Soilik esan ze "an" inesibo prepositiboa da posibleki euskarak duen aukerarik onena ki garatu halako inesibo ireki, potente, efiziente, efektibo eta... modernoa

Zioen atzo Josu- Lavin-ek:

AN BERE LIBERTATEA!!!

Dirudienez, 3240. sarreran, Josu asaldatu da zeren erabiltzen dugu "an" inesibo prepositiboa ki aurkeztu sintagma inesibo luzeak, laburrak, konplexuak, sinpleak, enuntziatiboak eta edozein modukoak. 

Soilik esan ze "an" inesibo prepositiboa da posibleki euskarak duen aukerarik onena ki garatu (derivatu) halako inesibo ireki, potente, efiziente, efektibo eta... modernoa. [3241]

Juan Tartas (1672): "Erran du definitioniak abstinenzia ianaren respetus, zeren edanak ezpaitu barura hausten,"

Juan Tartas-ek, bestalde, eskaini zigún adibidez ondoko erabilerá on gure "...-(r)en respe(k)tus" erlazionala, noiz idatzi zuén bere "Arima penitentearen okupatione debotak" an 1672, hau da mende bat geroago ze Leizarraga, nork idátzi an 1571:

Barurari doktorek emaiten draukote bertze definitione partikular bat: «Ieiunium est abstinencia voluntaria a cibo iuxta ritum Ecclesiae», «Barura dela abstinenzia boluntario bat ianetik Eliza saindiaren ordonanzaren eta kostumaren arau». Erran du definitioniak abstinenzia ianaren respetus, zeren edanak ezpaitu barura hausten, maxima komunak erraiten dian bezala: «Potus non frangit ieiunium»

nondik: 

• Erran du definitioniak abstinenzia ianaren respetus,...

[3240] [>>>]

Lola Pons (2017): "... estamos ante expresiones surgidas y evolucionadas con una fuerte ligazón al dominio de la escrituralidad concepcional: más que codificar interpretación surgida de la cadena hablada en su interacción dialógica, seguramente estemos ante una serie de cambios que se desenvuelven dentro de los textos"

Azpimarratzen genituén atzo ondoko hitzak ganik Lola Pons an konlusioak on bere "Deudas latinas y variaciones romances en la creación del marcador de topicalización respecto" (2017):

Para el castellano, respe(c)to es una forma culta traída directamente desde el latín y que, desde ese mismo punto de partida, goza de dos significados (uno más concreto y otro más abstracto derivado de éste) preexistentes ya para el castellano, que no ha evolucionado uno a partir de otro. [Pons, 2017:160]

Konklusio horietan bertan honakoa ere gaineratzen zuén burúz jatorri landu/idatzia on gure intereseko "respecto" esamoldeak an gaztelania:

Hablamos de funcionamiento discursivo en los topicalizadores antes que pragmático debido a que estamos ante expresiones surgidas y evolucionadas con una fuerte ligazón al dominio de la escrituralidad concepcional (Koch & Oesterreicher 2007 [1990]): más que codificar interpretación surgida de la cadena hablada en su interacción dialógica, seguramente estemos ante una serie de cambios que se desenvuelven dentro de los textos (y de las interpretaciones que de sus cadenas de enunciados hacen los usuarios del idioma). [Pons, 2017:161]

Beraz, halako expresioak izanen liraké expresiones surgidas y evolucionadas an textuinguru landu/idatziak, más que codificar interpretación surgida de la cadena hablada en su interacción dialógica. Justuki nola euskararen "...-(r)en respektuz" edo baita ere "respektu..." an euskara. [3239] [>>>]

Lola Pons (2017): "Para el castellano, 'respe(c)to' es una forma culta traída directamente desde el latín..."

Duela egun batzuk honela amaitzen genuén gure sarrera: 

Horren arabera, expresio modu hori [alegia, "...-(r)en respektuz"] sortu eta garatuko zen an elkarrizketa normalak artén inguruko herritarrak, ordezta edúki jatorri kulto bat, jatorri landu bat, ordezta izán sortua an textuinguru idatzia, ordezta izán idatziz sortua, idatziz garatua eta soilik gero, onenean, trasladatua ki hizkera mintzatu landua, lehenago ze, finean, akaso zipríztindu registro guztiak ere (nahiz jarraitu izaten registro landua), nola gerta zitekén an zirkunstantzia normalak.

Halako zirkunstantzia normal-antzekoak gertatuko zirén adibidez an gaztelania, non, referentzia baterako, saiatuko garen ikusten nóla sortu eta garatu ziren "respecto" saileko lokuzio erlazionalak. Bihar hasiko.

Horren harira aipatu nahi genuke Lola Pons-en artikulua titulatuá "Deudas latinas y variaciones romances en la creación del marcador de topicalización respecto" (2017), non autoreak aztertzen duen nóla garatu ziren "respecto" saileko lokuzio erlazionalak an gaztelania, zeintan suposatu ditugún zirkuntstantzia arketipikoak. Honela mintzo da Pons an bere konklusioak (2017:160):

Surgimiento: las formas respeto y respecto remiten a un mismo étimo latino, pero su distinto valor (más “léxico” el primero, más “gramatical” y relacional el segundo) no derivan, respectivamente de una forma en origen léxica que ha iniciado un proceso de gramaticalización “clásico” de lo referencial a lo relacional funcional. Para el castellano, respe(c)to es una forma culta traída directamente desde el latín y que, desde ese mismo punto de partida, goza de dos significados (uno más concreto y otro más abstracto derivado de éste) preexistentes ya para el castellano, que no ha evolucionado uno a partir de otro.

 

Gaztelanian, beraz, "respecto" saileko lokuzioak garatuko zirén an textuinguru landua, latinetik zuzenean mailegatuak kin latinezko esangura, zein gure ardurapeko kasuan dén esangura erlazionala. Gaztelanian ere, beraz, mailegua izanen litzake, zuzeneko mailegua tikan latina:

... una forma culta traída directamente desde el latín...

Jarraitukó. [3238] [>>>]

Gure ikuspuntutik, "...(r)en respektuz" horretan, azpimarragarriena ez da estruktura bera, baizik bide kulto/idatzia nondik garatu zen

Amaitzen genuén atzo eskértuz euren jokabide erakustailea ki Joanes Leizarraga eta bere lau supervisoreak (lehenari zatio emán aurrerapausua, eta besteei zatio supervisatu positiboki aurrerapausu hori:

Eskerrik asko zatio zuen erakusbidea! 

Bai, gure ikuspuntutik "...(r)en respektuz" horretan, azpimarragarriena ez da estruktura bera, baizik bide kulto/idatzia nondik garatu zen.  

Zeren báda bide kulto bat, jatorriz nagusiki idatzia, nondik sartu ahal dirén (an edozein hizkuntza) hala hitz nola estruktura sintaktiko berriak, zein gero normaldu ahal diren an registro guztiak bidéz erabilera. Gaur egun inoiz baino errazago. 

Baina bide kulto/idatzi horrek behar ditú proposatzaileak (goragoko kasuan: Leizarraga) eta baita nolabaiteko sostengua (lau supervisoreak), zein soilik gertatu ahal dén azpi analisi serioa eta klima linguistiko egokia.

Esan  nahi baita ze behar da proaktibitatea, beti ere oinarritua an askatasun responsable eraikitzaile zintzo bat. Asmoz ta jakitez, gradualki baina seguru, ibiliz gain... euskararen garabideak (versus ezbidea). [3237] [>>>]

"...-(r)en respektuz" egiturak behar izan zuén supervisoreen oniritzia, zein, bistan denez, eman zioten

Josu Lavin-ek atzo:  

Neuc ez ditut justificatu behar nire affirmatione guztiac. Leiçarragaren ingurucoac içan ciren itzulpen lanetan lagundu ceraucoten laur collaboratzaileac, hirur çuberotar eta laphurtar bat, ceinec begui onez ikussi baitzuten "respectuz" hori, cequitelaric ere, ecen liburu horiec gende normalarençat, hau da, herri xehearençat cirela.
Hobe prepositionalqui erabili balute, baina ez çuten hori eguin.

Piarres Laffitte euskaltzainak kontatzen dizkigú zenbait detaile gain prozesua zeintan Paueko Sinodoak (erran nahi baita Protestant buru-zagien biltzarrak) deitu eta enkargatu zion ki gure Leizarraga euskáratzeko Testamentu Berria halanola ere otoitzak eta Katixima (an Euskera, XVII, 1972):

... hitzez hitz: «Lapurdin bizi den Leizarraga jaunari mezutuko zaio hunat etor dadin, Testamentu berriaren, otcitzen eta Katiximaren eskuaralat itzultzeko; eta, nahi badu bere burua (ebanjelioari) osoki eman, bere eskualdean edo Baxenábarren minixtro izaitera prestatzeko. Eliza-kontseilukoen gain izanen da harén mantenatzea. Erreginak nahi duen ber hura hunat etortzea.» [Laffitte, 1972:145]

Hori gertatu zen an 1563. Bi urte geroago Sinodo berak izendatu zituén lau begirale, eta behar izanez gero, zuzentzaile: 

1565-eko maiatzaren lehenean, Oloron-eko Sinodak erabaki zuen Leizarragak handik goiti eskuratuko zituela berrehun libera, ministro donadoek bezala, ez baitzen bera ere ezkondua. Eta izendatu zituzten lau minixtro eskualdun, harén lanaren begistatzeko eta behar orduan xuxentzeko. [Laffitte, 1972:146]     

Jesus M. Zabaleta itzultzaileak ematen dizkigú datu gehiago burúz ordena zeintan gertatu zirén lan ezberdinak (an bere "La traduction de la Bible au Pays Basque. Aperçu historique", Senez 7, 1988:97):

Malgre cela, Leizarraga se mit au travail des 1564 et la traduction du Nouveau Testament etait achevée en 1565, et cette meme annee un groupe composé de Sanz de Tartas, La Rive, Landetcheverry et Tardets, sur demande du synode du Béarn, commençait les travaux de correction. Deux des quatre correcteurs étaient souletins : Tardets et Landetcheverry. 

Le livre traduit en un an allait rester six ans sans voir le jour. Leizarraga s'était rendu à la Rochelle pour surveiller et corriger les travaux d'impression. C'est dans cette ville qu'il dédicaçait l' exemplaire offert a Joana d'Albret reine de Navarre : Rochellan Agorrilaren 22. 1571. (A La Rochelle, le 22 Août 1571).

Dirudienez, Leizarraga-k jada "amaitua" zuén bere itzulpena noiz lau begirale/zuzentzaile horiek hasi ziren lanean (hor egonen zén kolaborazio-modu bat artén lau begiraleak eta Leizarraga). 

Beste alde batetik, suposatu behar dugu ze Sinodotik izendatutako lau begiraleen kezka ez zela bereziki izanen hango euskararen forma, baizik gehiago hango edukia, han zér esaten zen. Esan nahi baita ze gehiago izanen zirén supervisore doktrinalak zeinda ez linguistikoak. 

Jakina, ezin da deskartatu haien aportaziotxoa an hizkuntza-kontuak ere, baina "...-(r)en respektuz" egitura zenbait alditan agertzen da an Testamendu Berria, eta ez dago arrazoirik ki pensatu an zuzenketa linguistiko bat. Oso kontrara, estruktura horrek behar izan zuén supervisoreen oniritzia, zein, bistan denez, eman zioten (hainbat alditan). 

Hortaz, eta beti ere gure ikuspegitik, estruktura horren erantzukizuna egokitu behar zaio ki Leizarraga, eta lau kolaboratzaileei eskertu behar zaie euren oniritzia. Eskerrik asko zatio zuen erakusbidea! [3236] [>>>]

..., itxura guztien arabera, mailegaria izan zén nor eta Joanes Leizarraga: "(Tras gen.). Con respecto a, en relación a." (OEH, Lç)

Duela egun batzuk, Josu Lavin-ek egin zuén ondoko komentarioa, referitua ki Leizarraga-k erabilitako "...-(r)en respektuz" (an OEH-ren grafia):

Ez çuen mailegatu eguin. Soil soilic erabili çuen jadanic cequitena berac eta ingurucoec ere!

zeinen gainean guk esana genuen ze:

..., itxura guztien arabera, mailegaria izan zén nor eta Joanes Leizarraga (Lç): 

b) (Tras gen.). Con respecto a, en relación a. 

Josu-k, bestetan lez, ez du justifikatzen bere posizio hori, ez digu ematen batere bermerik zeinekin sosténgatu bere afirmazioa. Bat ere ez. Bere esanetan, Leizarraga eta bere inguruko herritarrak, zein printzipioz suposatu behar ditugún herri xehekoak, normaltasunez arituko ziren esaten ze...

...Testamentu berria "berri" deitzen da Testamentu zaharraren respektuz,...

jada an XVI mendea eta kin latinezko zentzu erlazional bera (Con respecto a, en relación a.). 

Hari horren arabera, expresio-modu hori sortuko zen an elkarrizketa normalak artén inguruko herritarrak, ordezta edúki jatorri kulto bat, jatorri landu bat, ordezta izán sortua an textuinguru idatzia, ordezta izán idatziz sortua, idatziz garatua eta soilik gero, onenean, trasladatua ki hizkera mintzatu landua, lehenago ze zipríztindu eta akaso finean permeatu registro guztiak ere, nola gerta zitekén an zirkunstantzia normalak.

Halako zirkunstantzia normal-antzekoak gertatuko zirén adibidez an gaztelania, zeintan saiatuko garen ikusten nóla sortu eta garatu ziren "respecto" saileko lokuzio erlazionalak. Bihar hasiko. [3235] [>>>]

Ondo da, baina...: "Bertsio informatiko honen egilea: Josu Lavin" (eskertuko genizuke, Josu, baldin zerbait eginen bazenu respektu egiletza hori)

 Zioén Josu Lavin-ek atzokoan:

Neuc ez dut paratu nehon versione modernizatu hori.
Armiarmacoec nic prestaturico editione classicoa hartu eta TRANSfiguratu çuten.

Ondo da, baina beheragoko egiletza horrek urteak daramatza eskegita an atzo aipatutako publikazio elektronikoa:

• Bertsio informatiko honen egilea: Josu Lavin

 

eta kontua da ze, versio digitala izanik, erraz zuzendu liteke (ez da nola paperezko versio bat). Hortaz, Josu, eskertuko genizuke baldin zeozer eginen bazenu respektu egiletza hori.

OHARRA: Aprobetxatuz ze herenegun ez zenuen deus ere kritikatu (Eta atzo neuc ez nuen deus ere criticatu.), akaso gehitu liteke parentesi bat esánez ze Armiarmakoek zuk prestaturico editione classicoa hartu eta TRANSfiguratu duten, ulertzen denez baimenik gabe (Armiarmacoec nic prestaturico editione classicoa hartu eta TRANSfiguratu çuten), aldatuz hóri grafia zein zen erabiltzen noiz euscaldunac normalac ciraden (Dembora hartan euscaldunac normalac ciraden.). Zure egiletza tartean, ez dugu ikusten arazorik. [3234] [>>>]

Baina, nór izan liteke paratzailea on Testamentu Berriaren versio bat zeintan Leizarragaren izenpean jartzen dén gure atzoko grafia hori bera, guk handik hartua eta orain Josu Lavin-ek kritikatua?

Atzokoan Josu Lavin-ek egin zituén bi komentario, zeinetarik lehena zén ondorengo hau burúz guk erabilitako grafia noiz atzokoan bertan aipátu Leizarraga (1571):

1571. urthean Leiçac honela idatzi çuen:

Eta sommario haur gucia deitzen da Testamentu berria: eta berri deitzen da Testamentu çaharraren respectuz:

Eta hala da, bai, dudagabe. Guk, ordea, kasu honetan nahiago izan dugú aipatu Testamentu Berriaren versio bat non mantentzen dén OEH-ek erabilitako grafia bera: 

OEH-k erabilitako grafia

Eta, nór izan ahal da egilea on versio hori non Leizarragaren izenpean jartzen dén OEH-ren grafia eta gure atzoko grafia bera, guk versio horrexetatik hartua eta orain Josu Lavin-ek kritikatua? Gogoratu gure atzokoa:

Eta somario haur guzia deitzen da Testamentu berria: eta berri deitzen da Testamentu zaharraren respektuz:... [Leizarraga, 1571]

Baina, nórk paratu du versio hori? [3233] [>>>]

Nor eta Joanes Leizarraga (1571): "Eta somario haur guzia deitzen da Testamentu berria: eta berri deitzen da Testamentu zaharraren respektuz:..."

Amaitzen genuén atzo esánez eta galdétuz honako hau:

Ohartu ze, Jon Agirreri aukera prepositibo mailegatua ulergaitza irudituz gero, bere garaian mailegatutako aukera postpositiboa ere gutxienez berdin ulergaitza irudituko zitzaiola (atzerakarga gorabehera), eta esan gabe doa, irrigarrikeria ere.

Baina, nork mailegatu zuén "respektu" postpositibo hori, ("-(r)en respektuz" hori)? Nor izanen litzake hain irrigarrikeria ulergaitza egiteko kapaza?

Ba, itxura guztien arabera, mailegaria izan zén nor eta Joanes Leizarraga (Lç): 

b) (Tras gen.). Con respecto a, en relación a. 

noiz idatzi zuén ondoko hau an bere 1571ko "Iesus Krist gure Jaunaren Testamentu berria":

Eta somario haur guzia deitzen da Testamentu berria: eta berri deitzen da Testamentu zaharraren respektuz:... [Leizarraga, 1571]

Nor eta Joanes Leizarraga. Agur eta ohore. [3232] [>>>]

Ohartu ze, Jon Agirreri aukera prepositibo mailegatua ulergaitza irudituz gero, bere garaian mailegatutako aukera postpositiboa ere gutxienez berdin ulergaitza irudituko zitzaiola (atzerakarga gorabehera), eta esan gabe doa, irrigarrikeria ere

Atzokoan gogoratzen genuén 2013ko aipu hau ganik HAEEko Itzultzaile Ofizialeko Buru izandako Jon Agirre (ej-gv):

..., honela manifestatzen da gure arduradun linguistiko administratiboa: 

..., nik ez nuke irrigarrikeria ulergaitzik erabiliko, eta... [Agirre, 3013] 

referituz ki "respektu..." latinoa, zein euskarak jada mailegatu zuén an bere versio postpositiboa (ikus #3222):

b) (Tras gen.). Con respecto a, en relación a. 

Ohartu ze, Jon Agirreri aukera prepositibo mailegatua ulergaitza irudituz gero, bere garaian mailegatutako aukera postpositiboa ere gutxienez berdin ulergaitza irudituko zitzaiola (atzerakarga gorabehera), eta esan gabe doa, irrigarrikeria ere.

Baina, nork mailegatu zuén "respektu" postpositibo hori, ("-(r)en respektuz" hori)? Nor izanen litzake hain irrigarrikeria ulergaitza egiteko kapaza? [3231] [>>>]

Jon Agirre (ej-gv): "..., nik ez nuke irrigarrikeria ulergaitzik erabiliko,..."

Behin konpróbatu zé prisa zeukan Asier Larrinaga televisiboa-k ki manifestatu bere ezetz biribila bezain hutsa respektu tresna internazional/euskaldun bat nola dén "respektu" erlazionatzailea, gaurkoan mugituko gara ki arlo administratiboa bitártez HAEEko Itzultzaile Ofizialeko Buru izandako Jon Agirre (ej-gv), ez baita gutxi. 

Eta, dirudienez, honek ere bázuen gogo bizia ki zapuztu edozein saio garatzaile, eta diot gogo bizia/presa zeren ez dira molestatu egíten analisi minimo bat gain aukera aberasgarria zein izan ahal dén "respektu" (postpositiboa edo prepositiboa: finean bat eta bera baitira), besteak beste an euskara administratiboa.

Guztiarekin, honela manifestatzen da gure arduradun linguistiko administratiboa: 

..., nik ez nuke irrigarrikeria ulergaitzik erabiliko,... [Agirre, 3013] 

Ez al da pitin bat lotsagarria halako arduradun nagusi horietako batek hola referitzea ki saio garatzaile serio eta aberasgarria zeintan saiatzen ari dén itzultzaile bat arártez tresna jatorriz latino bat ("respectu..." bera) zeinen erabilera jada mailegatu dén postposizionalki euskaran bertan, eta zein, atzo genioenez, modu batera edo bestera, erabiltzen den an hainbat hizkuntza?

Guri bai, guri lotsagarria iruditzen zaigu, eta areago ere, iruditzen zaigu inkonpatiblea kin bere postu boteretsu horiek, inkonpatiblea kin ardurak gain euskara, eta bereziki kin ardurak gain euskara administratiboa. Ez du perfila ematen. Ez da serioa. Ez da dialogantea. Ez da ona ganá euskara. Holako jendeakin ez goaz inora. Akaso, ez da kasualitatea. [3230] [>>>]

Zoritxarrez, Asier Larrinaga ez da sartzen an arazoa: zero argumentu

Behin atzo ikúsita nóla EITBko euskara-arduradun Asier Larrinaga-k zioen honako hau respektu "respektu..." erlazionatzailea: 

"Respektu" baztertu egingo nuke, zalantza barik, baina ez dakit aukera hoberik ematen testuingurua ezagutu barik. [Larrinaga, 2013] 

komentatu nahi genuke ze, nahiz textuinguru osoa ez izan, bádugu nahikoa informazio ki zeháztu arazoaren estruktura, eta eztábaidatu gain soluziobide ezberdinak, zeinen artean aurkitzen dén, nola ez, euskararen "respektu" aurreratua. Izan ere, herenegun genioenez, arazoaren muina eta estruktura oso argiak dira:

Hortaz, arazoaren estruktura eskematiza liteké honela:

• A informazioa → "con referencia a / referido a... / en referencia a..."  → B informazioa

non A informazioa ez diguten ematen, eta non B informazioa gauzatuko litzakén an material-zerrenda bat zein den zehazten an dokumentuko atzealdea ("el material que, en relación al dorso se detalla,"). Zeozer nola:

• A informazioa referitua ki atzealdeko zerrendan jasotako materiala,...   

• A informazioa respektu atzealdeko zerrendan jasotako materiala,...

Horren jarraian, esaldiak zehazten dú informazio gehiago burúz aipatutako material hori ("..., y cuyo valor comercial se indica, del cual es propietaria la persona o entidad solicitante"):

• A informazioa referitua ki / respektu atzealdeko zerrendan jasotako materiala, zeinen balio komertziala zehazten den, eta zeinen jabea dén hori persona edo entitatea ze eskatzen duen goragokoa.

Kontua da ze "respektu / referitua ki" progresibo horiek ezin hobeki erlazionatzen dituztén euren aurreko A informazioa (ezezaguna) eta B informazioa (ezaguna) bidéz nexu bat zein, modu batera edo bestera, erabiltzen dén internazionalki, eta zein den existitzen euskaran ere postpositiboki kin ber esangura ("-(r)en respektuz"), halan ze antzera ikusi ahal da nola tresna sinpleki dislokatua (ikus #3222, #3223) edo nola mailegatua (ikus #3219).

Zoritxarrez, Asier Larrinaga ez da sartzen an arazoa: zero argumentu. [3229] [>>>]

Asier Larrinaga (2013): "'Respektu' baztertu egingo nuke, zalantza barik, baina ez dakit aukera hoberik ematen testuingurua ezagutu barik."

Atzokoaren haritik, has gaitezen aipatuz Asier Larrinaga, EITBko euskara-arduradun izana (ez dakigu postu horretan jarraitzen duen): 

"Respektu" baztertu egingo nuke, zalantza barik, baina ez dakit aukera hoberik ematen testuingurua ezagutu barik. [Larrrinaga, 2013] 

Oso argigarria da noláko erraztasunez baztertzen diren aukera berriak, zein ez diren baizik aukerak (esan nahi baita ze inori ez zaio behartzen erábiltzen ezer ere, soilik behar da aukera), zeláko erraz ixten dirén ateak. 

Gero etorriko dira aieneak, kexuak, lamentazioak (ikus #349) zatio (adibidez) euskara periodistikoa izán askoz pobreagoa, askoz ahulagoa, askoz deskriptiboagoa, askoz monotonoagoa, askoz gutxio emozionantea, askoz nekagarriagoa, askoz aspergarriagoa, askoz gutxio efizientea, askoz errepikanteagoa, askoz gutxio efektiboa zein bere inguruko kide progresiboak, non edozein kirol-kronika bihurtu ahal dén jai bat beté emozio, beté metaforak, beté konparazioak, beté datuak, beté detaileak, beté expresio landua, jai bat beté... bizitza. 

Zér nahi dute kin euskará "eta-baina-horregatik"? Ba, "eta-baina-horregatik-prosa", zein gertatzen den justuki zeren tresna postpositiboak ez dira lehiakorrak. Hortaz, berriro galdetu behar dugu:

[3190] Sintaxi lehiakorrik gabe,... zér nahi dute?

Ezbidea. Ezbide itogarria, jasanezina. [3228] [>>>]

Munitxa (2013): "Kontuan izanik ulertzeko behintzat gardena dela eta arazo sintaktiko larri bat konpontzeko oso lagungarria, ez al da hobe onartzea errefusatzea baino?"

Galdetzen zuén Munitxa-k an 2013 (ikus atzokoa):

2) Kontuan izanik ulertzeko behintzat gardena dela eta arazo sintaktiko larri bat konpontzeko oso lagungarria, ez al da hobe onartzea errefusatzea baino?

Munitxa-k zehazten dú honako hau:

Testuingururik ez digute eman, baina jakin dugu "a beneficio de" horrek hau esan nahi duela: "con referencia a / referido a... / en referencia a...". [Munitxa, 2013] 

halan ze arazoaren muina kokatuko litzaké an aipatutako lokuzio / nexu prepositibo horiek:

• "con referencia a / referido a... / en referencia a..." 

Hortaz, arazoaren estruktura eskematiza liteké honela:

• A informazioa → "con referencia a / referido a... / en referencia a..."  → B informazioa

non A informazioa ez diguten ematen, eta non B informazioa gauzatuko litzakén an material-zerrenda bat zein den zehazten an dokumentuko atzealdea ("el material que, en relación al dorso se detalla,"). Zeozer nola:

• A informazioa referitua ki atzealdeko zerrendan jasotako materiala,...   

• A informazioa respektu atzealdeko zerrendan jasotako materiala,...

Horren jarraian, esaldiak zehazten dú informazio gehiago burúz aipatutako material hori ("..., y cuyo valor comercial se indica, del cual es propietaria la persona o entidad solicitante"):

• A informazioa referitua ki / respektu atzealdeko zerrendan jasotako materiala, zeinen balio komertziala zehazten den, eta zeinen jabea dén hori persona edo entitatea ze eskatzen duen goragokoa.

Esan nahi baita ze arazoa zentratzen da an lotura hori artén A informazio ezezaguna eta B informazioa (potentzialki ondo luzea), zein soilik burutuko dén efiziente/efektiboki arártez nexu prepositiboak. Beste guztia dirá momentuko adabakiak, ez epe luzeko soluzio/aukera orokorrak. Jarraitukó. [3227] [>>>]

Natalia Munitxa (2013): ""Respektu" erabiltzea zilegi ote?"

Bueltatuz ki gure oraingo haritxoa burúz "respektu..." (ikus #3217), zein antzera izan ahal den dislokatua (ikus #3222) edo mailegatua (ikus #3219), egunotan jakin dugu ze 2013an Natalia Munitxa itzultzaileak galdetu zuen an itzultzaileen posta-zerrenda (izenez, Itzul) honako hau:

• "Respektu" erabiltzea zilegi ote?

Eskerrik asko Natalia zatio zure galderak eta zatio konpártitu zuen reflexioak. Dudagabe, hori da bidea: komunikazioa eta debatea arren atéra ahalik eta konklusio aberasgarrienak. Hurrengo sarreretan saiatuko gara aportatzen gure aletxoa ki 2013ko galdera hori burúz "respektu...". [3226] [>>>]

Matematika-arloa da adibide ona ezen aukera argiki aberasgarriak naturaltasun osoz eskaini eta onartu ahal dira an denbora erlatiboki laburra

Migeltxo-k atzo:

7 8 + =15:
25 12 - =13 ala
4x3 =12
Txikitan nuen ikasi taulak: 4 2ko=8: 4 3ko=12; 4 4ko=...

Bai, matematika-arloa da adibide ona ezen aukera argiki aberasgarriak naturaltasun osoz eskaini eta onartu ahal dira an denbora erlatiboki laburra. Ikus, adibidez, ondoko sarrera, non ikusten dugun hasiera postpositiboa:

• [2149] Lopez Mendizabal (1913): "... 10, 5 gutxiago izango dira 5, 10-5=5"

Atzokoan, amaitzen genuen esánez:

Azken azpimarran agertzen zaigu nóla adierazi kenketa;

7 ta 9 = 7 ta 10, 1 gutxiago = 16 [Lopez Mendizabal, 19]

zein den modu postpositiboa.

Gehiago zehaztuz, Lopez Mendizabal honela mintzo da gain kenketa:

 Hortaz:

5 eta 5, 10 badira, 10, 5 gutxiago izango dira 5, 10-5=5 [Lopez Mendizabal, 21]

Hortaz, gorago genioenez, hasiera horretan esamoldea ("1 gutxiago") zén postpositiboa.

edota ikus daigun beste sarrera hau ere:  

• [2157] Lopez Mendizabal (1913): "8:2 irakurtzen da 8, 2'ek zatituba, edo 2, 8'an"

Eta azkenik, aipatu behar dugú zatiketa, zeintaz Lopez Mendizabal tolosarrak zioén honakoa an bere liburua burúz aritmetika, jada aipatua:

nondik, gaurkoan bederen, nabarmendu nahi dugún honako modua ki adiérazi zatiketa:

8:2 irakurtzen da 8, 2'ek zatituba, edo 2, 8'an [Lopez Mendizabal, 1913:28]

eta non nabari dugún ze esakera horiek ez diren urruntzen ti ohiko erabilera postpositiboak, hola sortuz etenak artén zatituba eta zatilea, bitárten itxaron behar dén harik esán bigarren zenbakia (zein, nola lehena, izan ahal dén potentzialki luzea) ki ezagutu zértaz ari garen, halan ze expresio horiek bihurtzen dirén ondo nahasgarrriak (ikus sarrera hau edo beste hau ere, non sortzen den arazo berbera).

Gaur egun, aukera postpositiboak ere existitzen dira, batera kin.... aukera prepositiboak nola "ken..." edo "zati...". Honetaz mintzo zén Andoni Egaña an ondoko artikulua (Berria, 2022), nola jasotzen genuén an ondoko sarrera eta haren inguruko beste batzuk ere:

• [2139] Andoni Egaña (2022): "... esaeran, ulermenean, denean."

Atzokoan gogoratzen genuén honako pasartea ganik Egaña bersolari txapelduna (Berria, 2022), non gaur zabaldu dugún atzoko azpimarra: 

Ratioa

2022ko ekainak 23

Umetan, ez genuen ikastolan bider erabiltzen. Zeinua bai; hitza ez. -ko atzizkia erabiltzen genuen biderketak burutzerakoan. Sei seiko, hogeita hamasei. Zazpi lauko, hogeita zortzi. Bi zazpiko, hamalau. Euskararen senetik pare-parera zetorren esamoldea zen. Seina behiko sei multzo, hogeita hamasei behi. Zifrak handitzen hastean sortzen zen arazoa. Berrehun eta berrogeita hamabi, laurogeita hamazazpiko... Ditxosozko -ko biderkatzailea heltzen zenerako zorabiatu egiten zinen esaeran, ulermenean, denean. Eraginkorragoa da, bai, bider hori tartean sartzea. Arnasa handia ematen dio esan behar duenari bezala ulertu behar duenari ere.

nondik, "-ko" atzizki biderkatzailea heltzen zenerako, zorabiatu egiten zinén ...

• ez soilik esaeran,

• ez soilik noiz akaso eman nahi intonazio zehatz bat, 

• ez soilik noiz akaso eman nahi ritmo esanguratsu bat,

• eztare soilik an ulermena,

• ez soilik an ulermen informatibo hutsa, 

• ez soilik an ulermen hotza, deskriptiboa,
  

baizik-ze, harago, ...

• zorabiatzen zinen an dena,
  

• an edozer,

• an expresioa bera,

• an komunikazioa.

Komunikazioaren arrakasta ez datza soilik an (akaso nekez) ulertzea mezuko eduki informatibo hutsa, ustez-ze behinda deskódifikatu eduki informatiboa, orduan jada arrakastatsuki bete dugú gure helburu komunikatiboa, adibidez noiz irakurtzen novela bat. 

Ez, gauza da ulertzea eduki horiek an baldintza komunikatibo abantailatsuak ki joan jasotzen mezuko eduki informatiboa baina kin bere  matiz pragmatiko edo intentzio expresibo guztiak, arian ondo interpretatuz aukera textual guztiak an modu indartsu eta aberatsa, esan nahi baitá an modu pragmatikoki eraginkorra. 

Eta emaitza potente eta aberats hori doá askoz harago ze eduki informatiboa. Zeren, ulertu ahal da (nahiz akaso nekez) zér esaten den an esaldi edo textu bat, baina hor ez da amaitzen komunikazioa. Komunikazioa zinez biribiltzen da noiz goázen arian ulertzen mezu hori ondo jasóz mezuko elementu guztiak an bere puntu sintaktiko, semantiko eta intonatibo egokia, zeinekin geureganatuko ditugún mezuaren kontu pragmatiko-expresibo guztiak. Eta justuki potentzia sintaktiko-semantiko-intonatiboak sortzen dú eraginkortasuna, efektibitate komunikatiboa.

Eduki informatiboa ez ulertzea dá, esan gabe doa, erabateko porrot komunikatiboa, baina askoz lehenago ere hasten dirá ahuldade pragmatiko-expresiboak, zein nabari dirá... esatean, ulertzean, denean.

Bai, matematika-arloa da adibide ona, bide-erakuslea (ikus ere #2155). [3225] [>>>]

"A, B-ren respektuz" → "A respektu B" edo, aukeran, "A respektuz B", eginez zuzeneko dislokazioa

Genioen atzo ze:

Antzera nola dauzkagún honako erabilera hauek (zein dirén erabilera eta eredu hedagarriak ki komunikazio orokorra, hala nahi izanez gero):

A, B-ren aurka → A aurka B   (pilota-iragarkietan)

A, B-ren barnean → A barne B   (matematika arloan)  

A, B-ren gainean →A gain B   (matematika arloan)

daukagú:

A, B-ren respektuz → A respektu B 

Gaur aipatu nahi genuke beste aukera desdoblatzaile bat:

A, B-ren respektuz → A respektuz B

zein zuzenean eratortzen den eginez zuzeneko dislokazioa on "respektuz" postpositibo osoa (utziz bere osagarria an absolutiboa). 

Hala ere, gure ikuspegitik, kasu honetan ederki doa "respektu" soila, zein den:

1.: pittin bat sinpleagoa zein "respektuz...", eta

2.: ezberdin zein bere kide postpositiboa ("respektu" prepositiboa vs "respektuz" postpositiboa). 

Aipatutako ezberdintasun hori (artén tresna prepositiboa eta postpositiboa) ez da beharrezkoa, baina bestelako arazorik ez bada (eta kasu honetan ez dago), hobetsiko genuke aukera prepositibo diferentziala, hau da, oraingo honetan: "respektu..." gain "respektuz...". Edozelan ere, biak aukeran. Euskara hutsa. [3224] [>>>]

...-(r)en respektuz → respektu...

Antzera nola dauzkagún honako erabilera hauek (zein dirén erabilera eta eredu hedagarriak ki komunikazio orokorra, hala nahi izanez gero):

A, B-ren aurka → A aurka B   (pilota-iragarkietan)

A, B-ren barnean → A barne B   (matematika arloan)  

A, B-ren gainean →A gain B   (matematika arloan)

daukagú:

A, B-ren respektuz → A respektu B 

Justuki emaitza berbera zein izanen genukén baldin latinetik zuzenean mailagatuko bagenu "respektu..." prepositiboa ("A respektu B": ikus #3219). Berdin berdin, baina orain... mailegurik egin gabe (ikus atzokoa). Euskara hutsa. [3223] [>>>]

Bigarren ikuspuntu honetatik beraz, ez ginake egongo mintzatzen gain mailegu bat, baizik soilik burúz euskararen barneko dislokazio bat. Euskara hutsa

Duela hiru egun genioen ze:

• [3219] Ikuspuntu batetik, "respektu" ikusi ahal da nola zuzeneko mailegu latino prepositibo bat (Dominus respectu servorum. → Nagusia respektu zerbitzariak) 

eta ikuspuntu hori nahikoa da ki justífikatu "respektu" prepositiboa: esan nahi baita ze, norbaitek erabili nahi badu egitura hori, erabil dagiela askatasunez (eta ez badu nahi ez dezala erabili, arazogabe ere).

Baina báda bigarren ikuspuntu bat nondik begiratu ahal zaion ki "respektu" prepositibo hori, zeren kontua da ze "respektu" hitza an ber zentzu erlazionala dagoeneko euskara da, ez dugu mailegatu behar zeren jada XVI. mendean mailegatu baitzen kin ber esangura an ondoko estruktura postpositiboa:

• ...-(r)en respectuz 

Hor "respektu" izen soila da, zeini gehitu zaion "-z" instrumentala. Ikus OEH-k zér esaten digun gain egitura hori:

b) (Tras gen.). Con respecto a, en relación a. 

Beraz estruktura postpositibo hori aspaldi euskaratu zen, euskaran dugu, ez dugu mailegatu behar, soilik behar dugu aurrératu, aurrera dislókatu, desdóblatu euskal estruktura bat bidéz euskararen mekanismo bat (mekanismo dislokatzailea, zein burutu ahal den hala aurrerantza non atzerantza). 

Bigarren ikuspuntu honetatik beraz, ez ginake egongo mintzatzen gain mailegu bat, baizik soilik burúz euskararen barneko dislokazio bat. Euskara hutsa. [3222] [>>>]

Mintzatuz gain "respektu..." eta "versus...", atzokoan aipatzen genuén euskarazko "salbu..." = "salbu eta..."

Mintzatuz gain "respektu..." eta "versus...", atzokoan aipatzen genuén euskarazko "salbu..." = "salbu eta..." ere, zeinen oinarrian dugún adjetibo latino bat an ablatiboa ("salvo", eskatuz bere osagarria an ablatiboa ere), eta zeinen garapen semantiko/sintaktikoa laburbildu ahal den honela, jarraiki gure laguntzaile GhatGpt:   

salvo X egituraren historia ez da zuzenean «salvo = excepto» esanahitik hasten. Garapen nagusia honela berreraiki daiteke, eta hemen garrantzitsua da etapa bakoitza bereiztea.

1. Latin klasikoa: salvus + ablativo absolutua

Abiapuntua salvus, -a, -um «salbu, osorik, seguru, kalterik gabe» adjektiboa da. salvo haren ablativo singularra da.

Latinez, salvus maiz agertzen da ablativo absolutoan:

salvis auspiciis
«auspizioak urratu gabe / auspizioak errespetatuz»

salva lege
«legea urratu gabe»

salvo officio
«betebeharra urratu gabe»

salvo iure
«eskubideari kalterik egin gabe»

Ciceronen eta beste autore klasikoen adibideak dokumentatuta daude.

Hemen salvo ez da preposizioa. X-rekin komunztatzen den adjektiboa da:

salvo iure
salvo = abl. sg. neutroa
iure = abl. sg. neutroa

Hasierako interpretazioa, beraz, gutxi gorabehera:

«X salbu dagoela» → «X kaltetu gabe» → «X errespetatuz».

---

2. Baldintzazko interpretazioa

Ablativo absolutuak ez du esanahi bakarra: denborazkoa, kausazkoa, kontzesiboa edo baldintzazkoa izan daiteke.

Horrela, salvo X honela uler zitekeen:

«X salbu mantentzen bada...»
«X salbu dagoela kontuan hartuta...»
«X errespetatzekotan...»

Horrek garrantzi handia du ondorengo garapenerako. Gianollo, Jędrzejowski eta Lindemannen azterketak dioenez, salvus-en ablativo absolutuaren baldintzazko interpretazioak «proviso / baldintza» esanahia sortu zuen.

---

3. Latin berantiarra: salvo eo, ut...

Hurrengo urrats interesgarria da:

salvo eo, ut...

hau da, gutxi gorabehera:

«erreserba/baldintza honekin, alegia, ...»

eo = is, ea, id izenordainaren ablativoa.

Digestan agertzen den erabileran salvo eo, ut... proviso bat ezartzen du: «honako baldintza/erreserba honekin».

Beraz, garapena:

salvus «salbu»
→ salvo X «X salbu dagoela / X kaltetu gabe»
→ «X kontuan hartuta / X errespetatzekotan»
→ «baldintza/erreserba batekin»

---

4. «Erreserba» → «X izan ezik»

Hemen gertatzen den aldaketa semantikoa oso interesgarria da.

Demagun:

salvo errore

literalki: «errorea salbu / errorea erreserbatuta».

Pragmatikoki, horrek esan nahi dezake:

«adierazitakoa baliozkoa da, erroreen kasuan izan ezik».

Hortik oso erraz sortzen da exceptive esanahia:

salvo X = X kenduta / X izan ezik

Ikerketa diakronikoaren arabera, salva veritate, salvo errore eta antzeko formula teknikoek «preserving X» → «subject to X» → «except X» bidea erakusten dute.

---

5. Erromantzeetan gramatikalizazioa

Latin berantiarreko eta Erdi Aroko erabilera horiek erromantzeetara igaro zirenean, salvo gero eta gehiago adjektiboaren ablativo gisa analizatzeari utzi eta partikula/preposizio gisa interpretatzen hasi zen.

Gaur egun euskaran daukagú "salbu..." prepositiboa eta postpositiboa ere, zeinen jatorria eta evoluzioa ez den hain diferentea respektu jatorria eta evoluzioa on "versus" edota "respectu". Aukeran. [3221] [>>>]