiaga euskaltzainaren erabilera hau ("Neurtitzak"):

Esan nahi baita: "Nork egin lezake holako lanik?

edota orobat an beste sarrera hau: 

• Zenbait hizkeratan existitzen dá "lei" vs "le(g)ike" eta "le(d)iteke"

Genioen atzo ze:

..., "letorke" litzaké forma redundantea, non bikoiztu egin da aipaturiko zentzua e posibilitatea. Ez ordea, 1. eta 2. personetan, non "nekarke" edo "ze(ne)karke" formek regularki jasoko zutén euren "akasoko" zentzua.

Geroago etorriko ziren aditz perifrastikoak, analitikoagoak, zatituagoak (zeinekin, aparte lortú sinplifikazio morfologikoa, lortuko zén aukera oparoagoa), eta eurekin aditz laguntzaileak, zein ez ziren baizik betiko aditz trinko zehatz batzuk, zein ziren ezberdinak segun euren erabilera transitiboa (adibidez, "egin") edo intransitiboa ("edin"). Horrela sortuko ziren, adibidez:

etor ledike > etor leike  (antzera nola "letorke")
ekar legike > ekar leike (antzera nola "lekarke")

halan ze aditz trinko jakin horiek (laguntzaile bihurtuak) erabiliko ziren askoz maizago zein lehenago. Eta akaso maiztasun horrekin, zenbait hizkeratan gordeko ziren erabilera zahar-laburragoak, zeren maiztasuna eta laburtasuna ez dira izaten bidaide desegokiak. Edonola ere, gauza da ze, diogunez zenbait hizkeretan, entzun ahal dira adizki potentzialak non ez den agertzen "-ke":

Ea bada, ez izu-bildurtu; arerioa txakur estu bat da; ausika egin lei, guk gura ez izan arren; tentau gaikez;... [Añibarro, Lore sorta espirituala, 1802]

non daukagun:

lei < legi < le gi

Azpimarratu nahi dugu ze "lei" forma hori dá monosilabikoa, bitárten "leike" dén bisilabikoa, eta batuko "lezake" trisilabikoa.

Bestalde, "lei" forma orobat dagokio ki "edin" laguntzailea, nola konproba daikegun an ondoko pasartea (Juan Mateo Zabala an bere sermoiak, 1816-1833), non adizki hori agertzen den alternatuz kin "leike" (eta sermoi berean gorago daukagu "leiteke" ere an ber zentzua):

Egunean egunean dantzugu senarrai esaten: Ai Aita! Jaungoikoak emon eustan emazte bat, ezin beragaz bakerik egin leike: ain da temosea, ain da berbalaria ta min luzekoa, ain arrabiosea ze neure arimea galdu erazoten deust. Emazteak barriz diño: Jaungoikoak emoniko senar bat baukat, zeinegaz ezin bizitzarik egin lei; beti beti dago nire kontra, ezin ikusi nau, berbatxu bat egiten bot aserratuten da, ezin gusturik ezetan-bere emon deutsat. [Juan Mateo Zabala, Sermoiak, 1816-1833]

Hor dugú:

lei < ledi < le di

zeinen alternatibak diren "leike" (bisilabikoa) edota "leiteke" (batuko "liteke") trisilabikoa, non esan behar da ze "te" eta "ke" betetzen ari dirá ber funtzioa redundanteki, antzera nola an "litzateke" ("litzake"). Azpimarratu, azkenik ze, Zabala-k, bere sermoietan erabiltzen ditú "lei", "leike" eta "leiteke" formak, aukeran, hirurak ere. Esan nahi baita ze, "lei" forma zaharra, hor daukagu, bitxi, distiratsu, labur, eta aukeran.

Dirá aukerak zein batzuetan izan ahal diren gure interesekoak. Batzuetan edo akaso askotan. [2181] [>>>]

Orainaldiko potentzialak: "di - guzu" (indikatiboa) → deiki - guzu > deikiguzu (potentziala) = diezagukezu/diezazkigukezu

Azken sarreretan ikusten ari gara nóla sortu forma subjuntibo regularrak eta, gainera, sinpleagoak zein "*ezan" forma subjuntiboak, eta orain aipatu nahi genituzké euren kide (adizki) potentzialak, zeinekin amaituko ginake zeházten honako puntua:

Gure ikuspuntutik, aisa egin liteke sinplifikazio hori an subjuntiboak eta potentzialak.

Orainaldiko potentzialak zuzenean eta regularki lortuko liraké abiatuz ti forma indikatiboak, sinpleki ordéztuz hasierako "di-" (orainaldiko indikatiboa) kin "deiki-" (orainaldiko potentziala). Horrá adibide batzuk:

• di - guzu → deiki - guzu > deikiguzu = diezagukezu/diezazkigukezu

• di - ete → deiki - ete > deikiete = diezaiekete/diezazkiekete

• di - ot →  deiki - ot > deikiot = diezaioket/ditzazkioket

Ikusten denez, hauek ere erabiliko liraké kin objetu singularrrak eta pluralak. [2066] [>>>]

Orain, "egin"-subjuntiboak abiátuz ti "*ezan"-subjuntiboak: aditz-hasieran "de-" ordéz "die-", eta aditz-erdian "-i-" ordéz "-za-", geldituz "deizudan" ordéz "diezazudan"

Atzo ikusi genuen nóla lor litezken "egin"-subjuntiboak abiátuz ti "*e(ra)dun" laguntzaileak  

dizut → deizudan = diezazudan/diezazkizudan
diot → deiodan = diezaiodan/diezazkiodan
dizuet → deizuedan = diezazuedan/diezazkizuedan
diet → deiedan = diezaiedan/diezazkiedan

...

eta gaurkoan helduko gara ki ber adizkiak baina abiatuz ti "*ezan"-subjuntiboak, hain zuzen ere emánez aditz-hasieran "de-" ordéz "die-", eta aditz-erdian "-i-" ("egin") ordéz "-za-" ("ezan"): "deizudan" ordéz "diezazudan":

diezazudan → deizudan
diezaiodan → deiodan (i+i =i)
diezazuedan → deizuedan
diezaiedan → deiedan (i+i =i)

...

Regularki, sinpleago eta euskara hutsa. [2062] [>>>]

Eta orainaldian: " dizut → deizudan = diezazudan/diezazkizudan"

Ikusten genuén herenegun nóla sortu subjuntibo sinpleagoak abiátuz ti iraganaldiko forma indikatiboak, zein berdin erabiliko zirén kin objetu singularrak edo pluralak:

• "nion → neion = niezaion/niezazkion"  

• "zigun → zeigun = ziezagun/ziezazkigun" 

Gaurkoan ikusiko dugu nóla sortu ahal dirén orainaldiko subjuntiboak (ikus koloreen esangura an #916):

dizut → deizudan = diezazudan/diezazkizudan
diot → deiodan = diezaiodan/diezazkiodan
dizuet → deizuedan = diezazuedan/diezazkizuedan
diet → deiedan = diezaiedan/diezazkiedan

didazu → deidazun = diezadazun/diezazkidazun
diozu → deiozun = diezaiozun/diezazkiozun
diguzu → deiguzun = diezaguzun/diezazkiguzun
diezu → deiezun = diezaiezun/diezazkiezun

dit → deidan = diezadan/diezazkidan
dizu → deizun = diezazun/diezazkizun
dio → deion = diezaion/diezazkion
digu → deigun = diezagun/diezazkigun
dizue → deizuen = diezazuen/diezazkizuen
die → deien =  diezaien/diezazkien

dizugu → deizugun = diezazugun/diezazkizugun
diogu → deiogun = diezaiogun/diezazkiogun
dizuegu → deizuegun = diezazuegun/diezazkizuegun
diegu → deiegun =  diezaiegun/diezazkiegun

didazue → deidazuen = diezadazuen/diezazkidazuen
diozue → deiozuen = diezaiozuen/diezazkiozuen
diguzue → deiguzuen = diezaguzuen/diezazkiguzuen
diezue → deiezuen = diezaiezuen/diezazkiezuen

didate → deidaten = diezadaten/diezazkidaten
dizute → deizuten = diezazuten/diezazkizuten
diote → deioten = diezaioten/diezazkioten
digute → deiguten = diezaguten/diezazkiguten
dizuete → deizueten = diezazueten/diezazkizueten
diete → deieten =  diezaieten/diezazkieten

Euskara hutsa eta ondo sinpleagoak ki sortu eta erabili. [2061] [>>>]

"neizun" = "ne(g)izun" tika (= "ti" baina guztiz disanbiguatuz bere funtzio ablatiboa = nondik) "egin" aditz laguntzailea

Atzokoan ikusten genituén honako forma laguntzaile tripersonal subjuntibo sinplifikatuak (euskara hutsa), zein berdin erabiliko zirén kin objetu singularrak edo pluralak:

• "nion → neion = niezaion = niezazkion"  

• "zigun → zeigun = ziezagun = ziezazkigun" 

Hortaz, gogoratu nahi genuke adizki horien serie osoa, zein ematen genuén an sarrera hau: 

• [918] "neitzun" dá plurala on "neizun" nola "nitzun" dén plurala on "nizun"

Har daigun herenegungo lehen adizki-parea tikan herenegungo sarrera (erantzunez ki hango komentarioa ganik Josu Lavin), alegia...

• neizun - neitzun

  

Gauza da ze gure ikuspegitik, ez litzake egon behar duda handirik gain egokitasuna on "neizun" moduko forma singularrak ki béte funtzio subjuntiboa an euskara batua. Azken buruan ari gara burúz adizki batzuk (subjuntibo singular horiek) zein erabili dirén an funtzio subjuntibo hori ia tika "hasierá on denborak". Euren jatorria oso argia da: "egin" aditza (zein, momenturen batean hasi zen erabiltzen an perifrasi subjuntiboak):

neizun = negizun

Harago, "neizun" hori ez da baizik iraganeko forma indikatiboa, perténitzen ki "egin" aditza, zein momenturen batean hasi baitzen erabiltzen kin zentzu subjuntiboa (berdin nola "goazen" edo "gatozen", baina iraganaren kasuan adizkiak jada jantzita zekarrén bukaerako "-n" subjuntiboa):

on deizula

zein gero, perifrastikoki, honela ere emanen zen:

on egin deizula

Ez da, hortaz, adizki horietan ezer berezirik salbu euren laburtasuna (zeinen bila ari ginen) eta euren zilegitasun subjuntiboa (holaxe erabili dirá ez soilik sartaldean, baizik ere euskara zentralaren zati handi batean (gipuzkeran) atzo bertararte.

Gero dauzkagu pluralak, non batuko formek erakusten dituztén arazo larriak. Hor, báda pluralak egiteko mekanismo bat, zeinen emaitzak diren aski laburrak (akaso laburrenak), eta zein ez den pertenitzen ki ezein hizkera, izánki euskararen mekanismo orokorra, eta orokorki erabilgarria noiz ikusi egoki: hóri da mekanismoa nondik, adibidez gipuzkeran, Azpeitiko varietatean, eta Errezilgo azpivarietatean, emanen duté "nitzun" nola plurala on "nizun":

edota "ziztan" nola plurala on "zidan", edota "zizkun" nola plurala on "zigun":

Aplikatuz mekanismo pluralgile orokor hori ki gure goiko subjuntibo singular regular batuak, aterako zaizkigú goragoko formak.

Bestalde, Zuberoan, erabiliz ber mekanismo pluralgile orokorra, oso antzeko formak erabiltzen dituzte afinda eman iraganeko indikatiboa, hala singularrean nola pluralean, baina bádira diferentziak ere. Adibidez, Larrauko varietatean, singularrean daukagu "neizün", "neizien", "nen", "zeneitan", "zeneikün", "zenen", "zeitan", "zeizün", "zeikün" eta "zen":

eta pluralean: "geneitzün", "geneitzien", "zeneiztatzien", "zeneitzen", "zeneizkützien", "zeneitzien", "zeiztaden", "zeitzien", "zeitzen", "zeizkien", berriro "zeitzien" eta berriro "zeitzen":

Forma hauek guztiak, niretzat, ez lirake baizik konfirmazioa ezen goragoko formetan euskararen mekanismo pluralgile orokorra ondo aplikatu dela.

Goragoko seriean tipikoki soilik erabiliko lirake forma singularrak, salbu akaso an egokiera bereziak non azpimarratu nahi genukén pluralitatea. [2060] [>>>]

"nion → neion = niezaion = niezazkion" edo "zigun → zeigun = ziezagun = ziezazkigun"

Atzokoaren harira, gogoratu nahi genuké ondoko pasartea aterea ti ondoko sarrera hau: 

• [887] Konkordantzia pluralek ondo astundu ahal dituzte flexio datiboak

Aurrena ondo finkatuta utzi beharko genuke ze, objektu-konkordantzia singularretan, "egin" aditza dá argiki sinpleagoa zein  "*ezan" aditza (eta baita regularragoa ere):

deion  = diezaion = diezon
deidazun = diezadazun
deiguzuen = diezaguzuen
deieten = diezaieten = diezeten
neizun  = niezazun
zeidaten = ziezadaten
geneizuen = geniezazuen
zeieten = ziezaieten = ziezeten

Pluraletan, "deizki-" formako laguntzaileek mantentzen dute abantaila argia respektu oraingo  "diezazki-" batuak (ez dagoelarik diferentzia handirik respektu "dietza-" formak):

deizkion = dietzaion = diezazkion
deizkidazun = dietzadazun = diezazkidazun
deizkiguzuen = dietzaguzuen = diezazkiguzuen
deizkieten = dietzaieten = diezazkieten
zeizkion = zietzaion = ziezazkion
zeizkidazun = zietzadazun = ziezazkidazun

eta erabilíz zenbait kontrakzio:

deizk(i)on = dietz(ai)on = diezazk(i)on
deizkidazun = dietzadazun = diezazkidazun
deizk(ig)uzuen = dietzaguzuen = diezazk(ig)uzuen
deizk(i)eten = dietz(ai)eten = diezazk(i)eten

Oro har sinpleena eta errazena litzaké "egin" subjuntibo datiboa. Edonola ere, esan behar da ze, konkordantzia pluralek ondo astundu ahal dituzte flexio datiboak, eta, nire ustez, preferenteki ez lirake eman behar konkordantzia horiek (zein, jakina, beti ere egonen liraké aukeran), erabilíz komunzki konkordantzia datibo singularrak, eta oso bereziki noiz objektua datór ondorenda flexio datiboa:

Eman nión nire gauza guztiak.
... afinda eman neión nire gauza guztiak.
Eman zigún gure gauza guztiak.
... afinda eman zeigún gure gauza guztiak.

Esan nahi baita:

• nion → neion = niezaion = niezazkion

• zigun → zeigun = ziezagun = ziezazkigun

Euskara hutsa. [2059] [>>>]

... eta "egin" laguntzaile aktiboa

Genioén atzo, mintzatuz gain erábili adizki objetu-singularrak an erabilera plurala ere:

Gure ikuspuntutik, aisa egin liteke sinplifikazio hori an subjuntiboak eta potentzialak.

eta erabilera horiek areago sinplifikatuko dira erabiliz "egin" laguntzaile aktiboa (singularra), batez ere an forma tripersonalak:

• geneion  = genezaion = genezaizkion

• geneioke = genezaioke = genezaizkioke

Euskara hutsa. [2058] [>>>]

Amuriza (2012): "..., aditza, datibotik ez ezik, objektu pluraletik ere askatzea besterik ez litzateke falta,..."

Atzoko harira, gogoratu nahi genuke gure sarrera hau:

• [889] Amuriza (2012): "Objektu plurala aditzetik kanpora"

Atzo komentatzen genuén Txopi-k planteatutako aukera ki emán adizki guztiak an euren versio singularra, alegia, gabén objetu-konkordantzia plurala (jakina, noiz ere egoki den). Puntu horretaz, Xabier Amuriza-k hauxe zioen an bere "Zazpi ebidentzia birjaiotzarako" (2012:181):

Hortxe: euskaldun asko eta eskualde bat baino gehiago dira oso aspalditik, erdararik ia inork ez zekienetik, esaten datozenak: emon daigun eskerrak Jaungoikoari; babak egosita jan dot; emoiok goraintziak neure partez, eta abar eta abar.

Gure ikuspuntutik, aisa egin liteke sinplifikazio hori an subjuntiboak eta potentzialak. [2057] [>>>]

Beste hizkera bat non erabiltzen dirén "dio" formak kin objetu singularrak eta pluralak ere

Horrá beste hizkera bat non erabiltzen dirén "dio" forma singularrak ki adierazi objetu pluralak ere (ordezta "dizkio"): Urretxu-Zumarraga:

Berriro diogu: euskara hutsa. [2056] [>>>]

Adibide bat: Gabiria, non erabiltzen dirá forma tripersonal singularrak an erabilera singularra eta plurala

Galdetzen zuén Txopi-k herenegun:

"Dio" ordez "dizkio", noiz eta den plurala, ¿izan ahal da hizkuntzaren evoluzioaren froga bat?

Ikus daigún adibide bat, Gabiria:

non ber adizkiak erabiltzen baitira an "LO" eta "LOS", zehazki forma tripersonal singularrak an erabilera singularra eta plurala, alegia "dio" baina signifikatuz "dio" eta baita "dizkio" ere. Euskara hutsa. [2055] [>>>]

Orotariko Euskal Hiztegia: "Lardizabal y Beovide lo emplean ['zein' erlatiboa] siempre sin marca alguna de subordinación."

Atzoko sarreran aipatzen genuén...

... euskararen mekanismo orokor arintzaile bat (alegia, laguntzailea eliditzea), zeinen interes handia iruditzen zaigún oso-oso argia. 

Esan nahi baita ze, aditz laguntzaileak eliditzea izan ahal dá aukera arintzaile interesgarri bat noiz, horrela eginez, ez den oztopatzen argitasuna. Beste batzutan, akaso, euskara-erabiltzaileak nahiago izango du ematea laguntzaile hori, baina ez emánez konplementagailua, esan nahi baita: ez emánez -(e)n" edo "bait-" subordinatzaileak. Horretaz mintzo ginen an sarrera titúlatzen "Aukerako "-(e)n" edo "bait-" an aditz subordinatuak", zein gogoratu nahiko genukén jarraian:

Irakurleak ikusiko zuen, adibidez atzo, nóla, perpaus subordinatuetan, askotan ez diogun itsasten "-(e)n" edo "bait-" ki aditz sintetiko edo laguntzailea (noiz erábili laguntzailea). Hori ez da baizik beste bide bat ki arindu sintaxia an euskara batu estandarra, evitatuz gainera anbiguitate diskursibo horiek zein sor litezken ti bukaerako "-n" pontentzialki anbiguoak (batzutan nahastu bailitezke kin erlatibo postpositiboak).

Gainera, paper zaharretan ez dira arraroak adibideak non ez diren erabiltzen halako subordinazio-markak, eta bádira idazleak eze, adibidez perpaus erlatiboetan, soilik erabiltzen zituzten forma sinplifikatuak. Ikus an Orotariko Euskal Hiztegia:

zein (pronombre relativo): De uso general en todos los dialectos hasta el s. XIX. Es muy frec. en catecismos y textos similares. Su uso disminuye radicalmente en el s. XX. Azkue tacha de barbarismo el empleo de zein como relativo (ya no se emplea en catecismos como KIkV, KIkG, ArgiD o ArgiDL). El auxiliar de la subordinada lleva bait- en los textos orientales (y en Lasa) y -(e)n en los occidentales y en Zubiri (82). Hay ambas formas en el catecismo alto-navarro de Añibarro y en el catecismo de Ulzama (22 -(e)n, 22 bait; tiene además ejs. sin marca alguna, v. infra). Lardizabal y Beovide lo emplean siempre sin marca alguna de subordinación. En Añibarro, CatB, Iturriaga, Arana (SIgn 76 sin marca; SIgn 36 con -n), Legaz y Zubiri (82 con -n, 79 sin marca) hay ejs. con y sin marca de subordinación. [Orotariko Euskal Hiztegia]

Zergátik ez genuke baliatu behar aukera hori noiz ere egokiago ikusten dugun? Zergátik lotu beharko ginake, derrigor, ki erabilera astunena noiz aukeran izán erabilera arinagoa eta batzutan argiagoa? Zértara itxaroten ari gara ki erábili, beti ere aukeran, aditz sintetiko edo laguntzaile soilak an perpaus subordinatuak?

Diot ze eman behar da aukera, eta gero bakoitzak ikus dezala nón zér erabiltzen duen, baina baldin bagoáz, nola nire ustez joan beharko ginaken, ki erabilera askoz maizagoa on, adibidez, erlatibo anaforikoak, ez legoke batere txarto gogora dezagun ze goragoko aukera osagarri arinago hori (aukerako "-(e)n" eta "bait-") bádela hor justuki zeren idazle batzuek bide hori landu zuten.

Bai, gaurkoan azpimarratu nahiko genuke ze... 

Lardizabal y Beovide lo emplean siempre sin marca alguna de subordinación. [OEH]

Betiko moduan, aukeran. [1262] [>>>]

Arostegin ere, zenbait adizkitan, bat datóz "nor-nork" eta "nor-nori-nork" singularrak eta pluralak

Atzoko sarreran komentatzen genuen nóla Lizasoko varietatean, "nor-nori-nork" formetan erabiltzen duté...

... "-it" pluralgilea:

 diot  / ditiot → tiot

horrela eménez oso forma plural sinpleak eta antzekoak nola singularrak: izan ere, soilik behar da pluraletako "t-" → "d-" egitea afin singularrak eta pluralak berdindu daitezen.

Ikus Arostegin jasotako adizkiak:

non, berriro ere, "digu" formak balioko luké ki emán "nor-nork" ("él nos ha"), "nor-nori-nork" singularra ("él nos lo ha") eta "nor-nori-nork" plurala ("él nos los ha"). [949] [>>>]

Jeruntze-ko zuberera: ez dute erabiltzen "-ke(-)" potentzialik, soilik "ahal" formak

Atzokoan, nahizik erakutsí (ikus sarrera hau gain "nahizik...") euskal aditzaren bide eta konbinazio anitzak, ikusi genuen nóla zenbait hizkeratan "nor-nork" adizkiek hartu diete lekua (an 1. eta 2. personak: niri/guri, zuri/zuei) ki "nor-nori-nork" formak (zein soilik erabiltzen dirén an 3. personak: hari/haiei).

Gaur ikusi behar dugu beste bide horietako bat, zein, kasu honetan, erabiltzen den an Jeruntze herriko euskara (zuberera), non ez duten ematen batere adizki potentzialik kin "-ke(-)" partikula (nola litzakén "genezake"), horren ordez soilik erábiliz "ahal" formak (nola adibidez "ikusten/ikusi ahal(ko) genuke"). Ikus an Philippe Etxegorri-ren "Jeruntzeko Üskara. Ekialdeko euskara" (2003:270):

Dá beste bide bat zek erakusten du, berriro, nóla euskararen bideak izan ahal dirén modu ezberdinetakoak. [938] [>>>]

Eta gauza da ze, azterketa batean, ikasleei galde lekieke gain zilegitasun batua e forma sinplifikatu horiek ('tete' -> 'te')

Atzo Josu Lavin-ek zioen:

cinderauzqueteteten
Batueraz cindizquiequeteten = cintuzqueteten + haiei

baina hori ez da Euskaltzaindia-k eratorritako forma batua (horretaz mintzatu ginen hemen edo hemen), baizik Josu-k berak eratorritako forma bat zein ez den batua. Forma batua, laburrena, dá (ikus sarrera hau eta atzokoa):

zintieketen

eta horrekin konparatu behar du Josu-k bere paradigmetako "cinderauzqueteteten".

Era berean, hemengo "cinderauzquiqueoteten" bihurtuko litzaké "zintioketen", halan ze, bai "zintieketen" nola "zintioketen" sartuko lirake artén forma erabilgarriak (ikus hemen, eta koloreen interpretazioa hemen).

Diogu ze goragoko bi adizki horiek ("zintieketen" nola "zintioketen") dirá forma batu laburrenak zeren aplikatu zaie sinplikazio bat zeinen arabera, jarraiki Euskaltzaindia, adizki batuetako "tete" multzoak bihur daitezké "te" soilak, aukeran. Edonola ere, bádirudi ze, atzo genioenez, aukera hori ahaztuxea dago, zeren noiz konsúltatú bi adizkitegi oso erabiliak, alegia Maizpide edo Santurtziko Euskaltegiko taulak, ez da espreski ematen aukera hori. Ikus ondorengo taulá ganik Maizpide euskaltegia:

edo honako hau, Santurtziko Euskaltegikoa:

Eta gauza da ze, azterketa batean, ikasleei galde lekieke gain zilegitasun batua on forma sinplifikatu horiek ("tete" → "te").

Azkenik galdera bat ki Josu Lavin gain bere oinarriak noiz dioén:

Neuc Krutwigec aditzari buruzco lan batean ipinitaco criterioetan oinharritu naiz eta Ithurriren grammatican.

Ithurri-ren gramatika ezaguna da, baina, Josu, eman ahal diguzu mesedez zéin den Krutwig-en referentzia zehatza? Irakurri nahiko genuke (ikus [1795]). [936] [>>>]

Kontrako norabidea

Azken sarreran, Josu Lavin-ek dio:

Neuc soilic erabilico nituzque gure classicoec erabilitaco formac (regularizatuac) narauco, garauzquio, etc. Hau da, nire paradigmetan aguercen direnac. [Josu Lavin]

Esan nahi baita, adibidez:

cinderauzquiqueoteten

non Josu-ren logika formal aratzak hausten ditú marka guztiak on luzera, konplexutasuna eta antikomunikazioa, bihurtuz Euskaltzaindia-ren forma luze eta konplexuenak ia labur eta sinple.

Eta ez gaitezen ahaztu ze Euskaltzaindia-k (bai bai, Euskaltzaindia-k), noiz ere bere paradigmetan juntatzen dirén bi "te" morfema (esan nahi baita "tete"), dú ematen aukera batua ki erábili soilik "te" bat, jarriz bestea artén parentesiak:

eta horrela, guztietan:

Josu-k, ordea, jarráiki bere logika formala, ailegatzen da, gabén inmutazio txikerrena ere, ki juntatu hiru "te" jarraian, berriro hautsiz marka guztiak:

cinderauzqueteteten

Eta gauza da ze, nahiz Euskaltzaindia-ren aukera batu interesgarri hori egón aski ahaztua (bihar mintza gaitezke gain puntu hori), eman behar dira aukerak, zeren justuki aukerak dirá bidea aldén garapena, bide bakarra (izan behar dirá norabide oneko aukerak, jakina, hala aditzean nola oso bereziki sintaxian). Baita aukeran ere, justuki bestaldera, daukagú kontrako norabidea. [935] [>>>]

Bilatu edota eratorri behar dirá aukerak, aditzean ere: gintzaioke, zeniozke-zeniokez, litzake,...

Atzo aipatzen genituén Amuriza-k 2010ean egindako bi galdera zein eskatzen ari dirén, oihuka ere, erantzun landu bat ganik Akademia, zein baita esatea ganik gure autoritate linguistikoak. Liburu berean ("Euskara batuaren bigarren jaiotza", 2010), aurreraxeago, Amuriza-k egiten zituén galdera eta komentario gehiago respektu nóla joan bideratzen berak planteatutako arazo horiek. Adibidez (2010:142):

Bilatu edota eratorri behar dirá aukerak, aditzean ere: gintzaioke, zeniozke-zeniokez, litzake,... [927] [>>>]

'dieza(i)zkidake': 5 silaba eta gorri

Genioen hemen:

Linguistikan nekez emanen dira lege orokorrak: kasuistiká izaten da hain handia non (ia) beti existituko dira salbuespenak ki edozein arau zein proposa daigun. Baina, bádira tendentziak, tendentzia argiak, tendentzia sendoak, zein abantailaz laburbil litezkén an arauak, arau orokorrak, zein oso kontuan hartu beharko liraké begira ki euskara batua.

Eta halakoxea litzake tituluko lege-moduko hori:

Adizki laguntzaileak ez lirake pasatu behar ti 4 silaba zein hasí kin konsonantea.

Zeren, edozein kasutan, 4 silabatik gorako inflexioak jada luzeak dira, baina noiz dituztén, gainera, gehiago ze 4 silaba zein hasi kin konsonantea (demagun "zeniezazkigun", "zeniezazkiguten", "zeniezazkiguketen"), definitiboki astun gertatu ohi dira, halan ze egonen da (eta báda) joera orokor bat ki saihestu haien erabilera.

Hortaz, oso gauza ona litzaké 4 halako silabatik gorako laguntzaile guztiak ordezkatuko balira kin forma laburragoak eta sinpleagoak, nahiz ez horregatik gutxio propioak. Edo, ordezkatu ezean, gutxien-gutxienik beharko liraké aukerak, aukera explizito sinpleagoak.

Atzo, Josu Lavin-ek zioen:

Ongui erabilcen direnec ez dute forma simpleagoric behar.

nizquiçuque, adibidez

Neuc ençun eguiten dut eta erabilcen.

"nizkizuke" adizkiak 4 silaba ditu, eta sartzen da an gure esparru erosoa, halan ze, berez, ez litzake hor zértan bilatú forma sinpleagorik. Ondo. Hortaz, eman litezke:

nik zuri nizkizuke
zuk niri zenidazke

Horretarakoxe existitzen dira aukerak. Josu-k aurrerago zioen ze:

cenizquidaquete, ordea, uste dut seculan ez dudala ençun contextu communicativo normaletan.

Gure irizpidean adizki hori agertzen da an alde gorria, kin bere 6 silaba. Ondo.

Azkenik dauzkagu 5 silabakoak, non dauzkagun adibidez goragoko "zeniezazkigun", edo Josu-k atzo aipatutako "cenizquidaque" edo "dieçazquiogun". Esan nahi baita ze hor izan ahal ditugu kasu urdinak eta gorriak araúz konplexitatea on silabak (zeintan gure irizpideak soilik konsideratu du elementu basiko bat). Seguruena, hor egon gintezke eztábaidatzen bakoitz kasu partikularra ad infinitum, baina ez da hori gure asmoa, baizik erakustea tendentzia orokor esanguratsuak, zeinekin lan egín. Alde horretatik, ikus daigun Josu Lavin-ek egindako ondoko proposamena afin ordezkatu “dieza(i?)zkidake” (hemen, 2004):

SINGULARRA: diezadake,
PLURALA: dietzadake (“dieza(i?)zkidake” ahoskaezinaren ordez).

“dieza(i?)zkidake”: 5 silaba eta gorri. Ondo. [924] [>>>]