"derauztet > deustet" an erabilera beregaina (ez-laguntzailea) ganik Fray Juan de Zumarraga an 1537

Atzo eta herenegun aipatu ditugu bi erabilera ganik Lazarraga (1588), non erabiltzen zirén "*eradun" aditzaren forma ez-laguntzaile higatuak:

Horrá Lazarraga-ren beraren bigarren alea: 

Amore poderosoa, jauna / asko deusut esquerric (Lazarraga, 1588)

non berriro ere, Lazarraga-k ematen digún "deusut = deutsut" ez-laguntzailea, an ber erabilera eta signifikantza nola balitz "de(ra)utzut" beregain zaharra ("*eradun"), hola oihukatuz bere jatorria:

• de(ra)utzut > deutzut/deutsut

 antzera nola

• de(ra)uat > deuat (ikus ere #3015)

alegia, espero genuenez, ber "*eradun" aditza.

Báda beste halako erabilera are zaharrago bat ganik Fray Juan de Zumarraga durangarra, jaioa an 1468 (alegia an erdialdea on XV. mendea), an gutun bat zein idatzi zuen an 1537:

• esquerric asco deustet
  

signífikatuz:

• eskerrik asko ematen dizkiet

Ikusten dugunez... (ikus atzokoa eta herenegungoa)

... justuki an ber erabilera eta signifikantza nola erabiltzen zén "*eradun" (zein dén, bide batez, ber signifikantza zein den interpretatzen an Irulegiko inskripzioa), erakutsiz eta are frogatuz, gure ustez nahiko argiki, bere jatorria: "*eradun". 

Gainera, hor ere aurkitzen dugú ber evoluzio regularra zein goragoko bietan, alegia:

• de(ra)uztet > deustet

berriro erakutsiz adizki horien jatorria: "*eradun". [3018]

"Amore poderosoa, jauna / asko deusut esquerric" (Lazarraga, 1588), non "derautzut > deutzut/deutsut" antzera nola "derauat > deuat"

Atzokoan nabarmentzen genuen ze...

... agertzen zaizkigu "deutsut" erako forma zaharrak an modu sintetiko beregaina justuki an ber erabilera eta signifikantza nola erabiltzen zén "*eradun" (zein dén, bide batez, ber signifikantza zein den interpretatzen an Irulegiko inskripzioa), erakutsiz eta are frogatuz, gure ustez nahiko argiki, bere jatorria: "*eradun" aditza (bádira halako beste ale batzuk ere, baina gaur hauxe aipatu nahi izan dugu). Ikus ale hau ganik Lazarraga (1588):

Linda damea, asko deusut / nic aregaiti esquerric (Lazarraga, 1588)  

Horko "deusut = deutsut" horrek signifikatzen du "ematen dizkizut", justuki nola Irulegiko "eraukon" hark signifikatuko lukén "eman zion", an erabilera sintetiko beregain zahar eta zehatz bat zein, gure ikuspuntutik, ezin zaion pertenitu ki "*edutsi" aditza, ondoreaz ze horrek erakusten du eta are frogátu haruntzago ti edozein duda razonable ezen "deusut = deutsut" erako horiek dirá "*eradun" aditzekoak.

Horrá Lazarraga-ren beraren bigarren alea: 

Amore poderosoa, jauna / asko deusut esquerric (Lazarraga, 1588)

non berriro ere, Lazarraga-k ematen digún "deusut = deutsut" ez-laguntzailea, an ber erabilera eta signifikantza nola balitz "de(ra)utzut" beregain zaharra ("*eradun"), hola oihukatuz bere jatorria:

• de(ra)utzut > deutzut/deutsut

 antzera nola

• de(ra)uat > deuat (ikus ere #3015)

alegia, espero genuenez, ber "*eradun" aditza. [3017] [>>>]

Horko "deusut = deutsut" horrek signifikatzen du "ematen dizkizut", justuki nola Irulegiko "eraukon" hark signifikatuko lukén "eman zion", an erabilera sintetiko beregain zahar eta zehatz bat zein, gure ikuspuntutik, ezin zaion pertenitu ki "*edutsi" aditza, ondoreaz ze...

Galdetzen genuén atzo ea, antzera nola "deuat/deunat" dudagabeki pertenitzen dirén ki "*eradun" aditzeko paradigma (eta ez ki "*edutsi", nola esan ohi den), eta kontuan hartuz ze bide beretik lortzen ditugún gaur egungo mendebaldeko formak:

• nik hiri de(ra)uat (*eradun) → deuat (*eradun)  

• nik zuri de(ra)utzut (*eradun) → deutzut / deutsut (*eradun)

bá al den aztarna sendo adizionalik ezen "deutsut/deutzut" adizkiak ere "*eradun" ere direla?

Horretaz komentatzen zuén atzo Josu Lavin-ek: 

Lazarragak deu- tipoko aditzekin batera derau- tipokoak ere valiatzen ditu.

derauat > deuat

derauzut > deuzut sg
derautzut > deutzut pl
nondik
derautsut > deutsut sg

Bai, dudagabe oso puntu interesgarria da Josu-k aipatzen duena (zeintaz saiatuko garen mintzátzen an beste noizbait), baina gaur zentroan jarri nahi genuke beste evidentzia bat, gure ikuspuntutik oinarrizkoagoa: izan ere agertzen zaizkigu "deutsut" erako forma zaharrak an modu sintetiko beregaina justuki an ber erabilera eta signifikantza nola erabiltzen zén "*eradun" (zein dén, bide batez, ber signifikantza zein den interpretatzen an Irulegiko inskripzioa), erakutsiz eta are frogatuz, gure ustez nahiko argiki, bere jatorria: "*eradun" aditza (bádira halako beste ale batzuk ere, baina gaur hauxe aipatu nahi izan dugu). Ikus ale hau ganik Lazarraga (1588):

Linda damea, asko deusut / nic aregaiti esquerric (Lazarraga, 1588)  

Horko "deusut = deutsut" horrek signifikatzen du "ematen dizkizut", justuki nola Irulegiko "eraukon" hark signifikatuko lukén "eman zion", an erabilera sintetiko beregain zahar eta zehatz bat zein, gure ikuspuntutik, ezin zaion pertenitu ki "*edutsi" aditza, ondoreaz ze horrek erakusten du eta are frogátu haruntzago ti edozein duda razonable ezen "deusut = deutsut" erako horiek dirá "*eradun" aditzekoak. [3016] [>>>]

"nik hiri *eradun: derauat → de(ra)uat → deuat": Bide beretik, ez al luke "derautzut" kideak ere eman behár "deutzut" edo antzeko aldaera lokal bat nola "deutsut"?

Jarraituz kin adizki nahasgarriak, Txillardegi-k aipatzen dú ondoko "nahasketa" (gure ikuspuntutik, kasu honetan akaso hobe deituko bagenio "anbiguetatea") an bere "Oinarri bila" (1977), non, besteak beste, mintzo den gain "*eradun" aditzeko "nik hiri derauat" (halanola ere burúz "derautzut"):

...: gipuzkeraz nahasketa bat dugu: gipuzkerak ez ditu "diat" / "derauat" eta "dizut" / "derautzut" berezten. [Txillardegi, 1977:123]

Gaurkoan bederen, gure interesa ez dago an "nahasketa" hori, baizik an beste nahasketa bat, gure ustez askoz pisuagoa zio bere inplikazioak. Kontua da ze "*eradun"-eko "nik hiri derauat" hori ispilatzen da an mendebaldeko forma hau:

• nik hiri deuat

zehatzago:

• nik hiri de(ra)uat (*eradun) → deuat (*eradun)

non "deuat" ez den baizik "*eradun" aditzeko "de(ra)uat" bera, baina jada an bere forma higatua, antzera nola:

• "dirautzut > diutzut / diutzudan (an Otxoa-Arin, ikus #1811)

Esan nahi baita ze "deuat /deunat" ez direla "*edutsi" aditzekoak (nola aurkeztu ohi dén), baizik "*eradun"-ekoak (eta formaz objetu-singularrak, ikus adibidez #1805 eta #1807). Eta, bide beretik, zér esan ahal dugu gain goragoko "derautzut" (bide batez, objetu-singuarra ere)? Ez al luke adizki horrek ere (errepikatzen dugu: lehengo bide beretik) eman behar "deutzut" edo antzeko aldaera lokal bat nola "deutsut", zein baita izanen litzakén "*eradun"? Ba al da horren froga adizionalik? Esan nahi baita, "deuat/deunat" adizkiak "*eradun" izanda (eta ez "*edutsi"), eta arrasto ondo esanguratsu horri segituta, ¿aurkitu ahal dugu froga adizionalik ezen mendebaldeko "deutzut / deutsut" ere "*eradun" direla? [3015] [>>>]

Zehaztu beharko zeniguke zéin den atzoko "dadukaionik" horren referente indirektoa? Zéri dagokio "-o-" hori? Eta zergátik ber "-o-" hori ez den funtzionatzen nola referentzia datiboa an herenegungo "dadukaio" (hori ez bailitzake tripersonala)

Zioén atzo Josu Lavin-ek:

Zeren ezta, soberaniak gaiñez eragin eztiazaionik, ezta bere neurria baiño gehiago dadukaionik.

Urgell, Ariztimuño eta orain Rubio ere oker daude.

diazaio eta dadukaio biak dira NNN.

DIAZA + I + O
DADUKA + I + O

KE partikularen valiokidea da i hau:

i = ke

diazaio = diazakeo
dadukaio = dadukakeo

Bai, daduka + ke + o.

Ondo ulertu badut zure analisia, Josu, herenegungo "dadukaio" hori ez litzaké tripersonala:

• dadukaio "daukake" (bipersonala: hark hura)
  

bitárten atzoko "dadukaionik" bái izanen litzaken tripersonala:

Bi dadukaio ditugu Axular baitan. Besteak bai [alegia: "dadukaionik" horrek] ematen duela NNN. [Herenegungo iruzkina]

Horrá biak batera:

Hortaz, izanen genuke forma bakarra eta bi interpretazio, zeinda ez dirudien oso ohikoa. 

Guk uste ze, printzipioz bederen (eta kontrako arrazoi sendorik ez badago), gelditu beharko ginake kin interpretazio bakar bat aplikagarria ki Axular-en bi erabilera horiek. Zure interpretazio bikoitzean, ordea, adizki horretako "-i-" hori ez datiboa ez izanik (baizik potentziala = "-ke-"), bilatu beharko genuke adizkiaren karaktere datiboa an bere azkeneko "-o" referentzial datibo hori. zein, diogunez, funtzionatuko litzake nola referentzia datiboa an bigarren erabilera ("dadukaionik"), nahiz ez an lehenengoa ("dadukaio"), aski kapritxosoki.

Esan nahi baita ze, Josu, uler daigun zure interpretazio bikoitza (eta uler daigun zértan gauden oker), zehaztu beharko zeniguke zéin den objetu indirektoa zeini referituko litzaión adizki tripersonal hori an "dadukaionik" datiboa, halanola zergátik lehenengoan ber "-o-" hori (an "dadukaio") ez den funtzionatzen nola referentzia datiboa (hori ez bailitzake tripersonala). [3014]

Ez dugu esanen nahasgarria ez denik, baina esanen genuke ze "dadukaionik" hori ez da datiboa, ez da "dadukeo", arrazoia emanez ki Urgell eta Ariztimuño

Zioén atzo Josu Lavin-ek:

Bi dadukaio ditugu Axular baitan. Besteak bai ematen duela NNN.

Ikus daigun: hauexek dira Axular-ek erabilitako bi "dadukaio" horiek, Borja Ariztimuño-k emanak an bere jada aipatutako tesia ("Euskara Arkaikoko adizki jokatuen gaineko ikergaiak", 2023:545):

Konsidera daigun, gainera, bigarren erabilera horren kontextua (an versio informatikoa ganik Josu Lavin bera):

77 Itsasoko untziak, barkha handiak, anhitz daduka, karga handia iasaiten du. Erditaraiño betheagatik itsas gaiñean dago. Hirur laurdenak betheagatik ere badabilla, oraiño ageri da. Guztia betha dadinean, hondatzen, eta ondoratzen da, orduan estaltzen da. Zeren ezta, soberaniak gaiñez eragin eztiazaionik, ezta bere neurria baiño gehiago dadukaionik. Bada haur beror gerthatzen zaitzu, zeure bekhatuen kargarekin, zuri ere. Egiten ditutzu hogoi bekhatu mortal, eta oraiño bizi zara, igurikitzen deratzu Iainkoak. Egiten ditutzu berrogoi, eta oraiño ere utzten zaitu. Egiten ditutzu hirurogoi, eta guztiarekin ere badu pazientzia, pairatzen derauzkitzu. Egiten ditutzu lauretan hogoi, eta orduan bethatzen da neurria, orduan mukurutzen da, orduan gainez eginik, untzia ondara bezala, zu ere, infernuko zolara erortzen zara.

Ez dugu esanen nahasgarria ez denik, areago noiz justuki aurreko perpausan agertzen zaigún "eztiazaionik" tripersonala, baina behin buelta batzuk emanda, esanen genuke ze "dadukaionik" hori ez da datiboa, ez da "dadukeo" (ikus atzokoa), baizik ze hobe doa honela (ikus Ariztimuño-ren goragoko versioa):

... eztiazaionik, ezta bere neurria baino gehiago daukakeenik. 

Ez dirudi hor datiborik behar denik (ez dirudi NNN denik, arrazoia emanez ki Urgell eta Aristimuño), baina, bestaldetik, egia da ze "-(k)aio" amaiera hori izaten dela tipikoki datiboa, halan ze pensatu beharko genuke an analogia nahasgarri horietako bat (esan nahi baitá formalki gaiztoa), oso antzerakoa nola hóri zein gertatuko zen an "daukio" bipersonala (= "dauko/dauka"), berdin ere formalki nahasgarria (ikus #3011). [3013] [>>>]

dadukaio = "daukake" (hark hura) bipersonala vs "dadukeo" (hark hura hari) tripersonala]

Amaitzen genuen atzo aipatuz nóla zenbait analogia izan ahal dirén nahasgarriak (adibidez atzoko "dau(z)kio = dau(z)ko"), eta nóla Euskaltzaindia bera ere nahastu bide zen kin "dadukaio", zein ez litzaken tripersonala (alegia = "dadukeo") nola Euskaltzaindia-k sugéritu an ondoko oharra, jada aipatua:

• dadukaio (dadukeo)

Zehazki, genioén:

Ikusten denez, analogiaren boterea handia da, are noiz analogia horiek formalki nahasgarriak izan ahal diren (bide batez esán ze halako adizki nahasgarrietan sartu behar da Euskaltzaindia-k gorago aipatutako Axular-en "dadukaio" ere, zein ez litzakén tripersonala, baizik bipersonala, nahiz báduen itxura nahasgarria, hainbeste ze, dirudienez, Euskaltzaindia bera ere nahastu egin da).

Izan ere, ikus Borja Ariztimuño-ren honako adibidea an bere tesia ("Euskara Arkaikoko adizki jokatuen gaineko ikergaiak", 2023:404):

• dadukaio "daukake" (bipersonala: hark hura)
  

Ariztimuño-k kontatzen digu nóla Blanca Urgell-ek (2015) desegin zuén okerreko interpretazio hori, zeinen jatorria ei zén Ithurri-ren gramatika: 

Hortaz, lehenagokoen errakuntza [alegia, Ithurri, Euskaltzaindia eta Fernández] dadukaio N-N-N motakotzat hartzetik etorri bide da, testuinguruak N-N eskatzen duelarik (noski, -io amaierak huts eragin ziekeen). [Ariztimuño, 2023:415]

Hortaz, Axular-en "dadukaio" horretan,...

... -io amaierak huts eragin ziekeen [Ariztimuño, 2023:415]

oso antzera nola gure atzoko "daukio" bipersonalean ere. [3012] [>>>]

Aldakortasun lokal eta tenporal guzti horrek ahalbidetzen ditú formak nola Euskaltzaindia-k aipatutako "daukakiot" edo "daukiot", zein ez diren zaharrak

Aurreko sarrera batzutan aipatutako aldakortasun  lokal eta tenporal guzti horrek (ikus #3007 eta #3008) ahalbidetzen ditú formak nola "daukakiot" edo "daukiot" (ikus Euskaltzaindia-ren "Aditz sintetikoa", 1979:113, ikus ere #3001):

Hain usuko ez direlako, ez ditugu halaz ere hemen paradigma osoak ipini nahi izan. Inork erabili nahi izatekotan, bitarakoak lirateke ereduak: daukakiot edota daukiot, neukakion edota neukion ... [Euskaltzaindia, 1997]

Respektu "daukakiot", gogora daigun gure sarrera hau:

• [2997] "daukakio = daukotso / deukotso": formalki redundanteak, non jatorrizko formei berrikiago gehitu zaizkién "-kio" eta "-tso" analogikoki

 Galdetzen genuén atzo:

Has gaitezen mintzatuz gain lehen forma hauek ("e(d)uki" aditza):

• daukakio = daukotso / deukotso

Zéin lirake zaharragoak? "-ka / -ko" ala "-kio / -tso"?

Eta bai, Josu-k dioenez:

KA eta KO!

Adizki horietan, "-ka / -ko" izanen liraké ondo zaharragoak zein euren kide redundanteak ("-kio" eta "-tso", gerora gehitutakoak), hain zaharragoak non jatorrizko "-ka / -ko" referentzia datibo zahar horiek galdu zutén euren zentzu datibo hori, halan ze, ondo berrikiago, adizki horiek behar izan duté bigarren referentzia datibo (analogiko) gehigarri bat ki rekuperatu euren tripersonalitatea ("-kio / -tso").

Hain zuzen ere, goragoko "deukotso" moduko adizki batez mintzo ginen an ondoko sarrera (zehazki gain "deukotsot"):

• [1875] "deukotsot", non gehitu zaion bigarren "-o" referentzia datibo bat bidéz "-tso-" morfema, jada kin personalitate datibo guztiz propioa eta potentzialki hedagarria

Zioén Josu Lavin-ek atzo:

Eta deuco-c noritassuna galduric deucotso sorthu da.

Eskerrik asko, Josu. Bai, hala da. Lehenago "deukot" izan zén datiboa (nik hari hura), nola genioén an sarrera hau: 

• [1804] "deukot" datiboa ere jasota dago an mendebaldeko "Refranes y Sentencias, 1596"

... Eta gaur aipatu nahi genuke ze mendebaldeko euskaran jasota dagó "deukot" tripersonala:

Peco gassoa deucot... "Mala sospecha le tengo..."  [Refranes y sentencias, 1596 (425)]

non, "-e-" horrek iragarriko luké (iragarri ohi duenez) argumentu datibo bat, zein kasu horretan dén 3. persona singularrekoa, bidéz "-o-". Eta gauza da ze "deu(k)ot" horren kide plurala izanen zén "deutzot/deutsot", ...

Gero, joanen zen galtzen zentzu datibo hori, antzera nola an "daukat" jatorriz-datiboa ere, eta Josu-k zioenez:

deukot horrek NORItasuna galdu ostean, sortu da deukotsot / deukotsat berria, zein ahoskatzen baita orokorki: /dekotzet/.

Eta geroago, analogiaz agertuko da "deukotsot", antzekoa nola goragoko "deukotso", non gehitu zaion berriro "-o-" referentzia datibo bat (deukotsot) bidéz "-tso-" morfema, jada kin personalitate datibo guztiz propioa eta potentzialki hedagarria ki edozein forma verbal zeini egokitu nahi zaión 3. personako referentzia datibo bat.

Eta justuki hóri berbera gertatu da kin "daukakio" formalki redundantea, non jatorrizko formari berrikiago gehitu zaión "-kio", analogikoki ere.

Eta "daukiot" ez da baizik beste aldaera bat ("diadukot", "daukio", "daukakio", beste analogia bat kin "-kio-" (zein, gure ikuskeran, sortzen den an "-zkio-" erako plural batzuk nola "zaizkio" edo "dizkio", baina zein gero moldatzen den an singularrak ere, galduz "-z-" an "-zkio-"). Esan behar da ze "daukiot" tripersonala (nik hura hari) litzakén guztiz marginala. Aldiz, aurkitu ditugu "daukio / dauzkio" an erabilera bipersonala, signifikatuz "dauka / dauzka" (Leitzaldea):

• 8 urte dauzkio (= dauzko / dauzka)

Azken "dauzkio" bipersonal horretan, analogia egitean interferentzia bat gertatu da nondik sortu dén forma bat itxuran-tripersonala baina kin esangura bipersonala. Ikusten denez, analogiaren boterea handia da, are noiz analogia horiek formalki nahasgarriak izan ahal diren (bide batez esán ze halako adizki nahasgarrietan sartu behar da Euskaltzaindia-k gorago aipatutako Axular-en "dadukaio" ere, zein ez litzakén tripersonala, baizik bipersonala, nahiz báduen itxura nahasgarria, hainbeste ze, dirudienez, Euskaltzaindia bera ere nahastu egin da). [3011] [>>>]

"-kio" hóriek an "deikio" edo "leikio" ez dira zaharrak

Amaitzen genuén herenegungoa honela:

..., baita nabarmendu nahi izan dugú:

• deigun (hark hura guri)

zein dén "egin" aditzeko subjuntibo tripersonal bat, berdin nola dirén "egin" aditzeko tripersonalak honako hauek ere:

• neikeo (nik hura hari)

• leikeo (hark hura hari)

nondik sortuko zirén formak nola "neikio" edo "leikio". Amaitzeko, soilik gogóratu ze Otxoa-Arinen hizkera litzaké gipuzkera zaharra (ikus #909).

Azken bi adizki horietan agertzen dirá bi "-i-" zein, jatorriz bederen, ez diren datiboak, ez bata ez bestea (ez dira "-i-" morfo datiboa), izan ere,...

1.: lehenengoa "egin" aditzekoa da: "negikeo > neikeo",

2.: eta bigarrena, "-keo > -kio" garatuko litzake bidéz asimilazio vokalikoa kin aurreko "-i-" hori ("egin" aditzekoa baita).

Berdin gertatzen da an potentzial gutxio remotoak nola "deikio", zeintaz mintzo ginen an gure ondoko sarrera:

• [2823] "di - guzu" (indikatiboa) → deiki - guzu > deikiguzu (potentziala)

Behin orainaldiko subjuntibo tripersonalak gogora ekarrita, gaur honatuko ditugú orainaldiko potentzial tripersonalak, zein regularki aterako lirakén abiatuz ti orainaldiko tripersonal indikatiboak:

• [2066] Orainaldiko potentzialak: "di - guzu" (indikatiboa) → deiki - guzu > deikiguzu (potentziala) = diezagukezu/diezazkigukezu 

Azken sarreretan ikusten ari gara nóla sortu forma subjuntibo regularrak eta, gainera, sinpleagoak zein "*ezan" forma subjuntiboak, eta orain aipatu nahi genituzké euren kide (adizki) potentzialak, zeinekin amaituko ginake zeházten honako puntua:

Gure ikuspuntutik, aisa egin liteke sinplifikazio hori an subjuntiboak eta potentzialak.

Orainaldiko potentzialak zuzenean eta regularki lortuko liraké abiatuz ti forma indikatiboak, sinpleki ordéztuz hasierako "di-" (orainaldiko indikatiboa) kin "deiki-" (orainaldiko potentziala). Horrá adibide batzuk:

• di - guzu → deiki - guzu > deikiguzu = diezagukezu/diezazkigukezu

• di - ete → deiki - ete > deikiete = diezaiekete/diezazkiekete

• di - ot →  deiki - ot > deikiot = diezaioket/ditzazkioket

Ikusten denez, hauek ere erabiliko liraké kin objetu singularrrak eta pluralak.

Bestela esanda:

• deiki + ohiko konkordantzia datibo eta ergatiboak

Ikusten denez, adizkiak interesgarriki sinpletzen dira.

Guzti horretatik segitzen denez, "-kio" horiek (an "deikio" edo "leikio") ez dira zaharrak (ikus ere #2067). [3010] [>>>]

dezon → zezon → lezon → lezo / lezoke, non "lezo = liezaioke", ez delarik agertzen ez "-ke-" morforik, ezta "-i-" morforik ere

Genioen herenegun:

Ikus ere "-i-" batere gabeko tripersonal ez-potentzialak nola:

• dezon 'diezon, diozon'

Esan nahi baita ze bádira forma potentzialak kin "-ke-" edo gabén "-ke-", eta bádira forma datiboak kin "-i-" edo gabén "-i-",...

Gaur soilik esán ze goragoko "dezon" tripersonal ez-potentzial horri dagokio "zezon" iraganekoa, eta "lezon" hipotetikoa, halanola ere "lezo = lezoke" potentziala (zeinen kide batua litzakén: "liezaioke"), non ez den agertzen ez "-ke-" morforik, ezta "-i-" morforik ere:

• dezon → zezon → lezon → lezo / lezoke

alegia: 

• dezon = diezaion 

• zezon = ziezaion

• lezon = liezaion

• lezo = liezaioke 

• lezoke = liezaioke

Ikus ondoko erabilera ganik Orixe an bere poema bat (titulatuá "Bolibiko zabaldian"), nondik entresakatu ditugún azpiko bi verso horiek, zeintan dugún "nezo = niezaioke":

Itxaso ta zelai ezin neurtuzkoak iragan ondoti,

noizpait arki nezo azkena lurrari;

Honen inguruan eta amaitzeko, gogoratu nahi genuké ondorengo sarrera, non aipatzen dén "leza = lezake" adizki bipersonala:

• [881] Eusebio Erkiaga: "Nork egin leza holako lanik?"

Aipatu genuén atzo "lezake" forma:

Azpimarratu nahi dugu ze "lei" forma hori dá monosilabikoa, bitartén "leike" dá bisilabikoa, eta batuko "lezake" trisilabikoa.

zein, genioenez, izanen zén printzipioz redundantea ("le-" eta "-ke" batera), eta diot printzipioz, zeren orobat erabil lei kin helburu pleonasmikoa. Edonola ere, zenbait hizkeratan redundantzia hori izan dá aukerakoa, aukeran egonik "lei" edo "leike" transitiboak aráuz hiztunaren helburu komunikatiboa, hautatuz artén laburtasuna ("lei") edo, akaso, pleonasmo expresiboa ("leike")

Edonola ere, "le gi" izanen zén "egin" aditzaren "akasoko" forma zaharra (3. persona horretan) berdin nola "le za" izanen zén ber forma an "*ezan", zeinen signifikantza izanen zén nola "ahal izan":

le za > leza → lezakei
le gi > legi → legike > leike

non, hizkera batzutan, bereziki 3. personan, "-ke" atzizkia gelditu dén aukeran afin laburtu edo indartu expresioa (izan ere, 3. persona horretan ez zuen sortzen interferentziarik kin lehenaldia). Gerora, perifrastiko bihurtzean, "*ezan" aditza gramatikalduz joan zén nola laguntzaile (ez da bestela erabiltzen):

egin le(g)ike = egin lezake = egin ahal(ko) luke

Eta gauza da ze, "lezake" ere, noizbait erabili da gabén "-ke" an 3. persona hori ("leza" = "lezake"). Ikus Eusebio Erkiaga euskaltzainaren erabilera hau ("Neurtitzak"):

Esan nahi baita: Nork egin lezake holako lanik?

Ikus ere #2181. [3009] [>>>]

Aldakortasun handia an Otxoa-Arin ere (1713, gipuzkera zaharra)

Mintzo ginén atzo burúz aldakortasun handia zein gertatu ahal den an adizkiak dependituz on faktore lokal edo tenporal aldakorrak, aipátuz, besteak beste, "diozon" adizki interesgarria: "dio-" hasiera (hark hura hari) an "*ezan" aditza. 

Hari horretara, ikus J. Oregi-k egiten zuén ondoko adizki-zerrenda non biltzen zituén Otxoa-Arin-ek erabilitako "*ezan" eta "egin" adizkiak an bere "Doctrina" (ikus Oregi-ren "Otxoa-Arinen 'Doctrina - (1713)", idatzia ganik Oregi an 1972), eta non baita be aurkitzen dugún holako adizki hibrido moduko bat kin "dio-" hasiera (hark hura hari) an "*ezan" aditza:

• diozagu (guk hura hari)

(ikus ere #1890, #1891, #1892, #1893 eta #1894)

Goragoko "diozagu" horretaz gain, baita nabarmendu nahi izan dugú:

• deigun (hark hura guri)

zein dén "egin" aditzeko subjuntibo tripersonal bat, berdin nola dirén "egin" aditzeko tripersonalak honako hauek ere:

• neikeo (nik hura hari)

• leikeo (hark hura hari)

nondik sortuko zirén formak nola "neikio" edo "leikio". Amaitzeko, soilik gogóratu ze Otxoa-Arinen hizkera litzaké gipuzkera zaharra (ikus #909). [3008] [>>>]

Aldakortasun handia an detaile txikiak depéndituz on hainbat faktore lokal eta tenporal aldakor: "diazaio" (Axular, 1643) vs. "dezakeio" (Oihenart, 1657)

Zioen atzo Josu Lavin-ek:

liezaio da liezo + ke
diezaizu da diezazu + ke

i = ke

Biek valio berdina.

Kontua da ze hala "-ke" potentziala, nola "-i-" datiboa agertuko dira ala ez an hizkera bateko adizki konkretuak menpé hainbat faltore aldakor, hala lokalak nola tenporalak, zeinek báduten zerikusirik kin lehia artén argitasuna eta erosotasuna. 

Lehia horretan, era ezberdinetako adizkiak topatuko ditugu an hizkera eta momentu diferenteak, esan nahi baitá, aldakortasun handia an detaile txikiak. Ikus adibidez ondoko hauek an Oihenart-en atsotitzak (1657, ikus Borja Ariztimuño-ren tesia: "Euskara Arkaikoko adizki jokatuen gaineko ikergaiak", 2023:549):

• dezaian 'diezaakeen'

• dezakeio 'diezaioke'

Lehenengoan ez da agertzen "-ke-" morforik (baina bai "ahal" potentziala), bitárten bigarrenenan báda "-ke-" baina ez "ahal" (signifikatuz Axular-en "diazaio"). Aldiz, goragoko bi adizki horietan agertzen zaigu "-i-" erro referentzial zaharra (hóri zein gure ustetan hasi baitzén jokatzen an "da-i-t" vs "da-u-t", ikus #2944 eta #2945) justuki aurrén referentzia pronominala ("-a-" edo "-o-"):

• dezaian: hiri → "-i-a-"
  

• dezakeio: hari → "-i-o-"

Baina "-i-" datibo hori ere ez da ezinbestekoa an halako adizkiak, nola ikusi ahal dugun an formak nola ondorengoa ganik Lazarraga (1588):

• deikeozu

Ikus ere "-i-" batere gabeko tripersonal ez-potentzialak nola:

• dezon 'diezon, diozon'

Esan nahi baita ze bádira forma potentzialak kin "-ke-" edo gabén "-ke-", eta bádira forma datiboak kin "-i-" edo gabén "-i-", eta gero, zenbait hizkera eta kontextutan, "-i-" datiboa gelditu ahal da nola ezberdintzaile bakarra on forma potentzial bat (respektu bere kide ez potentzial bat).

Horrela, "-i-" datiboa mantendu liteke an zenbait adizki potentzial gabén "-ke-" ("nola "diazaio"), bitárten obviatu den an antzeko adizki tripersonal ez-potentzialak (nola "diazon", non ez dagoen bigarren "-i-" hori), halan ze indirektoki bihurtuko litzaké ezberdinatzaile, nahiz ez izan bere helburua. [3007] [>>>]

liazaio (*ezan) = liezaioke (*ezan) = leio (egin) = leioke (egin)

Gaurkoan soilik azpímarratu ze atzoko adizki potentzial horiek (ikus beherago ere) ez dute erakusten "-ke/-te" atzizkirik:

..., ikus daigun Axular-ek (1643) erabilitako adizki potentzial batzuk, bilduak ganik Borja Ariztimuño an bere tesia ("Euskara Arkaikoko adizki jokatuen gaineko ikergaiak", 2023:547), eta non dauzkagún adibidez honako aleak an "*ezan" aditza ("-za-" erroa):

• diazaio

• diazaizu

Alegia, antzera nola gertatzen zén an beste hauek ere ("egin" aditza): 

• [2816] Pujana (1970): "Variantes de las indirectas: NIRI: ziñeit (ziñeist), leit (leist), ...; ZURI: neizu, leizu,...; ARI: neio, ziñeio, leio,..."

Atzokoan ikusten genituén "egin" laguntzaileko "nork-nor" potentzial remotoak (forma luzeak eta laburrak) jarráiki Pujana (1970), eta gaur iturri beretik ekarriko ditugú sail beraren tripersonalak (edo Pujana-k dioenez: indirektoak):

5.º Variantes de las indirectas: NIRI: ziñeit (ziñeist), leit (leist), ziñeide, leide (leiste); ZURI: neizu, leizu, giñeizu, leizue; ARI: neio, ziñeio, leio, giñeio, ziñeioe, leioe; GURI: ziñeigu, leigu (leisku), ziñeigue, leigue (leiskue); ZUEI: neizue, leizue, giñeizue, leizuee; AREI: neioe, ziñeioe, leioe, giñeioe, ziñeioeé, leioee. [Pujana, 1970:81]

Estandarrean bihurtuko liraké:

zuk niri ziñeit → zineit, 

hark niri leit → leit

nik zuri neizu → neizu

hark zuri leizu → leizu

nik hari neio → neio

zuk hari ziñeio → zeneio

hark hari leio → leio

guk hari giñeio → geneio

zuek hari ziñeioe → zeneiote

haiek hari leioe → leiote

...

Soilik jartzen ditugu adizki objetu-singularrak zeren horiek erabiliko ditugu an modu tradizional mixtoa (hala objetu singularretan nola pluraletan).

Beste adibide bat:

non:

• liazaio (*ezan) = liezaioke (*ezan) = leio (egin) = leioke (egin)

Ikus ere #2817 eta #2824. [3006] [>>>]

Eta nóndik sor zitezken adizkiak nola gure intereseko "diaduko" edo "diadukozu"? Nón sortuko zen eredua zein gero ispilatuko zen an adizki horiek?

Jakin ez dakigu erantzuten ki tituluko galdera hori, ez baita datu nahikorik, baina baliatuz zenbait datu (erabilera) ganik Axular (1643), proposatu nahi genuke hipotesi bat respektu nóndik sor zitezkén adizkiak nola gure intereseko "diaduko" edo "diadukozu".

Horri eusteko, ikus daigun Axular-ek (1643) erabilitako adizki potentzial batzuk, bilduak ganik Borja Ariztimuño an bere tesia ("Euskara Arkaikoko adizki jokatuen gaineko ikergaiak", 2023:547), eta non dauzkagún adibidez honako aleak an "*ezan" aditza ("-za-" erroa):

• diazaio

• diazaizu

zeinda, aparte edúki "-i-" aurreratu irregular redundantea (izan ere, bilakaera litzaké "dezaio > diezaio > diazaio": ikus #3003), hasten dira kin "dia-", berdin nola ondorengo adizki hauek (on "*eduki aditza: forma horietan erroa litzaké "-duko-", kin "-ko-" fosildua an erroa) ganik Axular bera (1643):

• diaduko

• diadukozu

Akaso hortxe sortu zén "-i-" aurreratuko eredu hori, emanez bidea ki mekanismo referentzial bat zein akaso baliatuko zén noiz garatu zirén forma alokutiboak, eta baita an salbuespenezko berrikuntzak nola goragoko "diaduko" edo "diadukizu". [3005] [>>>]

Gogora gaitezen ze adizki alokutiboak ez ei dira bereziki zaharrak

Berriki mintzatu gara burúz adizki alokutibo batzuk zeintan erabiltzen dén mekanismo/eredu datibo bat kin "-i-" aurreratua (nolabait esan):

• deutza + -i-, -k = d-i-eutza-k = dxeutzak

Mekanismo horren aplikazioa honakoxea izanen litzake an gure goragoko kasua:

• daduko + -i-, -zu = d-i-aduko-zu = diadukozu

Aplikazio hori ez litzake tipikoa an adizki indikatibo ez-alokutiboak, baina ez da horregatik gutxio baliagarria.

Bestalde, alokutiboetako bustidurak ere pasatu bide dira ki zenbait adizki indikatibo datibo ez-alokutibo, nola genioen an:

• [2802] Eneko Barrutia (1987): "D-I dugunean, kasu guztietan 'J' bihurtzen da, 'd'-ren bustidura ematen da gehienetan 'y' bihurtuz,..."

... Bustidura horiek (ZA/JA) sortu dira an forma alokutiboak, nondik, batzutan eta analogiaz, zabaldu dirén an forma ez-alokutiboak ere. Hala genioen an #2024:

Gure ikuspegitik, "zait" dator ti "da" hitz zaharra, zein gerora bihurtuko zén "izan" aditzeko 3. persona singularra (besteak beste):

• hura da

"da" hori (printzipioz) ez da zatigarria an morfema txikiagoak, eta, noizbait esan dugunez, akaso izanen da euskararen hitz zaharrenetariko bat. Hortik sortzen dá:

• hura niri da-i-t 

zeini gehitu zitzaión bustidura bat (berrikiago, erabilera alokutiboek eraginda):

• hura niri z-a-i-t

Mendebaldeko formetan ere berdin: bustidura hori sortzen da an forma alokutiboak, eta, batzutan eta analogiaz, zabalduko da an forma ez-alokutiboak ere.  Ikus daigun sorrera horretaz zér dioén Eneko Barrutia-k an bere "Hitanoaren proposamena bizkaieraz" (1987):

Aditz alokutiboan, indikatibo eta ahalezko orainean, "i" bat sartzen da hasierako "nor" ezaugarriarren ondoren. [Barrutia,1987:150]

eta

D-I dugunean, kasu guztietan "J" bihurtzen da, "d"-ren bustidura ematen da gehienetan "y" bihurtuz,... [Barrutia, 1987:150]

Hortxe dugú "i-" datibo prepositibo bat, eraginez bustidura hori, zein gero zabalduko dén ki "jat" (edo "zait").

Esan nahi baita ze, gure ikuspegitik, "diadukozu" moduko forma ez-alokutiboak sortuko zirén islatuz aipatutako eredu alokutibo hori, eta gogora daigun ze adizki alokutiboak ez ei dira bereziki zaharrak, nola genioen an

• [2004] Zaharrena izanen litzaké hika tratamendua gabén alokutiboa (alokutiboa izanen zén berrikuntza bat zein hasiko zen hedatzen lehenxeago ze XVI. mendea)

Galdetzen genuén atzo:

• Zein ote litzake erabilera zaharrena, hika kin alokutiboa ala hika soila gabén alokutiboa? 

Eta Josu Lavin-ek eskaintzen zigún (eskerrik asko, Josu) honako erantzuna ti Wikipedia (an bere "Hitano" sarrera):

Dirudienez, alokutiborik gabeko hitanoa da erabilera zaharrena, Xabier Kintana euskaltzainak oinarrizko hitanoa edo hitano murriztua deritzona. Alokutibozko forma adizki guztietara XVI. mendea baino lehentxeago hasi zitzaigun hedatzen eta, hasieran, Euskal Herriko toki zehatz batzuetan baino ez. Alokutiborik gabeko hitano haren lekukotasuna jasota dago, adibidez, Lazarragaren eskuizkribuan (erabilera alokutiboarekin batera). [Wikipedia]

Beraz, hizkera alokutiboa izanen litzaké berrikuntza bat zein hasiko zen hedatzen lehenxeago ze XVI. mendea. Interesgarria.

Horri gehitu behar diogu ze adizki subjuntibo/potentzial/inperatiboak kin "-i-" aurreratua (ikus atzokoa) ez lirake horiek ere bereziki zaharrak, baizik jatorrizko formen derivazio bat, halan ze printzipioz ondorioztuko genuke ze "-i-" aurreratzeko mekanisko hori ("an "diadukozu") ez litzake bereziki zaharra. [3004] [>>>]