Horrek ekarriko luke ze adibidez "ko(-)" moduko erakusleak izanen liraké oso zaharrak

Amaitzen genuén atzo esánez ze:

Bai, Mitxelena-k hobesten dú hóri hipotesia ezen jatorrizko erakusleak "k-" soinua zeramatela, halan ze soinu hori zenbait kontextu fonetikotan joanen zen higatzen harik deságertu (alegia, guk gorago deitutako "hirugarren bidea", antzera nola ikusi genuén an "kide").

Horrek ekarriko luke ze adibidez "ko(-)" moduko erakusleak izanen liraké oso zaharrak, hain zaharrak ze euren arrastoa galduko litzaké an zurrunbiloa on iragana, hain zaharrak non akaso ager litezkén haien zantzuak an hizkuntza iberikoa. Eta, galdetzen dugu:  Aipatu al dira inoiz halako "k-" hasierak an antzeko lexiko/morfologia iberikoa (adibidez an "kide" moduko hitz bat edo "ko" moduko erakusle bat), oso espekulatiboki balitz ere? [2975]

Mitxelena (FHV): "... la conservación de la inicial..." [alegia, "hirugarren bidea"]

Atzokoan komentatzen genuén Mitxelena-ren analisia gain hóri bikoiztasun formala artén "ori" eta "-kori" an zenbait hizkera nafar (FHV), eta gaur azpimarratu nahi genuke zéin den Mitxelena-ren beraren azalpena gain bikoiztasun hori: 

Es natural pensar que la conservación de la inicial solo era regular cuando se empleaban como adjetivos e iban unidos estrechamente al nombre precedente. En efecto, el ronc. tiene los pronombres ori 'usted' y ura anafórico y pronombre personal de 3.ª pers.

Ikusten denez, Mitxelena-k egiten du hemen ere ber planteamendua zein komentatzen genuén an...

• [2961] Hirugarren bidea: "kide > -kide / -ide" (Mitxelena, FHV)

(...) Gaurkoan komentatu nahi genuke atzoko aipuko [3] oharra (an EHHE, 2019), non aipatzen den nóla Mitxelena-k finean hobestu zuén honako hipotesia ki azaldu "-kide" (tituluko "hirugarren bidea"):

[3] Badirudi, guk ez bezala, Mitxelenak forma herskariduna duela jatorrizkotzat. [EHHE, 2019]

Horren arabera, abiapuntua izanen zén "kide" (jada kin "k-"), nondik "kide > -kide / -ide" aráuz inguru fonetikoa, halan ze, "-kide" sufijoan, "k" soinu hori jatorrizkoa litzaken. (...)

Bai, Mitxelena-k hobesten dú hóri hipotesia ezen jatorrizko erakusleak "k-" soinua zeramatela, halan ze soinu hori zenbait kontextu fonetikotan joanen zen higatzen harik deságertu (alegia, guk gorago deitutako "hirugarren bidea", antzera nola ikusi genuén an "kide"). [2974] [>>>]

Mitxelena (FHV): "Es natural pensar que la conservación de la inicial solo era regular cuando se empleaban como adjetivos e iban unidos estrechamente al nombre precedente."

 Amaitzen genuén atzoko sarrera egínez galdera bat:

Gure kasu partikular honetan, abiapuntuko "ho" hori litzaké jatorriz hurbileko erakusle beregain bat, zein, noiz postpositiboki elkártu kin izenak ("-ho"), bihurtuko zén "-ko". Baina, bá al da adibide argirik non "ho" moduko demostratiboren batek (nola dén "(h)ori") erakusten duen halako bikoiztasun formal hori artén "(h)o-" noiz arítu nola izenorde beregaina eta "-ko-" noiz joán postpositiboki atxikia ki izena?

Eta erantzuna dá baiezkoa, nola irakurri ahal dugún adibidez an FHV  noiz Mitxelena mintzo den burúz soinu oklusiboak zein diren txandakatzen kin zero an sufijo-hasiera: autoerak dioenez, "t" eta "k":

Las oclusivas que alternan con cero en la inicial de sufijos son t y k. [Mitxelena, FHV, 244]

Aurreraxeago, autoreak dio:

Guarda sin duda estrecha relación con lo anterior el caso de los demostrativos. Aquí unos dialectos navarros, más conservadores al parecer, tienen una oclusiva dorsal inicial que falta en los demás: ronc. kaur, sal. kau, ronc. sal. kori, kura (aezc. a.-nav. meridional gau, go(r)i, gura), demostrativos de l.ª, 2.ª y 3.ª pers., en los otros hau(r) o au, (h)ori, (h)ura (vizc. a), etc. Es natural pensar que la conservación de la inicial solo era regular cuando se empleaban como adjetivos e iban unidos estrechamente al nombre precedente. En efecto, el ronc. tiene los pronombres ori 'usted' y ura anafórico y pronombre personal de 3.ª pers.

Hau da, erronkariko hizkeran adibidez, izanen genuké "ori" aldaera noiz joán soilik, baina "-kori" noiz erakuslea joán fonetikoki atxikirik ki bere aurreko izena (...cuando se empleaban como adjetivos e iban unidos estrechamente al nombre precedente), alegia hóri berbera zein gertatuko litzakén kin erakusle beregainak nola "(h)o" noiz fonetikoki elkartu kin euren aurreko izenak, emanez "-ko" forma atxikia. [2973] [>>>]

Bá al da adibide argirik non "ho" moduko demostratiboren batek (nola dén "(h)ori") erakusten duen halako bikoiztasun formal hori artén "(h)o-" noiz arítu nola izenorde beregaina eta "-ko-" noiz joán postpositiboki-atxikia ki izena?

Genioen atzo:

Ikusi dugu an aurreko sarrerak nóla tipikoki proposatzen dén "-h... > -k..." ibilbide fonetikoa noiz "h"-z hasitako osagai bat atxikitzen den nola bigarren elementua an konposizioa edo derivazioa (EHHE, 2019, zuzendua ganik Joseba Lakarra eta koordinatua ganik Julen Manterola). Horrá beste adibide bat aterea ti EHHE:

Bigarren osagaia -kor ( < *-hor) atzizkia izan liteke, *ahakor > ahakar asimilazioz,... [EHHE, 2019]

Bai, dá beste adibide bat non proposatzen ber evoluzio fonetikoa zein proposatzen ari garen an:

*-ho > -ko (ikus adibidez #2959)

zein ez litzaken baizik evoluzio horretako beste kasu bat.

Gure kasu partikular honetan, abiapuntuko "ho" hori litzaké jatorriz hurbileko erakusle beregain bat, zein, noiz postpositiboki elkártu kin izenak ("-ho"), bihurtuko zén "-ko". Baina, bá al da adibide argirik non "ho" moduko demostratiboren batek (nola dén "(h)ori") erakusten duen halako bikoiztasun formal hori artén "(h)o-" noiz arítu nola izenorde beregaina eta "-ko-" noiz joán postpositiboki atxikia ki izena?  [2972] [>>>]

Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa burúz "-kor" atzizkia (2019): "-kor ( < *-hor)"

Ikusi dugu an aurreko sarrerak nóla tipikoki proposatzen dén "-h... > -k..." ibilbide fonetikoa noiz "h"-z hasitako osagai bat atxikitzen den nola bigarren elementua an konposizioa edo derivazioa (EHHE, 2019, zuzendua ganik Joseba Lakarra eta koordinatua ganik Julen Manterola). Horrá beste adibide bat aterea ti EHHE:

Bigarren osagaia -kor ( < *-hor) atzizkia izan liteke, *ahakor > ahakar asimilazioz,... [EHHE, 2019]

Bai, dá beste adibide bat non proposatzen ber evoluzio fonetikoa zein proposatzen ari garen an:

*-ho > -ko (ikus adibidez #2959)

zein ez litzaken baizik evoluzio horretako beste kasu bat. [2971] [>>>]

Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa burúz "-kume" (2019): "..., egiantzekoagoa izan liteke 'k-' hitz-elkartuetako fonetismoen barrenean ulertzea."

Jarraituz kin atzoko textua, non EHHE mintzo dén burúz "-(k)ume", irakur daigun ondoko zati hau ere:

Are gehiago, kume-ren historiari begiratzen badiogu, pentsa liteke bilakaera horietatik kanpo sortua dela, aski berriki; hau gogoan hartuta, egiantzekoagoa izan liteke k- hitz-elkartuetako fonetismoen barrenean ulertzea. [EHHE, 2019]

EHHE esaten ari zaigu ze, abiatuz ti eskurako testigantzak (nola dén adibidez Lergako "ummezahar" zaharra) ezin dela hain argiki sostengatu goragoko bilakaera, alegia "*hume > *-hume > -kume" (dioskuenez, "-kume" izanen litzaké bilakaera horietatik kanpo sortua), halan ze sostengarriagoa litzaké "-kume" atxiki hori berrikiago sortu izana, aski berriki.

Baina, aski berriki sortu bada, nóla sortu da? Ba,...

... egiantzekoagoa izan liteke k- hitz-elkartuetako fonetismoen barrenean ulertzea. [EHHE, 2019]

Alegia, ondo ulertzen badugu, hor kokatuko ginake an eszenarioa on Azkue (ikus #2959, #2960 eta #2961), non... hitz-elkartuetako fonetismoen barrenean... sor zitekén "-k-" epentetiko bat abiatuz ti zero, hau da "-ume > -kume". 

Kasu horretan akaso berriro mintzatu beharko ginake gain analogia (ikus atzokoa), nahizta orain "-k-" analogiko berri hori ez litzake abiatuko ti beste "-kume" zahar batzuk, horiek bai regularki eratuak azpi baldintza tipikoak (txistukariaren ondoren agertu ohi baitira), zein gerora analogiaz hedatu diren ki beste baldintza fonetiko printzipioz irregular batzuk ere, baizik ze mekanismo atxikitzailea orain analogizatuko zen, aski berriki, suposatzen dugu ze abiatuz ti beste antzeko hitz elkartu batzuk (tipikoki regularki eratuak nola "-keta" edo "-kari", edo ez hain regularrak nola "-kide"), zeinen eredua hartuko baitzen (hitz-elkartuetako fonetismoen barrenean). 

Izan ere, eta atzo genioenez, behin mekanismoa sortuta azpi baldintza batzuk (kasu honetan, mekanismo edo eredu fonetikoa non agertzen dén "-k-" bat), gero orokortu ahal da, eta aplíkatu an baldintza eta denbora ezberdinak, finean bidéz betiko analogia. [2970] [>>>]

Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa burúz "-kume" (2019): "...; pentsatu beharko litzateke jatorrizko testuinguru baldintzatu hori gaindituta zabaldu dela '-kume',..."

Behin mintzatu garén gain "-(k)ide" (ikus #2960,...), aipa daigun "-(k)ume" ere, zeintaz EHHE mintzo dén honela:

Lehen hurbilketa moduan, -hari / -kari (cf. auhari/bazkari), *hide / -kide (cf. haurride/adiskide) eta -heta / -keta (cf. Erroheta/Andozketa [SMillán 1025]) bikoteekin konpara liteke -kume, eta proposatu, haietan bezala, inoizko *hume orokor batekiko banaketa osagarrian zegoela -kume, txistukari ondotik. Honek, jakina, esangura handia luke hitzaren jatorrizko hasperenaren eztabaidan.

Baina bikote horietan aski argi dirudi -kari, -kide eta -keta aldaeren jatorrizko banaketa, txistukariaren ondoren agertu ohi baitira, eta ez da hala -kume-ren kasuan; pentsatu beharko litzateke jatorrizko testuinguru baldintzatu hori gaindituta zabaldu dela -kume, funtsean, eta egiari zor, -kide-rekin ere gertatu dena. [EHHE, 2019]

nondik azpimarratzen dugún zatitxo hau:

...; pentsatu beharko litzateke jatorrizko testuinguru baldintzatu hori gaindituta zabaldu dela -kume, funtsean, eta egiari zor, -kide-rekin ere gertatu dena. [EHHE, 2019]

Kontua da ze, behin "-kume" (edo "-kide") forma sortu dén an kontextu fonetiko bereziren bat (txistukariaren ondoren agertu ohi baitira), euren zabalkundea beregaindu ahal da respektu jatorrizko kontextu (baldintza) hori, bidéz betiko analogia, hala sortuz "-kume" forma atxiki beregaina (aplikagarria printzipioz an edozein kontextu fonetiko), eta areago, sortuz "kume" izena ere (antzera gertatuko zen kin "-kide" atixikia eta "kide" izena).

Bai, behin mekanismoa sortuta (akaso azpi baldintza bereziak), betiko analogiak egin ahal du bere lana (azpi baldintza diferenteak, orokorragoak). [2969] [>>>]

Atzo gogoratutako "-ko" leku-genitibo hori (an deiturak) dá berbera zein den erabiltzen nola erlazionatzaile adnominal orokorra

Kontua da ze atzo gogoratutako "-ko" leku-genitibo hori (an deiturak) dá berbera zein den erabiltzen nola erlazionatzaile adnominal orokorra:

• [1864] "-ko" dá erlazionatzaile 'adnominal' orokor bat zek eginen lioke referentzia ki izen bat ("adnominala") bidéz "-o" referentzial hori

Jarraituz kin gure azken egunetako ildoa, R. L. Trask-ek dio an bere "The history of Basque" (1997):

"The 'relational" or 'adnominal" suffix -ko ... (...) to produce a complex adjectival modifier ... [Trask, 1997:100-102]

emánez hainbat adibide:

Bai, "-ko" horrek produzitzen ditú modifikatzaile adjetibo konplexuak zek eginen liokete referentzia ki izen bat ("adnominalak") bidéz azken "-o" referentzial hori (an "-(k)o).

Bai, finean "-ko" erlazionatzaile adnominal orokorra dá gure betiko "-(h)o" hurbileko erakusle zaharra zein berezitu dén formalki eta funtzionalki nola "-ko". [2968] [>>>]

"-(k)o" an deiturak (batzuetan gabén "-k-" kin interpretazio ezberdina: "zabalo versus zabalko")

Aurreko sarreretan gogoratu ditugú:

• "-ko" diminutibo/hipokoristikoa (expresiboa, beti kin "-k-": "seniko", ikus #2965),

• aditzetako "-(k)o" referentziala (referentzial hutsa, batzuetan gabén "-k-". "darau(k)o", ikus #2966)

eta gaur gogoratu behar dugú hirugarren erabilera bat:

• "-(k)o" an deiturak (referentzial hutsa, batzuetan gabén "-k-" kin interpretazio ezberdina: "zabalo versus zabalko")

Horretaz, gogora daigun honako sarrera:

• [1858] "Eneko zuhurro" versus "Eneko Erroko"

Atzokoan (eta herenegun) aipatzen genuén "çalduno" forma, zeinen bukaerako "-o" hori litzakén berbera zein den agertzen an "otsoko" edo "neskato", nahiz azken erabilera horietan agertzen den kin "-k-" eta "-t-" epentetikoak. Azken "-o" hori orobat izanen litzaké berbera zein den agertzen an "Erroko", edo "derauko" (kin "-k-" epentetikoa). 

Finean, "-o" hori izanen litzaké referentzia bat, jatorriz hurbileko referentzia bat, zein gero joanen zén bihurtzen diminutibo-hipokoristikoa (gaur egun funtzio horretan bereiztu dá "-to/-tto/-txo"), edo baita ere erlazionatzaile orokor moduko bat (gaur egungo "-ko" erlazionatzailea).

Esan nahi baita ze, gure analisian:

Eneko zuhurro 

izanen litzaké formalki oso antzekoa nola: 

Eneko Erroko

epentesiak gorabehera. Gure ikuspuntutik, hirurek konpartituko lukete "-o" referentzial berbera.

eta beste hau ere:

• [1859] "Eneko zabalo" versus "Eneko Zabalko"

Tituluko "zabalo" horrek adieraziko luké honako hau (ikus atzoko sarrera):

• zabalo = zabalori = zabal hori

bitárten tituluko "Zabalko" hori litzaké:

• Zabalko = Zabalkori = Zabalko hori

non "-k-" epentetiko horrek ezberdinduko luke nóiz bere osteko "-o" horrek adierazten duén leku bat (kin "-k-" an "Zabalko") eta nóiz "-o" horrek sinpleki adierazten duén karakteristika bat (gabén "-k-" an "zabalo").

Gerora, "-o" referentzial horren zentzua galduko zén, eta "-ko" formak izaera berria hartuko zuén lótuz lekua ("Zabal") eta "-o" errepikatu moduko bat ("hori") an "Zabalko hori" (non "-o" dén berdin "hori").

Hor ikusten dugu nóla "-o" eta "-ko" ezberdindu (berezitu) dirén formalki eta funtzionalki: "-o" soila erabiltzen da kin adjetiboak, bitárten "-ko" erabiltzen den nola leku-genitiboa (finean erlazionatzaile orokorra), nahiz jatorriz biak izán gauza bera. Azken "-ko" horrek beti eramanen dú "-k-" soinua finéz argi utzi bere funtzio erlazionatzaile ezberdina respektu "-o" soila. [2967] [>>>]

Aditzetan, aldiz, ez da existitzen konponente expresibo hori, soilik referentzialitate hutsa

 Genioén atzo ze "-ko" hipokoristikoetan...

... bilatuko litzaké diferenziazio bat respektu erabilera ez-hipokoristikoak (zein lortuko litzakén bidéz oklusioa). Akaso horregatik, erabilera diminutibo hipokoristiko horietan ez legoke "-k- / -t-" gabeko aldaerarik (ez zegoen "seni(k)o / neska(t)o"), baizik soilik "seniko / neskato", independenteki zéin izan inguru fonetikoa.

Bai, erabilera hipokoristikoetan ez dago parentesirik (ez dago ""-k- / -t-" gabeko aldaerarik) bitárten erabilera referentzial hutsetan existitu ohi dirá "-k- / -t-" gabeko aldaerak ere. Ikus adibidez #2941:

Gogoratzen genuén atzo ondoko taulatxoa ganik Oregi (1974:273)

 zeintan dauzkagún:

• darau(k)o 

• darau(t)zu

halan ze bádira "darauo" eta "darauzu" aldaerak an zenbait hizkera, non ez den agertzen "-k-"-rik, ez "-t-"-rik. Halako erabileretan ez da existitzen konponente expresiboa (hipokoristikoa), soilik referentzialitate hutsa. [2966] [>>>]

Mitxelena (FHV): "Las oclusivas fuertes iniciales se perdieron regularmente (de todos modos, la desaparición de 't-' fue mucho mas radical que la de 'k-'), salvo en algún caso en que las protegió el carácter expresivo del término..."

Atzokoan mintzo ginen burúz prozesu fonetiko zahar bat (gertatua en circunstancias y fecha no exactamente precisables), zeinen arabera galdu ahal zén soinuen oklusibitatea hala an hitzen hasiera nola ere an barneko posizioa on hitz konposatu/derivatuak (inguru intervokalikoak barne):

12.18. Conviene hacer aquí, para fijar las ideas, un breve resumen del esquema, en su mayor parte conjetural, que proponemos para el sistema oclusivo del vasco antiguo. (...)

Las fuertes, sordas y plenamente oclusivas, eran aspiradas o no según la posición. De aquí que, en circunstancias y fecha no exactamente precisables, las aspiradas - o algunas de ellas- llegaran a aflojar la oclusión y terminaran por reducirse a h y naturalmente a cero en los dialectos que perdieron la aspiración e incluso en los otros muy a menudo. Lo más probable es que este proceso se cumpliera no solamente en inicial absoluta, sino también en muchos compuestos y derivados cuando la oclusiva no se apoyaba en una sibilante -o al menos en una consonante- anterior. [Mitxelena, FHV, 254]

Gaur komentatu nahi genuke faktore bat zek oztopa leiké oklusibitate-galera hori: expresibitatea. Ikus Mitxelena-ren hitzok (FHV):  

Las oclusivas fuertes iniciales se perdieron regularmente (de todos modos, la desaparición de t- fue mucho mas radical que la de k-), salvo en algún caso en que las protegió el carácter expresivo del término: khe, ke(e), kei 'humo', khiño etc. 'hedor' (ant. *keno), t(h)u 'saliva' y alguno más (...). Cuando la sorda inicial latina fue reproducida excepcionalmente por una fuerte vasca, se perdió también. [Mitxelena, FHV, 255]

Nolabait esan, expresibitate handiago batek eman leio indar gehiago ki soinu oklusiboa, batzuetan evitatuz oklusibitate horren galera. Eta bide beretik (alegia, indartuz oklusibitatea), expresibitate handiago batek akaso orobat eragin lei oklusibitatearen sorrera ere, abiatuz adibidez ti aspirazioa ("-ho > -ko"), kasu horretan ere gertatzen baitá, finean, oklusibitatearen indartze bat. 

Esan nahi baita ze baldin nolabaiteko expresibitate bereziak indartu ahal badu oklusibitatea, gordez oklusibitate hori an baldintza fonetiko printzipioz kontrarioak ki euren permanentzia, pensatzekoa da ze prozesu hori gerta zitekén an norabide sortzailea ere: esan nahi baitá, eraginez oklusibitatea (non lehenago soilik zegoén aspirazioa) an kontextu komunikatibo bereziki adierazkorrak, nola izan ahal dirén diminutibo hipokoristikoak:

• seni-ho > seniko 

• neska-ho > neskato

Gainera, erabilera horietan bilatuko litzaké diferenziazio bat respektu erabilera ez-hipokoristikoak (zein lortuko litzakén bidéz oklusioa). Akaso horregatik, erabilera diminutibo hipokoristiko horietan ez legoke "-k- / -t-" gabeko aldaerarik (ez zegoen "seni(k)o / neska(t)o"), baizik soilik "seniko / neskato", independenteki zéin izan inguru fonetikoa. Eta, finean, behin "-ko" diminutibo hipokoristikoa sortuta, analogiaz zabalduko zén ki erabilera berriak, adibidez soilik diminutiboak (ez hipokoristikoak).

Laburbilduz, berdin nola expresibitate batek lagundu leikén oztopatzen oklusibitatearen galera, era berean ere lagun leiké eragiten oklusio berriak (adibidez ti aspirazioa), hola hobeto ezberdinduz erabilera expresibo horiek (adibidez diminutibo hipokoristikoak), hasieran bederen. [2965] [>>>]

Mitxelena (FHV): "Lo más probable es que este proceso se cumpliera no solamente en inicial absoluta, sino también en muchos compuestos y derivados cuando la oclusiva no se apoyaba en una sibilante -o al menos en una consonante- anterior."

Amaitzen genuén atzokoa esánez:

Hor, bereziki azpimarratu nahi genuke ze antzera nola adibidez "-d-" intervokalikoak erraz higatu ohi diren (harik deságertu), ez dela ber fenomenoa gertatzen kin "-k-" intervokalikoak, zein ez ohi diren desagertu:

... ; bokalarteko -k- ez da galdu ohi euskaraz,... [EHHE, 2019]

halan ze esango genuke ze Mitxelena-ren azalpena ("kide > -kide / -ide", ikus #2961) geldituko litzaké aski ahuldua. Eta zér zioen Mitxelena-k gain puntu hori? Bihar saiatuko gara erantzuten.

Mitxelena-k dio honako hau:

12.18. Conviene hacer aquí, para fijar las ideas, un breve resumen del esquema, en su mayor parte conjetural, que proponemos para el sistema oclusivo del vasco antiguo. (...)

Las fuertes, sordas y plenamente oclusivas, eran aspiradas o no según la posición. De aquí que, en circunstancias y fecha no exactamente precisables, las aspiradas - o algunas de ellas- llegaran a aflojar la oclusión y terminaran por reducirse a h y naturalmente a cero en los dialectos que perdieron la aspiración e incluso en los otros muy a menudo. Lo más probable es que este proceso se cumpliera no solamente en inicial absoluta, sino también en muchos compuestos y derivados cuando la oclusiva no se apoyaba en una sibilante -o al menos en una consonante- anterior. [Mitxelena, FHV, 254]

Hau da:

Lo más probable es que este proceso [gure kasuan: "kh > h > zero"] se cumpliera no solamente en inicial absoluta [zehazki: "khide > hide > ide"], sino también en muchos compuestos y derivados cuando la oclusiva no se apoyaba en una sibilante -o al menos en una consonante- anterior [adibidez an: "vokala + -khide > vokala + -hide > vokala + -ide. [Mitxelena, FHV, 254]

EHHE-k proposatzen du ze "kide" etor zitekén ti "*khi(n) + -de". Hortik abiatuz gero, eta konsideratuz ze goragoko prozesua gertatu zén...

... en circunstancias y fecha no exactamente precisables,... [Mitxelena, FHV, 254]

kontua da ze hasierako soinu oklusibo aspiratu zahar horrek ("kh-"):

1.: gal zeikén bere oklusibitatea eta bere aspirazioa an konposizioak ("izen bat + -khide") zeinen aurreko elementua (izena) ez zen amaitzen an sibilante bat -o al menos en una consonante- (intervokalikoak), halan ze egongo ginake an eszenarioa on Mitxelena, zeinen abiapuntua izanen litzakén "khide".

2.: gal zeikén bere oklusibitatea (geldituz bere aspirazioa) lehenago zein hasi konposatzen kin beste elementu lexiko batzuk, halan ze egongo ginake an eszenarioa on EHHE, zeinen abiapuntua litzakén "*hide".

3.: gal zeikén bere oklusibitatea eta bere aspirazioa lehenago zein hasi konposatzen kin beste elementu lexiko batzuk, halan ze egongo ginake an eszenarioa on Azkue, zeinen abiapuntua litzakén "ide".

Hiru kasuetan gaude an eszenario propio bat, gaude aurrén barne-prozesu bat (ikus #2961). [2964] [>>>]

Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa (2019): "...; bokalarteko -k- ez da galdu ohi euskaraz,..."

Jarraituz kin atzoko pasartea an EHHE (2019, zuzendua ganik Joseba Lakarra eta koordinatua ganik Julen Manterola) non hiztegi horretako autoreak defendatzen ari zirén euren tesia ezen "-kide" sufijoaren abiapuntua izan ahal dén "*-hide", irakurriko dugú honako azalpen fonetiko/fonologikoa:

Bestetik, ohartzekoa da ez dugula oro har -ai- > -i- bakuntzerik bidaide, gogaide eta ohaide bezalako hitz elkartuetan, eta hori tartean galdutako kontsonante baten adierazle izan liteke (ik. FHV 116-117); bokalarteko -k- ez da galdu ohi euskaraz, eta -h-rekin erraz azalduko genuke galera. [EHHE, 2019]

Hor, bereziki azpimarratu nahi genuke ze antzera nola adibidez "-d-" intervokalikoak erraz higatu ohi diren (harik deságertu), ez dela ber fenomenoa gertatzen kin "-k-" intervokalikoak, zein ez ohi diren desagertu:

...; bokalarteko -k- ez da galdu ohi euskaraz,... [EHHE, 2019]

halan ze esango genuke ze Mitxelena-ren azalpena ("kide > -kide / -ide", ikus #2961) geldituko litzaké aski ahuldua. Eta zér zioen Mitxelena-k gain puntu hori? Bihar saiatuko gara erantzuten. [2963] [>>>]

Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa (2019): "Batetik, badira banaketa horren paraleloak, cf. '-heta / -keta' (Erroheta/Amezketa)..."

Atzokoan aipatzen genuén "-(k)eta" sufijoa noiz mintzo ginen burúz Mitxelena-ren azalpena on "-(k)ide". Gaurkoan jarraituko dugú irakurtzen azken egunotako EHHE-ren textua (2019, zuzendua ganik Joseba Lakarra eta koordinatua ganik Julen Manterola), non aipatzen dén "-(k)eta" sufijo hori: 

Hitzaren bi formen arteko harreman zehatzean sakontzeko, proposa daiteke banaketa osagarrian zirela -ide eta -kide hitz elkartuetan, hastapenean bederen: -ide bokal eta kontsonante zenbaiten ondotik, eta -kide txistukari ondotik nagusiki (FHV 245). [3] Arazoak arazo (ik. FHV 247-251), banaketa honen bidetik *hide protoforma proposa daiteke. Batetik, badira banaketa horren paraleloak, cf. -heta / -keta (Erroheta/Amezketa) eta -hari / -kari (auhari / bazkari), nahiz eta osagaien izaera ezberdina izan. Bestetik,... [EHHE, 2019]

Kontua da ze dokumentatu dirá aldaerak kin "-eta", "-heta" eta "-keta", zeinen abiapuntua egon litezké an partikulak nola "e /he" partikulak, hortik bide emanez ki "-eta" edo "-heta" forma konposatuak (nondik gero garatuko zén "-keta"), antzera nola gerta zitekén an gure "-ko" partikula respektu "o / ho" hurbileko erakusle zaharrak. Esan nahi baita ze, oinarrian, bi atzizki horietan izanen genuke ber hasierako bikoiztasuna, derivatua ti "e /he" edo "o / ho". [2962] [>>>]

Hirugarren bidea: "kide > -kide / -ide" (Mitxelena, FHV)

Atzoko amaieran aipatzen genituén bi ibilbide (mekanismo) nondik sor zitekén "-ko" afijoa abiatuz ti "o / ho" erakusleak, antzera ere nola adibidez "-kide" sortu zén abiatuz ti "ide / *hide" hitz zaharrak:

... halan ze "*-hide > -ide / -kide", non genukén "h > -k-" an hitz-elkarpenak (eta an zenbait testuinguru fonetiko). Hortaz, báditugu bi ibilbide posible:

• zerotik abiatuta: "o > -ko" (jarráiki Azkue-ren mekanismoa an "ide > -kide")

• "-h-"-tik abiatuta: "ho > -ko" (jarráiki goragoko ibilbidea an "*hide > -ide / -kide")  

Biak ere euskararen barne-mekanismoak ki sórtu "-ko". Esan nahi baita, biak ere euskara hutsa.

Gaurkoan komentatu nahi genuke atzoko aipuko [3] oharra (an EHHE, 2019), non aipatzen den nóla Mitxelena-k finean hobestu zuén honako hipotesia ki azaldu "-kide" (tituluko "hirugarren bidea"):

[3] Badirudi, guk ez bezala, Mitxelenak forma herskariduna duela jatorrizkotzat. [EHHE, 2019]

Horren arabera, abiapuntua izanen zén "kide" (jada kin "k-"), nondik "kide > -kide / -ide" aráuz inguru fonetikoa, halan ze, "-kide" sufijoan, "k" soinu hori jatorrizkoa litzaken. Azalpen hori, ordea, kontrastatzen zen kin, adibidez, bere azalpená on "-(k)eta" edo "-(k)era", non aldezten zuén "-k-" epentetikoa. Ikus gure ondoko sarrera:

• [780] "-(k)eta" vs "-(k)ide": hain antzekoak, hain ezberdin (ustez)

Zehazten genuen hemen nóla "-(k)eta" atzizkiaren jatorria izan zitekén, jarráiki Mitxelena, "-eta" latinoa, zek batzutan hartuko zuén "-k-" epentetikoa, nondik gero sortuko zén "keta" izena eta postposizioa.

Eta itxuraz behintzat pensa geinke ze "-(k)ide" antzekoa izan litekela, zeren kasu honetan ere existitzen dirá hitzak nola "bidaide" edo "gogaide" non "k" hori ez den agertzen, halan ze, trasladatuz analisia, pensa geinke ze jatorrizko elementua izanen litzaké "-ide" (nondik etorriko litzakén "-(k)ide" kin "k" epentetikoa), berdin nola lehen zén "-eta" (nondik zetorren "-(k)eta" kin "k" epentetikoa).

Baina, beti ere jarráiki Mitxelena, bi kasu horiek ondo ezberdinak izanen lirake, zeren "-ide" etorriko litzaké ti "-kide" arartez higadura, eta ez alderantziz, eta "-kide" ti "-ide" arartez epentesia:

La monoptongación no es, por el contrario, general y total cuando se ha perdido una consonante en la inicial del segundo elemento: anderauren "damoiselle" (Oih. Prov. 473), andrauren "mujer principal" (RS) de -guren; occid. begirune, begiraune "respeto, consideración"; Sauguis bidaide "compañero de viaje", gogaide "correligionario", de -kide, etc. [Mitxelena, FHV, 1990:116-117]

Esan nahi baita ze, hor, abiapuntua litzaké "kide" > "-kide" kin "k", eta kontrakzioz aterako litzaké "-ide". Alde horretatik (eta hori guztia horrela dela suposatuta), "-(k)eta" eta "-(k)ide" liraké ondo ezberdinak (ikus ere #781).

Azkenik, ondo interesarria iruditzen zaigu ze hala "-kide" (ustezko) jatorrizkoa (< "kide" ), nola "-ide" (ustezko) eratorria ("k" galduta), biek ere daukaté euren hitz askea: "kide" eta "ide" (ikus ere #781).

Ikus honako sarrera hau ere gain Azkue-ren ikuspegia:

• [781] Azkue: "-Ide (...) es evidentemente el nombre IDE"

Atzoko sarreran genioen ze, Mitxelena-rentzat, "-ide" etorriko litzake ti "-kide":

... cuando se ha perdido una consonante en la inicial del segundo elemento: (...); Sauguis bidaide "compañero de viaje", gogaide "correligionario", de -kide, etc. [Mitxelena, FHV, 1990:116-117]

Bestalde, "ide" askea ere existitzen da (OEH):

ide.
Tr. Atestiguado en textos antiguos vizcaínos, y más tarde en Cardaberaz, CrIc (en la var. ida), Añibarro, Astarloa, J.J. Moguel y autores meridionales del siglo XX, principalmente vizcaínos.

1. (Vc... ap. A; Lar, Añ, H (+ h-)), ida.
"Coetáneo" , "contemporáneo" Lar. "Los que son de una edad" Ib. "Igual en edad y otras calidades" Añ. "Los que son de un tiempo" Ib. " Adinez, handitasunez, indarrez, gogoz, iakitatez ideak, égaux d'âge, de taille, de force [...]" H. "Égal, pareil. Iderik eztu, il n'a pas son pareil" Ib. "Igual" A. v. 1 idea, kide.
[Peru Garziak] egin dau andra Marina Arrazolako. / Ezkon bekio, bere idea dauko. (Milia de Lastur). TAV 3.1.5, 75. Larrea Burgos baño obea, Toledoren idea. RG A 50. Ire ideaz ezko adi ta axa ondo beti. RS 240. Edozein bere ideaz. Ib. 489. ... [OEH]

Eta gauza da ze Azkue-k ez du dudarik ezen "-ide" atxikia dator ti "ide" askea (DVEF):

-Ide (c),
sufijo que equivale al prefijo latino con-, co- = Es evidentemente el nombre IDE. [Azkue, DVEF, 1905-1906]

Ikus ere "-kide":

-Kide (c,...),
equivale al prefijo latino con- y es el mismo sustantivo IDE o su variante KIDE. [Azkue, DVEF, 1905-1906]

Hor posible litzaké pensatzea ze "ide" izena dá aurrenekoa, gero etorriko litzaké "-ide" atxikia, hala nola bere aldaera kin "k" epentetikoa: "-kide" (nola, adibidez, an "-(k)eta" edo "-(k)era"), gero "-kide" askatuko litzake, emanez "kide" soltea, zein berriro ere atxiki liteken.

Horrela ikusita, "-kide" etorriko litzaké ti "-ide", berdin nola "-keta" ti "-eta", edo "-kera" ti "-era".

Beraz, hiru ikuskera, hiru ibilbide respektu ber emaitza, zek, hiruretan ere, izanen lukén ber barneko jatorria, eta zeinen aplikazioa ki gure kasua  ("-ko") izanen litzakén honako hau:

• zerotik abiatuta: "o > -ko" (jarráiki Azkue-ren mekanismoa an "ide > -kide")

• "-h-"-tik abiatuta: "ho > -ko" (jarráiki goragoko ibilbidea an "*hide > -kide")  

• "*ko" erakusle batetik abiatuta: "ko > -ko" (aplikatuz Mitxelena-ren ibilbidea ki gure kasu hau: "kide > -kide") 

Edonola ere, hirurak dira euskararen barne-mekanismoak ki sórtu "-ko". Esan nahi baita, hirurak ere euskara hutsa. [2961] [>>>]

Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa (2019): "Bi forma nagusien artean 'ide' proposatu izan da forma zahartzat; 'kide' gerora orokortutako forma litzateke,... ..., 'ide' bera '*hide' berreraiki behar da,..." [halan ze "*hide > -ide / -kide" aráuz inguru fonetikoa]

Amaitzen genuén atzokoa esánez:

Mekanismo horren arabera, "-k-" (edo "-t-") epentetiko hori zerotik sor liteke ("o > -ko"). Baina, berriro galdetzen dugu: Proposatu al da beste adibiderik non holako fusio batean "-h- > -k-" gertatu den (nola an gure "-ho > -ko")?

Jarraitzen dugu irakurtzen an atzoko pasartea on Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa (2019, zuzendua ganik Joseba Lakarra eta koordinatua ganik Julen Manterola), bilatuz honako ibilbide fonetiko/fonologikoa: "-h- > -k-", nola an gure "-ho > -ko":

Bi forma nagusien artean ide proposatu izan da forma zahartzat; kide gerora orokortutako forma litzateke, [2] hitz elkartuetako bigarren osagai izatetik beregain izatera pasatu ondoren (FHV218, 242, 246). Jarraian azalduko ditugun xehetasunen arabera, ide bera *hide berreraiki behar da, zeina *hi-de analizatu behar den; *khi(n) batetik eratortzen dugu lehen osagaiko hi-.

Hitzaren bi formen arteko harreman zehatzean sakontzeko, proposa daiteke banaketa osagarrian zirela -ide eta -kide hitz elkartuetan, hastapenean bederen: -ide bokal eta kontsonante zenbaiten ondotik, eta -kide txistukari ondotik nagusiki (FHV 245). [3] Arazoak arazo (ik. FHV 247-251), banaketa honen bidetik *hide protoforma proposa daiteke. [EHHE, 2019]

halan ze "*-hide > -ide / -kide", non genukén "h > -k-" an hitz-elkarpenak (eta an zenbait testuinguru fonetiko). Hortaz, báditugu bi ibilbide posible:

• zerotik abiatuta: "o > -ko" (jarráiki Azkue-ren mekanismoa an "ide > -kide")

• "-h-"-tik abiatuta: "ho > -ko" (jarráiki goragoko ibilbidea an "*hide > -ide / -kide")  

Biak ere euskararen barne-mekanismoak ki sórtu "-ko". Esan nahi baita, biak ere euskara hutsa. [2960] [>>>]