"di - guzu" (indikatiboa) → deiki - guzu > deikiguzu (potentziala)

Behin orainaldiko subjuntibo tripersonalak gogora ekarrita, gaur honatuko ditugú orainaldiko potentzial tripersonalak, zein regularki aterako lirakén abiatuz ti orainaldiko tripersonal indikatiboak:

• [2066] Orainaldiko potentzialak: "di - guzu" (indikatiboa) → deiki - guzu > deikiguzu (potentziala) = diezagukezu/diezazkigukezu 

Azken sarreretan ikusten ari gara nóla sortu forma subjuntibo regularrak eta, gainera, sinpleagoak zein "*ezan" forma subjuntiboak, eta orain aipatu nahi genituzké euren kide (adizki) potentzialak, zeinekin amaituko ginake zeházten honako puntua:

Gure ikuspuntutik, aisa egin liteke sinplifikazio hori an subjuntiboak eta potentzialak.

Orainaldiko potentzialak zuzenean eta regularki lortuko liraké abiatuz ti forma indikatiboak, sinpleki ordéztuz hasierako "di-" (orainaldiko indikatiboa) kin "deiki-" (orainaldiko potentziala). Horrá adibide batzuk:

• di - guzu → deiki - guzu > deikiguzu = diezagukezu/diezazkigukezu

• di - ete → deiki - ete > deikiete = diezaiekete/diezazkiekete

• di - ot →  deiki - ot > deikiot = diezaioket/ditzazkioket

Ikusten denez, hauek ere erabiliko liraké kin objetu singularrrak eta pluralak.

Bestela esanda:

• deiki + ohiko konkordantzia datibo eta ergatiboak

Ikusten denez, adizkiak interesgarriki sinpletzen dira. [2823] [>>>]

Orainaldiko potentzialak: "di - guzu" (indikatiboa) → deiki - guzu > deikiguzu (potentziala) = diezagukezu/diezazkigukezu

Azken sarreretan ikusten ari gara nóla sortu forma subjuntibo regularrak eta, gainera, sinpleagoak zein "*ezan" forma subjuntiboak, eta orain aipatu nahi genituzké euren kide (adizki) potentzialak, zeinekin amaituko ginake zeházten honako puntua:

Gure ikuspuntutik, aisa egin liteke sinplifikazio hori an subjuntiboak eta potentzialak.

Orainaldiko potentzialak zuzenean eta regularki lortuko liraké abiatuz ti forma indikatiboak, sinpleki ordéztuz hasierako "di-" (orainaldiko indikatiboa) kin "deiki-" (orainaldiko potentziala). Horrá adibide batzuk:

• di - guzu → deiki - guzu > deikiguzu = diezagukezu/diezazkigukezu

• di - ete → deiki - ete > deikiete = diezaiekete/diezazkiekete

• di - ot →  deiki - ot > deikiot = diezaioket/ditzazkioket

Ikusten denez, hauek ere erabiliko liraké kin objetu singularrrak eta pluralak. [2066] [>>>]

Orain, "egin"-subjuntiboak abiátuz ti "*ezan"-subjuntiboak: aditz-hasieran "de-" ordéz "die-", eta aditz-erdian "-i-" ordéz "-za-", geldituz "deizudan" ordéz "diezazudan"

Atzo ikusi genuen nóla lor litezken "egin"-subjuntiboak abiátuz ti "*e(ra)dun" laguntzaileak  

dizut → deizudan = diezazudan/diezazkizudan
diot → deiodan = diezaiodan/diezazkiodan
dizuet → deizuedan = diezazuedan/diezazkizuedan
diet → deiedan = diezaiedan/diezazkiedan

...

eta gaurkoan helduko gara ki ber adizkiak baina abiatuz ti "*ezan"-subjuntiboak, hain zuzen ere emánez aditz-hasieran "de-" ordéz "die-", eta aditz-erdian "-i-" ("egin") ordéz "-za-" ("ezan"): "deizudan" ordéz "diezazudan":

diezazudan → deizudan
diezaiodan → deiodan (i+i =i)
diezazuedan → deizuedan
diezaiedan → deiedan (i+i =i)

...

Regularki, sinpleago eta euskara hutsa. [2062] [>>>]

Eta orainaldian: " dizut → deizudan = diezazudan/diezazkizudan"

Ikusten genuén herenegun nóla sortu subjuntibo sinpleagoak abiátuz ti iraganaldiko forma indikatiboak, zein berdin erabiliko zirén kin objetu singularrak edo pluralak:

• "nion → neion = niezaion/niezazkion"  

• "zigun → zeigun = ziezagun/ziezazkigun" 

Gaurkoan ikusiko dugu nóla sortu ahal dirén orainaldiko subjuntiboak (ikus koloreen esangura an #916):

dizut → deizudan = diezazudan/diezazkizudan
diot → deiodan = diezaiodan/diezazkiodan
dizuet → deizuedan = diezazuedan/diezazkizuedan
diet → deiedan = diezaiedan/diezazkiedan

didazu → deidazun = diezadazun/diezazkidazun
diozu → deiozun = diezaiozun/diezazkiozun
diguzu → deiguzun = diezaguzun/diezazkiguzun
diezu → deiezun = diezaiezun/diezazkiezun

dit → deidan = diezadan/diezazkidan
dizu → deizun = diezazun/diezazkizun
dio → deion = diezaion/diezazkion
digu → deigun = diezagun/diezazkigun
dizue → deizuen = diezazuen/diezazkizuen
die → deien =  diezaien/diezazkien

dizugu → deizugun = diezazugun/diezazkizugun
diogu → deiogun = diezaiogun/diezazkiogun
dizuegu → deizuegun = diezazuegun/diezazkizuegun
diegu → deiegun =  diezaiegun/diezazkiegun

didazue → deidazuen = diezadazuen/diezazkidazuen
diozue → deiozuen = diezaiozuen/diezazkiozuen
diguzue → deiguzuen = diezaguzuen/diezazkiguzuen
diezue → deiezuen = diezaiezuen/diezazkiezuen

didate → deidaten = diezadaten/diezazkidaten
dizute → deizuten = diezazuten/diezazkizuten
diote → deioten = diezaioten/diezazkioten
digute → deiguten = diezaguten/diezazkiguten
dizuete → deizueten = diezazueten/diezazkizueten
diete → deieten =  diezaieten/diezazkieten

Euskara hutsa eta ondo sinpleagoak ki sortu eta erabili. [2061] [>>>]

"neizun" = "ne(g)izun" tika (= "ti" baina guztiz disanbiguatuz bere funtzio ablatiboa = nondik) "egin" aditz laguntzailea

Atzokoan ikusten genituén honako forma laguntzaile tripersonal subjuntibo sinplifikatuak (euskara hutsa), zein berdin erabiliko zirén kin objetu singularrak edo pluralak:

• "nion → neion = niezaion = niezazkion"  

• "zigun → zeigun = ziezagun = ziezazkigun" 

Hortaz, gogoratu nahi genuke adizki horien serie osoa, zein ematen genuén an sarrera hau: 

• [918] "neitzun" dá plurala on "neizun" nola "nitzun" dén plurala on "nizun"

Har daigun herenegungo lehen adizki-parea tikan herenegungo sarrera (erantzunez ki hango komentarioa ganik Josu Lavin), alegia...

• neizun - neitzun

  

Gauza da ze gure ikuspegitik, ez litzake egon behar duda handirik gain egokitasuna on "neizun" moduko forma singularrak ki béte funtzio subjuntiboa an euskara batua. Azken buruan ari gara burúz adizki batzuk (subjuntibo singular horiek) zein erabili dirén an funtzio subjuntibo hori ia tika "hasierá on denborak". Euren jatorria oso argia da: "egin" aditza (zein, momenturen batean hasi zen erabiltzen an perifrasi subjuntiboak):

neizun = negizun

Harago, "neizun" hori ez da baizik iraganeko forma indikatiboa, perténitzen ki "egin" aditza, zein momenturen batean hasi baitzen erabiltzen kin zentzu subjuntiboa (berdin nola "goazen" edo "gatozen", baina iraganaren kasuan adizkiak jada jantzita zekarrén bukaerako "-n" subjuntiboa):

on deizula

zein gero, perifrastikoki, honela ere emanen zen:

on egin deizula

Ez da, hortaz, adizki horietan ezer berezirik salbu euren laburtasuna (zeinen bila ari ginen) eta euren zilegitasun subjuntiboa (holaxe erabili dirá ez soilik sartaldean, baizik ere euskara zentralaren zati handi batean (gipuzkeran) atzo bertararte.

Gero dauzkagu pluralak, non batuko formek erakusten dituztén arazo larriak. Hor, báda pluralak egiteko mekanismo bat, zeinen emaitzak diren aski laburrak (akaso laburrenak), eta zein ez den pertenitzen ki ezein hizkera, izánki euskararen mekanismo orokorra, eta orokorki erabilgarria noiz ikusi egoki: hóri da mekanismoa nondik, adibidez gipuzkeran, Azpeitiko varietatean, eta Errezilgo azpivarietatean, emanen duté "nitzun" nola plurala on "nizun":

edota "ziztan" nola plurala on "zidan", edota "zizkun" nola plurala on "zigun":

Aplikatuz mekanismo pluralgile orokor hori ki gure goiko subjuntibo singular regular batuak, aterako zaizkigú goragoko formak.

Bestalde, Zuberoan, erabiliz ber mekanismo pluralgile orokorra, oso antzeko formak erabiltzen dituzte afinda eman iraganeko indikatiboa, hala singularrean nola pluralean, baina bádira diferentziak ere. Adibidez, Larrauko varietatean, singularrean daukagu "neizün", "neizien", "nen", "zeneitan", "zeneikün", "zenen", "zeitan", "zeizün", "zeikün" eta "zen":

eta pluralean: "geneitzün", "geneitzien", "zeneiztatzien", "zeneitzen", "zeneizkützien", "zeneitzien", "zeiztaden", "zeitzien", "zeitzen", "zeizkien", berriro "zeitzien" eta berriro "zeitzen":

Forma hauek guztiak, niretzat, ez lirake baizik konfirmazioa ezen goragoko formetan euskararen mekanismo pluralgile orokorra ondo aplikatu dela.

Goragoko seriean tipikoki soilik erabiliko lirake forma singularrak, salbu akaso an egokiera bereziak non azpimarratu nahi genukén pluralitatea. [2060] [>>>]

"nion → neion = niezaion = niezazkion" edo "zigun → zeigun = ziezagun = ziezazkigun"

Atzokoaren harira, gogoratu nahi genuké ondoko pasartea aterea ti ondoko sarrera hau: 

• [887] Konkordantzia pluralek ondo astundu ahal dituzte flexio datiboak

Aurrena ondo finkatuta utzi beharko genuke ze, objektu-konkordantzia singularretan, "egin" aditza dá argiki sinpleagoa zein  "*ezan" aditza (eta baita regularragoa ere):

deion  = diezaion = diezon
deidazun = diezadazun
deiguzuen = diezaguzuen
deieten = diezaieten = diezeten
neizun  = niezazun
zeidaten = ziezadaten
geneizuen = geniezazuen
zeieten = ziezaieten = ziezeten

Pluraletan, "deizki-" formako laguntzaileek mantentzen dute abantaila argia respektu oraingo  "diezazki-" batuak (ez dagoelarik diferentzia handirik respektu "dietza-" formak):

deizkion = dietzaion = diezazkion
deizkidazun = dietzadazun = diezazkidazun
deizkiguzuen = dietzaguzuen = diezazkiguzuen
deizkieten = dietzaieten = diezazkieten
zeizkion = zietzaion = ziezazkion
zeizkidazun = zietzadazun = ziezazkidazun

eta erabilíz zenbait kontrakzio:

deizk(i)on = dietz(ai)on = diezazk(i)on
deizkidazun = dietzadazun = diezazkidazun
deizk(ig)uzuen = dietzaguzuen = diezazk(ig)uzuen
deizk(i)eten = dietz(ai)eten = diezazk(i)eten

Oro har sinpleena eta errazena litzaké "egin" subjuntibo datiboa. Edonola ere, esan behar da ze, konkordantzia pluralek ondo astundu ahal dituzte flexio datiboak, eta, nire ustez, preferenteki ez lirake eman behar konkordantzia horiek (zein, jakina, beti ere egonen liraké aukeran), erabilíz komunzki konkordantzia datibo singularrak, eta oso bereziki noiz objektua datór ondorenda flexio datiboa:

Eman nión nire gauza guztiak.
... afinda eman neión nire gauza guztiak.
Eman zigún gure gauza guztiak.
... afinda eman zeigún gure gauza guztiak.

Esan nahi baita:

• nion → neion = niezaion = niezazkion

• zigun → zeigun = ziezagun = ziezazkigun

Euskara hutsa. [2059] [>>>]

... eta "egin" laguntzaile aktiboa

Genioén atzo, mintzatuz gain erábili adizki objetu-singularrak an erabilera plurala ere:

Gure ikuspuntutik, aisa egin liteke sinplifikazio hori an subjuntiboak eta potentzialak.

eta erabilera horiek areago sinplifikatuko dira erabiliz "egin" laguntzaile aktiboa (singularra), batez ere an forma tripersonalak:

• geneion  = genezaion = genezaizkion

• geneioke = genezaioke = genezaizkioke

Euskara hutsa. [2058] [>>>]

Amuriza (2012): "..., aditza, datibotik ez ezik, objektu pluraletik ere askatzea besterik ez litzateke falta,..."

Atzoko harira, gogoratu nahi genuke gure sarrera hau:

• [889] Amuriza (2012): "Objektu plurala aditzetik kanpora"

Atzo komentatzen genuén Txopi-k planteatutako aukera ki emán adizki guztiak an euren versio singularra, alegia, gabén objetu-konkordantzia plurala (jakina, noiz ere egoki den). Puntu horretaz, Xabier Amuriza-k hauxe zioen an bere "Zazpi ebidentzia birjaiotzarako" (2012:181):

Hortxe: euskaldun asko eta eskualde bat baino gehiago dira oso aspalditik, erdararik ia inork ez zekienetik, esaten datozenak: emon daigun eskerrak Jaungoikoari; babak egosita jan dot; emoiok goraintziak neure partez, eta abar eta abar.

Gure ikuspuntutik, aisa egin liteke sinplifikazio hori an subjuntiboak eta potentzialak. [2057] [>>>]

Beste hizkera bat non erabiltzen dirén "dio" formak kin objetu singularrak eta pluralak ere

Horrá beste hizkera bat non erabiltzen dirén "dio" forma singularrak ki adierazi objetu pluralak ere (ordezta "dizkio"): Urretxu-Zumarraga:

Berriro diogu: euskara hutsa. [2056] [>>>]

Adibide bat: Gabiria, non erabiltzen dirá forma tripersonal singularrak an erabilera singularra eta plurala

Galdetzen zuén Txopi-k herenegun:

"Dio" ordez "dizkio", noiz eta den plurala, ¿izan ahal da hizkuntzaren evoluzioaren froga bat?

Ikus daigún adibide bat, Gabiria:

non ber adizkiak erabiltzen baitira an "LO" eta "LOS", zehazki forma tripersonal singularrak an erabilera singularra eta plurala, alegia "dio" baina signifikatuz "dio" eta baita "dizkio" ere. Euskara hutsa. [2055] [>>>]

"neitzun" dá plurala on "neizun" nola "nitzun" dén plurala on "nizun"

Har daigun herenegungo lehen adizki-parea tikan herenegungo sarrera (erantzunez ki hango komentarioa ganik Josu Lavin), alegia...

• neizun - neitzun

  

Gauza da ze gure ikuspegitik, ez litzake egon behar duda handirik gain egokitasuna on "neizun" moduko forma singularrak ki béte funtzio subjuntiboa an euskara batua. Azken buruan ari gara burúz adizki batzuk (subjuntibo singular horiek) zein erabili dirén an funtzio subjuntibo hori ia tika "hasierá on denborak". Euren jatorria oso argia da: "egin" aditza (zein, momenturen batean hasi zen erabiltzen an perifrasi subjuntiboak):

neizun = negizun

Harago, "neizun" hori ez da baizik iraganeko forma indikatiboa, perténitzen ki "egin" aditza, zein momenturen batean hasi baitzen erabiltzen kin zentzu subjuntiboa (berdin nola "goazen" edo "gatozen", baina iraganaren kasuan adizkiak jada jantzita zekarrén bukaerako "-n" subjuntiboa):

on deizula

zein gero, perifrastikoki, honela ere emanen zen:

on egin deizula

Ez da, hortaz, adizki horietan ezer berezirik salbu euren laburtasuna (zeinen bila ari ginen) eta euren zilegitasun subjuntiboa (holaxe erabili dirá ez soilik sartaldean, baizik ere euskara zentralaren zati handi batean (gipuzkeran) atzo bertararte.

Gero dauzkagu pluralak, non batuko formek erakusten dituztén arazo larriak. Hor, báda pluralak egiteko mekanismo bat, zeinen emaitzak diren aski laburrak (akaso laburrenak), eta zein ez den pertenitzen ki ezein hizkera, izánki euskararen mekanismo orokorra, eta orokorki erabilgarria noiz ikusi egoki: hóri da mekanismoa nondik, adibidez gipuzkeran, Azpeitiko varietatean, eta Errezilgo azpivarietatean, emanen duté "nitzun" nola plurala on "nizun":

edota "ziztan" nola plurala on "zidan", edota "zizkun" nola plurala on "zigun":

Aplikatuz mekanismo pluralgile orokor hori ki gure goiko subjuntibo singular regular batuak, aterako zaizkigú goragoko formak.

Bestalde, Zuberoan, erabiliz ber mekanismo pluralgile orokorra, oso antzeko formak erabiltzen dituzte afinda eman iraganeko indikatiboa, hala singularrean nola pluralean, baina bádira diferentziak ere. Adibidez, Larrauko varietatean, singularrean daukagu "neizün", "neizien", "nen", "zeneitan", "zeneikün", "zenen", "zeitan", "zeizün", "zeikün" eta "zen":

eta pluralean: "geneitzün", "geneitzien", "zeneiztatzien", "zeneitzen", "zeneizkützien", "zeneitzien", "zeiztaden", "zeitzien", "zeitzen", "zeizkien", berriro "zeitzien" eta berriro "zeitzen":

Forma hauek guztiak, niretzat, ez lirake baizik konfirmazioa ezen goragoko formetan euskararen mekanismo pluralgile orokorra ondo aplikatu dela. [918] [>>>]

Uztapide: '...anaia baino gehiago gintzaion bata besteari...'

Herenegungo sarreran erabiltzen genuén honako expresioa:

...hurbilbu beharko gintzaioke ki...

zeinen oinarrian dagoén "gintzaion" forma (batuaz, "gintzaizkioke" eta "gintzaizkio": ikus sarrera hau). Eta gauza da ze, bilatzen hasita, aurkitzen ditugu erabilerak nola ondorengoa, aterea ti elkarrizketa bat zein Pello Zabala-k egin zion ki Uztapide bertsolaria (publikatua an HABE aldizkaria, "Uztapide, gizalege betekoa", 1988:30-31):

Hortxe dugu:

...anaia baino gehiago gintzaion bata besteari... [Uztapide]

 eta, bide batez:

... utzi eidazu...

esan nahi baita, erabiliz "egin" laguntzailea. Uztapide bersolaria zestoarra zen. [898] [>>>]

Akaso ezin da dena batera egin, eta joan behar da gradualki

Zioen atzo Txopi-k:

Nik jarriko nuen denak singularrez. Alde batetik geyo xinple eta bestalde geyo motz.

Dudagabe, hori ere aukera bat da. Horren inguruan, ikus ondorengo pasartea on gure idatzia titúlatzen "Buruz hizkuntzen garapen sintaktiko-diskursiboa" (an "Hizkuntzen berdintasun komunikatiboa: mitoa ala errealitatea?", Mikel Mendizabal, 2014:109):

Estruktura sintaktiko horretan aurreratu egiten da aditz laguntzailea (...zein dúten jartzen...) ki adíerazí ergatibitatea on bere aurreko sujetu aktiboa. Esan nahi baita ze:

..., dira kode konventzionalak zein dúten jartzen hegoak ki komunikazioa...

dá berdin nola:

..., dira kode konventzionalak zeinek jartzen dituzten hegoak ki komunikazioa...

zein ez den ibiltzen hain ondo nola lehenengoa (eta, jakina, hain ondo ez dabilena, ez da erabiltzen). Artikulu horretan, hauxe nioen burúz erabilera hori (2014:108):

Horrela, "zein" erlatibo monosilabikoak izan leike funtzio ergatiboa ere. Bestalde, holako kasuetan, noiz laguntzailea aurreratzen zaión ki aditz nagusia (hala nola ki bere objetua), bereziki interesgarri dateke aditza singularrean ematea (nahizta objetua plurala izan), zeren hiztunak, aditz laguntzailea emateko puntuan, akaso ez du oraindik guztiz erabaki bere objetuaren numeroa.

Artikulu hartan erabili genuén objetu-konkordantzia singularra noiz ere aditz perifrastiko bat aurreratzen zitzaion ki bere objetua. Aukera ona da baina, akaso ezin da dena batera egin, eta joan behar da gradualki. [888] [>>>]

Konkordantzia pluralek ondo astundu ahal dituzte flexio datiboak

Zioén herenegun Gilen-ek burúz flexio subjuntibo pluralak:

Hona pluraleko formen konparazioa adizki klasikoak ere inklus:

dietzon = deizkion = diezazkion
dietzadazun = deizkidazun = diezazkidazun
dietzaguzuen = deizkiguzuen = diezazkiguzuen
dietzeten = deizkieten = diezazkieten

Aurrena ondo finkatuta utzi beharko genuke ze, objetu-konkordantzia singularretan, "egin" aditza dá argiki sinpleagoa zein "*ezan" aditza (eta baita regularragoa ere):

deion  = diezaion = diezon
deidazun = diezadazun
deiguzuen = diezaguzuen
deieten = diezaieten = diezeten
neizun  = niezazun
zeidaten = ziezadaten
geneizuen = geniezazuen
zeieten = ziezaieten = ziezeten

Pluraletan, "deizki-" formako laguntzaileek mantentzen duté abantaila argia respektu oraingo "diezazki-" batuak (ez dagoelarik diferentzia handirik respektu "dietza-" formak):

deizkion = dietzaion = diezazkion
deizkidazun = dietzadazun = diezazkidazun
deizkiguzuen = dietzaguzuen = diezazkiguzuen
deizkieten = dietzaieten = diezazkieten
zeizkion = zietzaion = ziezazkion
zeizkidazun = zietzadazun = ziezazkidazun

eta erabilí ahal dirá aukera laburragoak:

deizk(i)on = dietz(ai)on = diezazk(i)on
deizkidazun = dietzadazun = diezazkidazun
deizk(ig)uzuen = dietzaguzuen = diezazk(ig)uzuen
deizk(i)eten = dietz(ai)eten = diezazk(i)eten

Oro har sinpleena eta errazena litzaké "egin" subjuntibo datiboa. Edonola ere, esan behar da ze, konkordantzia pluralek ondo astundu ahal dituzte flexio datiboak, eta oso bereziki flexio tripersonal potentzial eta subjuntiboak, halan ze, gure ustez, preferenteki ez lirake eman behar azken konkordantzia horiek (zein, jakina, beti ere egonen lirakén aukeran), erabiliz komunzki konkordantzia datibo singularrak, eta oso bereziki noiz objektua datorrén atzén flexio datiboa, izan ere puntu horretan akaso oraindino ez dakigu-ta objetua singularra ala pulara izanen den:

Eman ni(zki)ón nire gauza guztiak.
... afinda eman neión nire gauza guztiak.
Eman zi(zki)gún gure gauza guztiak.
... afinda eman zeigún gure gauza guztiak.

[887] [>>>]

Aukerak, aukerak, aukerak... aukera funtzionalak an euren funtzioa

Zioén Txopi-k atzo:

Barkatuko didazue nire ignorantzia baina noiz nintzen txikia genuen erabiltzen aditza an oso modu praktiko, xinple eta eraginkor:

- Berari emateko
- Zuk gu etxera ekartzeko
- Nik zuek ikusteko
- ...

Edo besterik gabe: emateko, ekartzeko, ikusteko... zeren kontestuak esaten digu zein den subjektoa ta objektoa.

Bai, eta justuki horregatixe genioén hemen ze:

Aditzaren arazo nagusia ez da, inondik inora, bere osaera, baizik bere kokapena (galdegaiaren legea), zein den puntu kruziala (hala nola sintaxi buruazkena, orohar).

Kontua da ze, alde batetik, existitzen dirá aukera ez-jokatuak zeinekin evitatu ahal dén (ia) edozein aditz subordinatu jokatu, hala nahi izanen gero. Eta aukera ez-jokatu horiek urrezkoak dira, eta landu behar dira (adibidez landuz tresna burulehenak) eta zaindu eta... Bai, dudagabe, oso eskura egon beharko dira halako aukerak. 

Horretaz gain, eta aditza jokatuz, báda aukera ki ez egín aditz-konkordantzia datiboa edota objetu-konkordantzia pluralak. Horiek ere dirá aukerak, beste aukera batzuk, ondo inportanteak ere, zein behar diren baloratu, landu, zaindu...

Eta azkenik, tratamendu bat eman behar zaie ki "nor-nori-nork" paradigmak (aukeran ere hortxe baitaude), zeintzako ez diren bilatu behar hain justu paradigma zailenak, baizik paradigma funtzionalak an euren funtzioa, hala izan daitezén, noiz nahiago, beste aukera real bat barnén hizkuntzaren erreminta-kutxa oparoa eta ondo landua, non denetarik dagoen. [886] [>>>]

Eta, euskal aditz batuan ahaztuenetan ahaztuena....: "egin" laguntzailea

Atzo (eta baita adibidez herenegun) kritikatzen genituén Euskaltzaindia-k egindago zenbait aukera respektu euskal aditz batua, non, genioenez, agertzen jakún zenbait forma ondo luze, zail eta are inpraktikable, denak ere oinarrituak an "*ezan" laguntzailea. Baina báda beste aukera orokor bat zein gutxitan konsideratzen den, bihurtu delarik beste aukera ahaztu horietako bat: "egin" laguntzailea.

Akaso baten batek esan lei (leike, legike) ze hala gertatzen da zeren, ezaguna denez, euskara batua, eta bereziki euskal aditz batua oinarritzen da an gipuzkera, eta zehazkiago an beterriko gipuzkera (ikus #381), eta hor ez direla hain ondo egokitzen "egin" laguntzailearen formak. Baina, esan behar dugú gauzak ez direla guztiz horrela; izan ere, "egin" laguntzailea erabili dá an gipuzkera atzorarte, eta existitzen da "egin" laguntzailearen versio zentralagoa (nolabait esan), zein erabil litekén bihartik bertatik, eta zein den ondo regularragoa eta sinpleagoa zein oraingo batuko aukera. Horrá aukera horren subjuntibo-forma singularrak:

deion  = diezaion
deidazun = diezadazun
deiguzuen = diezaguzuen
deieten = diezaieten

eta pluralak (subjuntiboan hobe baldin preferenteki erabiltzen badira soilik forma singularrak: ikus #887):

deizkion  = diezazkion
deizkidazun = diezazkidazun
deizkiguzuen = diezazkiguzuen
deizkieten = diezazkieten

Forma horiek osatzen dirá guztiz regularki ti forma indikatiboak, gehituz "-e-" ki hasierako morfema ("d-", "n-", "h-", "zen-", "z-" edo "gen"), eta bukatuz kin subjunktiboaren "-n" orokorra, baldin ez baleuka:

didazu (ind) -> deidazun (sub) [diezadazun]
nizun (ind) -> neizun (sub) [niezazun]
zenizkigun (ind) -> zeneizkigun (sub) [zeniezazkigun]
zizkidaten (ind) -> zeizkidaten (sub) [ziezazkidaten]

Dena dá, diogunez, ondo regularragoa eta sinpleagoa zein oraingo batua. Eta hor da, aukeran. [885] [***] [>>>]

Datuetan sakonduz: 1970ean 'dezai-', 'ditzai-' zirén ondo nagusi

Atzo konsideratzen genuen zénbat alditan agertzen ziren, orotara, zenbait adizki lehénda 1970. Eta ikusten genuen ze, kopuru total horietan, "dieza-" adizkiak nagusitzen ziren gain "dezai-" formak, alde handiz ere. Baina kontua da ze, hasten bagara hurbiltzen gure lupa estatistikoa ki datuak afin ikúsi euren dinamika, euren mugimenduak, euren tendentziak, orduan ikusiko dugu ze gauzak izan ahal dirá oso ezberdin.

Zeren egia bada ze XVII. eta XVIII. mendeetan "dieza-" zela guztiz nagusi gain "dezai-", zein ia ez zen idatzian existitzen, gauza da ze XX. mendean, guztiz nagusitzen ari zén "dezai-", nola ikusi ahal den jarraian:

1901-1937:  "dieza-" + "diezo-" + "dieze-" 74 aldiz
1938-1969:  "dieza-" + "diezo-" + "dieze-" 64 aldiz

bitartean ze, urte horietan, "dezai-" formak erakusten zituén zenbaki hauek:

1901-1937:  "dezai-" 189 aldiz
1938-1969:  "dezai-" 373 aldiz

Pluraletan tendentziak ez dira hain argi ikusten, kopuruak oso txikiak baitira:

1901-1937:  "dietz-" 9 aldiz
1938-1969:  "dietz-" 14 aldiz

aurká ondorengo kopuruak an "ditzai-" forma pluralak:

1901-1937:  "ditzai-" 7 aldiz
1938-1969:  "ditzai-" 25 aldiz

Esan nahi baita ze, 1970ean "dezai-" moduko adizkiak aski normaltasunez erabiltzen ari ziren, eurak zirelarik akaso aukera egokiena ki bihúrtu forma batua.

Euskaltzaindia-k, ordea, ez zuen bide horretatik jo, zergátik? Akaso bilatu beharko da horren arrazoia an iraganeko pluralak, zein, nahiz agértu gutxitan, regularki izanen zirén "zitzai-" formakoak, esan nahi baita: "zitzaidan", "zitzaizun", "zitzaion"..., erabat koinzidituz kin "izan" aditzaren "nor-nori" formak.

Edonola ere, bázen alternatibarik, baina hara non euskal akademiak, ordezta aukératu "dieza-" + "diezo-" + "dieze-" formak eta "dietz-" pluralak, zein ziren posibilitate argia barné "*ezan" aditza, hautatuko zituén:

"dieza-" + "diezaio-" + "diezaie-"  singularrean eta zéin eta "diezaizki-" pluralean

hola hartuz forma singular luzeagoak, eta bihúrtuz forma pluralak ia inpraktikable ("diezazkizuekegu", "diezazkizuekete", "diezazkidakete"). [884] [>>>]

Lehenago ze 1970: diezazki* 3, dietza* 208, ditzai* 72

Atzo komentatzen genuen nóla Euskaltzaindia-k ez duen batere arazorik izan aukératzeko ia adizki potentzial plural luze-konplexuenak ki beté bere paradigma batua. Hari horretara, bilaketa batzuk egin ditugu an Euskara Institutua-ren Corpus Historikoa, kontatuz forma bakoitzean zénbat agerraldi daudén lehénda 1970. Horrá:

-diezagu*  152 (lehénda 1970) [-dieza* 1008]
-diezazkigu*   0 (lehénda 1970)  [-diezazki* 3]

Beste aukera bat zén hau:

-diezagu*  152 (lehénda 1970) [-dieza* 1008]
-dietzagu*   41 (lehénda 1970)  [-dietza* 208]

edo hau:

-dezaigu* 56 (lehénda 1970) [-dezai* 584]
-ditzaigu* 7 (lehénda 1970)   [-ditzai* 72]

Halaber dauzkagu forma hauek:

-dezaizkigu* 2 (lehénda 1970)
-diezaigu* 0 (lehénda 1970)
-diezaizkigu* 0 (lehénda 1970)
-ditzazkigu* 0 (lehénda 1970)
-ditzaizkigu* 3 (lehénda 1970)

Datu horiek ere sugerituko ligukete ze, "*ezan" aditzaren barruan, "diezazki*" adizkiak ez direla aukerarik onena. [883] [>>>]

"diezazkidake" artén "ditzazkidake" eta "dietzadake": esan nahi baita gipuzkera kin ukitu lapurtar bat

Atzo Gilen-ek zioén honakoa burúz "*ezan" laguntzailearen forma potentzial pluralak:

Itzela da, Orotarikoan ez dago "diezazki-" bakarra ere, ez "liezazki-", ez "ziezazki-".

Bestalde, gipuzkeran aurkitzen ditugú forma potentzial pluralak nola hauek (Bonaparte-ren paradigmak: ikus hemen):

non dauzkagun: "ditzazki-", "zitzazki-" eta "litzazki-". Eta lapurteran honelakoak (Bonaparte-ren paradigmak: ikus hemen):

non dauzkagun: "dietza-", "zietza-" eta "lietza-", halan ze, neurri batean, esan geinke ze, batuko formak liraké gipuzkerakoak kin ukitu lapurtar bat, nahizta, hori bai, baturako aukeratu dituzté ia aukera luze eta konplexuenak (diot "ia" zeren ez dute aukeratu adibidez "dietzazki-" konplexuagoa), argiki erakutsiz Euskaltzaindia-ren desardura respektu aukeraren aspektu funtzionalak. [882] [>>>]

Eusebio Erkiaga: "Nork egin leza holako lanik?"

Aipatu genuén atzo "lezake" forma:

Azpimarratu nahi dugu ze "lei" forma hori dá monosilabikoa, bitartén "leike" dá bisilabikoa, eta batuko "lezake" trisilabikoa.

zein, genioenez, izanen zén printzipioz redundantea ("le-" eta "-ke" batera), eta diot printzipioz, zeren orobat erabil lei kin helburu pleonasmikoa. Edonola ere, zenbait hizkeratan redundantzia hori izan dá aukerakoa, aukeran egonik "lei" edo "leike" transitiboak aráuz hiztunaren helburu komunikatiboa, hautatuz artén laburtasuna ("lei") edo, akaso, pleonasmo expresiboa ("leike")

Edonola ere, "le gi" izanen zén "egin" aditzaren "akasoko" forma zaharra (3. persona horretan) berdin nola "le za" izanen zén ber forma an "*ezan", zeinen signifikantza izanen zén nola "ahal izan":

le za > leza → lezake
le gi > legi → legike > leike

non, hizkera batzutan, bereziki 3. personan, "-ke" atzizkia gelditu dén aukeran afin laburtu edo indartu expresioa (izan ere, 3. persona horretan ez zuen sortzen interferentziarik kin lehenaldia). Gerora, perifrastiko bihurtzean, "*ezan" aditza gamatikalduz joan zén nola laguntzaile (ez da bestela erabiltzen):

egin le(g)ike = egin lezake = egin ahal(ko) luke

Eta gauza da ze, "lezake" ere, noizbait erabili da gabén "-ke" an 3. persona hori ("leza" = "lezake"), akaso analogiaz, islatuz mendebaldeko "lei" = "leike". Ikus Eusebio Erkiaga euskaltzainaren erabilera hau ("Neurtitzak"):

Esan nahi baita: Nork egin lezake holako lanik? [881] [>>>]