Jeruntze-ko zuberera: ez dute erabiltzen "-ke(-)" potentzialik, soilik "ahal" formak

Atzokoan, nahizik erakutsí (ikus sarrera hau gain "nahizik...") euskal aditzaren bide eta konbinazio anitzak, ikusi genuen nóla zenbait hizkeratan "nor-nork" adizkiek hartu diete lekua (an 1. eta 2. personak: niri/guri, zuri/zuei) ki "nor-nori-nork" formak (zein soilik erabiltzen dirén an 3. personak: hari/haiei).

Gaur ikusi behar dugu beste bide horietako bat, zein, kasu honetan, erabiltzen den an Jeruntze herriko euskara (zuberera), non ez duten ematen batere adizki potentzialik kin "-ke(-)" partikula (nola litzakén "genezake"), horren ordez soilik erábiliz "ahal" formak (nola adibidez "ikusten/ikusi ahal(ko) genuke"). Ikus an Philippe Etxegorri-ren "Jeruntzeko Üskara. Ekialdeko euskara" (2003:270):

Dá beste bide bat zek erakusten du, berriro, nóla euskararen bideak izan ahal dirén modu ezberdinetakoak. [938] [>>>]

Eta gauza da ze, azterketa batean, ikasleei galde lekieke gain zilegitasun batua e forma sinplifikatu horiek ('tete' -> 'te')

Atzo Josu Lavin-ek zioen:

cinderauzqueteteten
Batueraz cindizquiequeteten = cintuzqueteten + haiei

baina hori ez da Euskaltzaindia-k eratorritako forma batua (horretaz mintzatu ginen hemen edo hemen), baizik Josu-k berak eratorritako forma bat zein ez den batua. Forma batua, laburrena, dá (ikus sarrera hau eta atzokoa):

zintieketen

eta horrekin konparatu behar du Josu-k bere paradigmetako "cinderauzqueteteten".

Era berean, hemengo "cinderauzquiqueoteten" bihurtuko litzaké "zintioketen", halan ze, bai "zintieketen" nola "zintioketen" sartuko lirake artén forma erabilgarriak (ikus hemen, eta koloreen interpretazioa hemen).

Diogu ze goragoko bi adizki horiek ("zintieketen" nola "zintioketen") dirá forma batu laburrenak zeren aplikatu zaie sinplikazio bat zeinen arabera, jarraiki Euskaltzaindia, adizki batuetako "tete" multzoak bihur daitezké "te" soilak, aukeran. Edonola ere, bádirudi ze, atzo genioenez, aukera hori ahaztuxea dago, zeren noiz konsúltatú bi adizkitegi oso erabiliak, alegia Maizpide edo Santurtziko Euskaltegiko taulak, ez da espreski ematen aukera hori. Ikus ondorengo taulá ganik Maizpide euskaltegia:

edo honako hau, Santurtziko Euskaltegikoa:

Eta gauza da ze, azterketa batean, ikasleei galde lekieke gain zilegitasun batua on forma sinplifikatu horiek ("tete" → "te").

Azkenik galdera bat ki Josu Lavin gain bere oinarriak noiz dioén:

Neuc Krutwigec aditzari buruzco lan batean ipinitaco criterioetan oinharritu naiz eta Ithurriren grammatican.

Ithurri-ren gramatika ezaguna da, baina, Josu, eman ahal diguzu mesedez zéin den Krutwig-en referentzia zehatza? Irakurri nahiko genuke (ikus [1795]). [936] [>>>]

Bilatu edota eratorri behar dirá aukerak, aditzean ere: gintzaioke, zeniozke-zeniokez, litzake,...

Atzo aipatzen genituén Amuriza-k 2010ean egindako bi galdera zein eskatzen ari dirén, oihuka ere, erantzun landu bat ganik Akademia, zein baita esatea ganik gure autoritate linguistikoak. Liburu berean ("Euskara batuaren bigarren jaiotza", 2010), aurreraxeago, Amuriza-k egiten zituén galdera eta komentario gehiago respektu nóla joan bideratzen berak planteatutako arazo horiek. Adibidez (2010:142):

Bilatu edota eratorri behar dirá aukerak, aditzean ere: gintzaioke, zeniozke-zeniokez, litzake,... [927] [>>>]

'dieza(i)zkidake': 5 silaba eta gorri

Genioen hemen:

Linguistikan nekez emanen dira lege orokorrak: kasuistiká izaten da hain handia non (ia) beti existituko dira salbuespenak ki edozein arau zein proposa daigun. Baina, bádira tendentziak, tendentzia argiak, tendentzia sendoak, zein abantailaz laburbil litezkén an arauak, arau orokorrak, zein oso kontuan hartu beharko liraké begira ki euskara batua.

Eta halakoxea litzake tituluko lege-moduko hori:

Adizki laguntzaileak ez lirake pasatu behar ti 4 silaba zein hasí kin konsonantea.

Zeren, edozein kasutan, 4 silabatik gorako inflexioak jada luzeak dira, baina noiz dituztén, gainera, gehiago ze 4 silaba zein hasi kin konsonantea (demagun "zeniezazkigun", "zeniezazkiguten", "zeniezazkiguketen"), definitiboki astun gertatu ohi dira, halan ze egonen da (eta báda) joera orokor bat ki saihestu haien erabilera.

Hortaz, oso gauza ona litzaké 4 halako silabatik gorako laguntzaile guztiak ordezkatuko balira kin forma laburragoak eta sinpleagoak, nahiz ez horregatik gutxio propioak. Edo, ordezkatu ezean, gutxien-gutxienik beharko liraké aukerak, aukera explizito sinpleagoak.

Atzo, Josu Lavin-ek zioen:

Ongui erabilcen direnec ez dute forma simpleagoric behar.

nizquiçuque, adibidez

Neuc ençun eguiten dut eta erabilcen.

"nizkizuke" adizkiak 4 silaba ditu, eta sartzen da an gure esparru erosoa, halan ze, berez, ez litzake hor zértan bilatú forma sinpleagorik. Ondo. Hortaz, eman litezke:

nik zuri nizkizuke
zuk niri zenidazke

Horretarakoxe existitzen dira aukerak. Josu-k aurrerago zioen ze:

cenizquidaquete, ordea, uste dut seculan ez dudala ençun contextu communicativo normaletan.

Gure irizpidean adizki hori agertzen da an alde gorria, kin bere 6 silaba. Ondo.

Azkenik dauzkagu 5 silabakoak, non dauzkagun adibidez goragoko "zeniezazkigun", edo Josu-k atzo aipatutako "cenizquidaque" edo "dieçazquiogun". Esan nahi baita ze hor izan ahal ditugu kasu urdinak eta gorriak araúz konplexitatea on silabak (zeintan gure irizpideak soilik konsideratu du elementu basiko bat). Seguruena, hor egon gintezke eztábaidatzen bakoitz kasu partikularra ad infinitum, baina ez da hori gure asmoa, baizik erakustea tendentzia orokor esanguratsuak, zeinekin lan egín. Alde horretatik, ikus daigun Josu Lavin-ek egindako ondoko proposamena afin ordezkatu “dieza(i?)zkidake” (hemen, 2004):

SINGULARRA: diezadake,
PLURALA: dietzadake (“dieza(i?)zkidake” ahoskaezinaren ordez).

“dieza(i?)zkidake”: 5 silaba eta gorri. Ondo. [924] [>>>]

Irizpide eta taula irekiagoak eta revisagarriagoak: 'zenizkigukete = zeniguzke', aukeran

Zioén atzo Josu Lavin-ek:

Batueraren aditz lagunçaileen taulac fincatu cituzten haiec ez ceraucoten dedicatu lan honi behar cen dembora eta arreta. 

Bai, horixe egin zuten, hasiera batean finkatu ia dena, eta itxuraz behin betiko. Hortxe ikusten dut nik arazo handiena: kontu hauek izan behar dira prozesu bat non beharko litzakén flexibilitatea eta adi egotea ki beharrak on erabiltzaileak (eta erabiltzaile potentzialak). 

Dudagabe, beste garai batzuk ziren, eta lana ez zen erraza, baina gaurko ikuspegitik ikusita, argi iruditzen zait ze beharko liraké irizpide eta taula irekiagoak eta revisagarriagoak arrén eta, prozesuaren finean, tauletako adizki guztiak izan daitezén erosoki erabilgarriak (ikus "Zertako nahi dugu adizki bat baldin ez bada funtzionala?").

Eta ari garelarik gain "zenizkigukete", hona hemen aukera bat non ez den agertzen kolore gorririk (ikus hemen zér diren koloreak), eta non "zuek" saileko adizkiek mantentzen duté ber forma zein "zuk" adizkiek (ikus hemen):

nizuke - nizuzke
nioke - niozke
nizueke - nizuezke
nieke - niezke

zenidake - zenidazke
zenioke - zeniozke
zeniguke - zeniguzke
zenieke - zeniezke

lidake - lidazke
lizuke - lizuzke
lioke - liozke
liguke - liguzke
lizueke - lizuezke
lieke - liezke

genizuke - genizuzke
genioke - geniozke
genizueke - genizuezke
genieke - geniezke

lidakete - lidazkete
lizukete - lizuzkete
liokete - liozkete
ligukete - liguzkete
lizuekete - lizuezkete
liekete - liezkete

Aparte, jakina, erabil liteke soilik singularra, edota soilik adizki ez-datiboak, zein geldituko lirakén nola orain, salbu "zuk = zuek":

nuke - nituzke
zenuke - zenituzke
luke - lituzke
genuke - genituzke
lukete - lituzkete 

Halako formak aukeran egonen lirake, eta praktikak esan beharko luke ea hurrengo revisio batean, ukitu gehiago egin behar diren, ala, akaso, ez. [923] [>>>]

"zenizkigukete" ere, behin agertzen da

Aurreko sarreretan aipatu dugu nóla "zeniezazkigukete" forma ez den pizgarririk onena ki favóratu euskararen erabilera (ikus hemen nóla interpretatu kolore horiek). Baita gogoratu dugu nóla Ibon Sarasola-k aldezten zituén "ahal" formak xedé ordezkatu forma potentzial luze eta konplexu horiek. Baina, horrekin ere, kontua ez da guztiz argitzen:

egin zeniezazkigukete = egin ahal(ko) zenizkigukete

Konsultagun "zenizkigukete" formaren erabilera an Egungo Testuen Corpusa:

edota an Corpus Historikoa:

Ikusten dugunez, bi corpus handi horietan, "zenizkigukete" behin erabili da (an "Argia" aldizkaria, 1975), justuki berdin nola diotén Estitxu eta Ixiar Eizagirrek (Argia, 2004) an euren elkarrizketa ki Ibon Sarasola (ikus hemen):

GALDERA: Ereduzko Prosa Gaur aplikazio informatikoan, "zeniezazkigukete" aditza behin soilik agertzen da 87 liburutatik...

[922] [>>>]

Kontuan hartzen ari da ze silaba guztiak ez dira berdin konplexuak

Herenegun zehazten genuén irizpide bat za erabaki sistematikoki nóiz euskara batuko adizkiak serioski birkonsideratu beharko ziren zatio izán nabarmenki luze-konplexuak (ikus "Zertako nahi dugu adizki bat baldin ez bada funtzionala?"), bai-eta akaso, eurekin batera, euren paradigma osoak. Irizpide horretan oso bereziki fijatzen ginen an silabak zein hási kin konsonantea, halatan non adizki jakin batek halako 4 silabatik gora bazituen, argi gorria piztuko zen.

Eta bide horretatik, atzoko sarreran gorriztatu genituén adizki horiek non zenbatu ahal zirén gehio ze 4 silaba kin hasiera konsonantikoa, apárte urdíndu horiek adizkiak zein, gorri ez zirelarik, bázituzten guztira 5 silaba edo gehiago. Era berean belztu genituén 2 edo 3 silabako adizkiak, zein izaten baitira ondo egokiak. Horretaz, atzo, Erramun Gerrikagoitia-k galdetzen zuén:

Nic ez dut comprenitu hori ze hasten direnac consonantez zeren jaquin arazi duzu Jesus ze aguertzen dira urdinduta zeinac dute 4 sillaba baino guehiago eta gorrituta daucatenac 4 sillaba baino guehiago baina hasten direnac kin consonantea.

Aitzitic ikusten dut urdinduta "niezazkizuen" eta gorrituta "zeniezazkidan".

Ez al dira biac hasten kin consonantea? N eta Z letrac ez al dira biac consonante, ez direnac volalac. 

Gauza da ze, aipatutako neurria oinarritzen da an silaba horiek zein hásí kin konsonantea, eta ez an adizkiak kin hasiera konsonantikoa. Horrela:

nie - zaz - ki - zu - en

adizki horrek ditú 4 silaba zein hásí preseski kin konsonantea (nie - zaz - ki - zu), eta gainera 1 zein hasí kin fonema vokalikoa (en). Hori dela ta agertzen dá urdin (ez da sartzen an irizpide horia, nahiz hurbil dabilen: báditú, orotara, 4 silaba baino gehiago). Aldiz:

ze  - nie - zaz - ki - dan

adizki horrek ditú 5 silaba zein hásí kin konsonantea, halan ze gorriztatu dugu. Izan ere, irizpide horretan kontuan hartzen ari da ze silaba guztiak ez dira berdin konplexuak. [917] [>>>]

Iraganeko subjuntibo datibo-plurala erabili nahiko balitz, aukera bat

Atzo genioén ze inflexioak (adizki laguntzaileak) ez lirake pasatu behar ti 4 silaba zein hasi kin konsonantea (silaba minimoki konplexuak) nahizta ja edozein adizki laguntzaile kin gehiago ze 4 silaba konsidera litekén luze. Eta gauza da ze inflexio luze edo astunak erabili ohi dirá erlatiboki gutxiago zein euren kide laburrago edota sinpleagoak, evidentziatuz a inportantzia on pisu fonikoa (pisu fisikoa) gain funtionalitatea on tresna linguistikoak (oso bereziki noiz sintaxi dén buru-azkena).

Hortaz, eta atzoko ildoari segituta ("zeniezazkigun", "zeniezazkiguten", "zeniezazkiguketen"), beherago jarri ditugú iraganeko aukera subjuntibo datibo-plural alternatibo posible batzuk, non beltzituta agertzen dirén forma pluralak kin 2 edo 3 silaba, urdinduta agertzen dirá forma pluralak kin gehiago ze 4 silaba non-eta ez duten gehiago ze 4 silaba zein diren hasten kin konsonante, zeren azken kasu horretan agertuko dirá gorrituta:

neizun - neitzun (niezazkizun)
neion - neitzon (niezazkion)
neizuen - neitzuen (niezazkizuen)
neien - neitzen (niezazkien)

zeneidan - zeneiztan (zeniezazkidan)
zeneion - zeneitzon (zeniezazkion)
zeneigun - zeneizkun (zeniezazkigun)
zeneien - zeneitzen (zeniezazkien)

zeidan - zeiztan (ziezazkidan)
zeizun - zeitzun (ziezazkizun)
zeion - zeitzon (ziezazkion)
zeigun - zeizkun (ziezazkigun)
zeizuen - zeitzuen (ziezazkizuen)
zeien - zeitzen (ziezazkien)

geneizun - geneitzun (geniezazkizun)
geneion - geneitzon (geniezazkion)
geneizuen - geneitzuen (geniezazkitzun)
geneien - geneitzen (geniezazkien)

zeneidaten - zeneizten (zeniezazkidaten)
zeneioten - zeneitzoten (zeniezazkioten)
zeneiguen - zeneizkuen (zeniezazkiguten)
zeneieten - zeneitzeten (zeniezazkieten)

zeidaten - zeizten (ziezazkidaten)
zeizuten - zeitzuten (ziezazkizuten)
zeioten - zeitzoten (ziezazkioten)
zeiguen - zeizkuen (ziezazkiguten)
zeizuten - zeitzueten (ziezazkieten)
zeieten - zeitzeten (ziezazkieten)

Eta, jakina, beti dago aukera ki ez egín konkordantzia datiboa, edota ez egin konkordantzia plurala, edota ere, azkenik, báda aukera ki ez erábili batere subjuntibo jokaturik (estruktura ez-jokatuak). [916] [>>>]

Euskaltzaindia (1993): "Euskara batuan lehenbiziko laurak bakarrik aukeratu baldin badira ere,..."

Josu Lavin-ek galdetú:

Ez dut uste, oker egon nintequeenarren, Euscalçaindiac ez duenic permittitzen egin aditza erabilcea ezan aditzaren ordez:

eman dieçadaçun nahi dut
=> eman deguidaçun nahi dut

EGIN paradigma erabil liteque EZANen ordez edo batera.

Oker nago?

Dio Euskaltzaindia-k an bere "Euskal Gramatika Laburra: Perpaus Bakuna" (1993:258):

Esan nahi baita ze Euskaltzaindia-k aukeratu zituén laguntzaile hauek: "izan", "*edun", "*edin" eta "*ezan"; eta, justuki "egin" laguntzailea ez dela aukera batua.

Zehatzago, Euskaltzaindia-k aukeratu zituén "dieza[dazun]" singularrak eta "diezazki[dazun]" pluralak ordezta saiátu konpatibilizatzen "egin" eta "*ezan" arartez forma guztiz bateragarriak nola "dei[dazun]" eta "dezai[dazun]" singularrak ("-za-" jarrita, edo ez), kontuan hartúz, gainera, ze, "nor-nori-nork" subjuntibo horretan, konkordantzia pluralak izan beharko liraké soilik aukera bat. [907] [>>>]