Mikel Martínez Areta (2022): "El euskera entró en Álava en el siglo VI y desde la Llanada se expandió a Bizkaia y cuenca del Deba"

Genioén atzo ze gaztelania dá...

... Euskal Herriko hizkuntza patrimoniala ere

Puntu horretaz soilik gogoratu ze:

• [2530] Emiliana Ramos (2017): "... los cartularios de Valpuesta, vinculados al área alavesa occidental,... haya establecido como irrefutable la continuidad latino-romance en esa franja conectada con el extremo occidental de Vizcaya, con el este de la actual provincia de Cantabria y con las Merindades burgalesas."  

Galdetzen genuen an atzoko bukaera:

Bestalde, galdetzen dugu: zéin konsideratzen dira gaur egun, gaztelaniaren lehenengo testigantzak? Nón daude?

Gaur egun, gaztelaniaren beraren lehenengo testigantzak konsideratzen dirá Valpuestako kartularioak, zeintaz mintzo dén EHUko Emiliana Ramos an bere "Sobre la lengua romance patrimonial en Álava (siglos V al XI): La aportación de la arqueología" (2017):

De ahí que la excepcionalidad de los cartularios de Valpuesta, vinculados al área alavesa occidental, haya puesto en valor esa zona geográfica para la historia de la lengua española y haya establecido como irrefutable la continuidad latino-romance en esa franja conectada con el extremo occidental de Vizcaya, con el este de la actual provincia de Cantabria y con las Merindades burgalesas. [Ramos, 2017:306]

Mintzo gara burúz irrefutabilitatea on gaztelaniaren sorrera (ez soilik existentzia, baizik sorrera bera) barnén mugak on gaur egungo Euskal Herria ere. Errepikatzen dut, mintzo gara burúz gaztelaniaren sorrera bera.

Beraz, izanen genuke, adibidez, jarraitutasun latino-romantze irrefutable bat an Araba eta Bizkaia (ikus ere #2529, #2531 edota #1611).

Horren inguruan, reflexiona daigun burúz ondoko konklusioak on Mikel Martinez-Areta (EHU), laburbilduak ganik Sergio Carracedo kazetaria an elkarrizketa bat an El Correo Araba (2022-11-9):

Mikel Martinez Areta (2022): «El euskera entró en Álava en el siglo VI y desde la Llanada se expandió a Bizkaia y cuenca del Deba»

El lingüista de la UPV Mikel Martínez Areta considera que el vasco común antiguo, precedente de los actuales dialectos eusquéricos, sufrió una expansión tardoantigua y altomedieval y fue en el siglo VI cuando llegó a Álava. «El euskera, o mejor dicho un antecesor de él, llegó a la Llanada procedente de Pamplona y desde Álava se expandió a Bizkaia y cuenca del Deba», remarca. Esta es una de las conclusiones expuesta por este filólogo en el curso de verano de la UPV titulado "Vasconia en la antigüedad tardía (406-711), lengua, cultura y sociedad'.

... 

Los nombres que aparecen en decenas de inscripciones romanas son indoeuropeos por lo que «aquí se hablaba una lengua celta o indoeuropea a la llegada de los romanos. Si queremos saber cómo era el euskera en esa época debemos irnos a Aquitania y, en menor medida, a Navarra o tierras altas de Soria».

...

En ese momento [VI. eta VII. mendeak] «es cuando se forma el primer estrato del vasco occidental, que abarca Álava, Bizkaia y la cuenca del Deba. «Se forma en el área de influencia de Dulantzi, en su época de pujanza, cuando fue fuerte y tuvo vigor la mencionada iglesia paleocristiana». Es entonces cuando pudieron surgir «los primeros rasgos que caracterizan el vasco occidental: de 'berri' sale 'barri', de 'hiri' surge 'huri y de 'beltz', 'baltz'».

... 

Una pequeña élite se hace dominante en Dulantzi y su zona de influencia, en la que encaja también la necrópolis de Aldaieta y Bagoeta, cerca de Luko, «de donde extraen el hierro». Desde la Llanada se irradiarían esos ritos funerarios y la lengua a la cuenca del Deba y Bizkaia, donde también han aparecido enterramientos similares en Finaga, datados hacia el año 600, y Santimamiñe, con su necrópolis altomedieval (617-647). Posteriormente, «el euskera se extendería a parte de Burgos y La Rioja», completa. 

...  

Pasados los siglos oscuros, «aparecen en Álava los primeros testimonios escritos con datos eusquéricos, y en la reja de San Millán (1025) ya constan nombres de este tipo en todo su esplendor. Ahí se muestra el euskera de hace mil años, con su léxico y sufijos», detalla.

[Ekarrizketa ganik Sergio Carracedo kazetaria ki Mikel Martínez Areta, El Correo, 2020] 

zeinen arabera: "El euskera entró en Álava en el siglo VI y desde la Llanada se expandió a Bizkaia y cuenca del Deba". [3261]

Orotariko Euskal Hiztegia: "(Con adj., part. o similar) gütiago xuriak, gutiago nahasia, gutiago gai, gutiago gizon" [Sinpleki da euskara hutsa an norabide ona]

 Josu Lavin-ek atzo:

Ez duzu deus ulertu. Zorigaitzez.

Nola onartuko du

gutxio handia ze

modukoak?

Inteligentzia Artifiziala inteligentzia da, eh!

Non aurkituko du "gutxio handia ze" modukoak? Interneten ez badaude!

Aurrenik esan behar dugu ze interneten bádaude! halako formazioak, adibidez guk erabiliak noiz ere behar dugun, hala apurtuz bukle gaizto hori zeintan Euskaltzaindia-k sartu gaituen (ez zaigu okurritzen gurpil zoro horren adibide argiagorik zein "euskara modernoa"), eta era berean saiatuz sórtzen kontrako gurpil aberasgarri bat zeinekin ados jarri gaitezen kin norabide evolutibo progresibo universala, hala erantzunez ki gaur egungo beharrak on euskal hiztunak (garabidea, tajuzko bide bakarra).

Gakoa da ze euskara ez da berez aterako ti bukle gaizto edo gurpil zoro hori. Ez. Ez dugu ikusten modurik: Euskaltzaindia-k larregizko presioa egiten du (erabiliz bere itzelezko boterea), eta aukeran bádugu adibidez gaztelania (Euskal Herriko hizkuntza patrimoniala ere, zein, fonetikoki adibidez, litzakén euskal munduko nolabaiteko ondorioa, hala an Araba edo Bizkaia, nola ere an Nafarroa edo Errioxa, eta are akaso Burgos-en ere: neurri batean gaztelania litzaké Euskal Herriko romantzea, eta horrexegatik oso ondo adaptatua ki Euskal Herriko hiztunak, erabat erraztuz code-switching-a, partziala edo osoa).

Ez, ez dirudi (eta gerota gutxiago, gainera) ze euskara berez aterako denik ti bere egungo versio jada ez-lehiakorra (adibidez noiz saiatu betétzen gaur egungo behar diskursibo konplexuak). Esan nahi baita ze beharko da jarrera proaktiboa ganik euskal intelligentsia deitutako hori arrén ustiatu euskararen lanabes, mekanismo eta material guztiak an norabide bakarra (garabidea). 

Eta norabide horrexetan aurkitzen dugú "gutxio handia ze...", estruktura bát ze atera dugún ti Orotariko Euskal Hiztegia: 

(Con adj., part. o similar)

gütiago xuriak, gutiago nahasia, gutiago gai, gutiago gizon [OEH]

Estruktura hori zuzenean harrapa dadin, hasi ginen erabiltzén "gutxio" euskal forma lokala, zein gainera dén laburragoa:

Eta, esan gabe doa, "ze" konparatibo hori ondo testigatua dago an gure idazki zaharrak, nahiz Euskaltzaindia-k baztertua izan (a ze perspektiba-falta!).

Eta holaxe osatzen da gure goragoko erabilera: "gutxio handia ze...", zein antzera izan litekén: "gutxiago handia ze...". Sinpleki da euskara hutsa an norabide ona. [3260] [>>>]

OBJETIBOKI, "euskara modernoa" dá are pobreagoa ze euskara batua, zein dén ondo pobreagoa zein betiko euskara osoa kin aukera progresibo optatiboak (lexikoki eta sintaktikoki). Eta kontua da ze behar dugu euskara aberastu bat, ez euskara are pobretuagoa

Atzokoan Erramun Gerrikagoitia-k idazten zuén honako komentarioa burúz atzoko titulua:

Zer titulu txalogarria eta ere ondio egiazkoa. Beraz txalo, txalo ki Jesus Rubio.

Esker anitz, Erramun. Gogora daigun: 

"Euskara modernoa" dá euskara batu are pobretuago bat. Hori ezin da izan euskara modernoa (espero daigun), eta hala balitz izanen litzake desastre bat, betiko ezbidea (izatekotan, euskara modernoa, zinez modernoa, izanen litzake betiko euskara osoa kin aukera prepositibo optatiboak, euskara aberastu bat, ez euskara pobretu bat)

Eta bai, justu-justu holaxe da, OBJETIBOKI: "euskara modernoa" dá euskara batuaren versio pobreago bát, non, Josu Lavin-ek dioskunez, soilik hautatuko dirén interneteko aukera erabilienak, zein, jakina, egonen dirén total baldintzatuak ganik Euskaltzaindia. 

Hortaz, aukera modernoak izanen dirá aukera batuak (guztiz nagusiki), baina ez aukera batu guztiak, baizik soilik erabilienak an internet, non, adibidez, idazle klasikoek ez duten izanen (ia) batere eraginik respektu eguneroko kazetak edo irakaskuntza guztietako lanak, antzera nola ez duten izanen (ia) batere eraginik gure hemengo 3259 sarrera hauek:

... "euskara modernoa"-k hautatzen ditú erabilera kuantitatiboki nagusiak, orduan euskara modernoan guztiz nagusituko dirá Euskaltzaindia-ren joera zentralak, halan ze edozein erabilera minoritario, nahiz euskara batua izan, nekez sartuko da an euskara modernoa. 

Bestalde, OBJETIBOKI gertatzen da ze tresna guzti horiek zein diren erabiltzen an "euskara modernoa", berdin-berdin erabili ahalko dira an betiko euskara osoa kin aukera progresibo optatiboak (esan nahi baita berdin-berdin, gabén ukitu koma bat ere), bitárten alderantziz ez: aukerako euskara progresiboan erabiliko dira hainbat estruktura eta lanabes progresibo eta arras funtzional zein baztertuko diren an modernoa. 

Esan nahi baita ze baztertutako aukerak ez dira izanen edozein, baizik horiek ze emanen dioten hizkuntzari aukera modernoa ki eman informazio rhematikoa an modu irekia, jarraitua, progresiboa, koherentea, potentea, erosoa, reflexiboa, efizientea eta efektiboa, beti ere aukeran.

Jar daigun adibide bat ustez erakusgarria respektu izaera pobretzaile eta biziki kaltegarria on "euskara modernoa" respektu aukerako euskara progresiboa: ikustagun desberdintasunezko konparatiboak. Hor, euskara batu pobretuak baztertuko ditú aukera guztiak zein ez dirén "...baino". Kitto. Bukatu da kontua.

Esan nahi baita ze "euskara modernoa"-k sistematikoki baztertuko ditú "ze", "zein", "zeinda", "nola",... konparatibo progresiboak, adibidez. Hau da, baztertuko ditú expresioak nola "handiago ze..." eta, zér esanik ez, baita baztertuko ditu expresioak nola "gutxio handia ze...", zein guztiz normalak baitira an aukerako euskara progresiboa.

Beraz, OBJETIBOKI, "euskara modernoa" dá are pobreagoa ze euskara batua, zein dén ondo pobreagoa zein betiko euskara osoa kin aukera progresibo optatiboak. Eta kontua da ze behar dugu euskara aberastu bat, ez euskara are pobretuagoa. [3259] [>>>]

"Euskara modernoa" dá euskara batu are pobretuago bat. Hori ezin da izan euskara modernoa (espero daigun), eta hala balitz izanen litzake desastre bat, betiko ezbidea (izatekotan, euskara modernoa, zinez modernoa, izanen litzake betiko euskara osoa kin aukera prepositibo optatiboak, euskara aberastu bat, ez euskara pobretu bat)

Josu Lavin-ek zioén atzo gain "euskara modernoa":

Logikoki interneteko euskara mota (euskara modernoa) Euskaltzainditik, Irakaskuntza mundutik (Unibertsitateetatik eta) eta mass mediatik dependitzen du izugarriki.

Kontua da ze Josu-k aipatutako Irakaskuntza munduko euskara hori (unibertsitateetakoa eta) orobat nola mass mediako euskara hori ere dirá guztiz dependenteak on Euskaltzaindia, goitik behera dependitzen dira respektu Euskaltzaindia, aurkitzen dira guztiz menpé Euskaltzaindia (badaezpada, egoten dira zuzentzaileak), halako moduan ze euskara idatzi gehiena aurkitzen da izugarri menpé Euskaltzaindia, guztiz menpé Euskaltzaindia (edo hobeto, guztiz menpé Euskaltzaindia-zati hóri ze hartu duén botere gramatikala an instituzioa, aldeztuz analisiá on Juan Garzia (ezbidea), eta baztertuz analisiá on Pello Esnal, zein zen bideratzen an garabidea.

Horri gehitzen badiogu ze "euskara modernoa"-k hautatzen ditú erabilera kuantitatiboki nagusiak, orduan euskara modernoan guztiz nagusituko dirá Euskaltzaindia-ren joera zentralak, halan ze edozein erabilera minoritario, nahiz euskara batua izan, nekez sartuko da an euskara modernoa. 

Hortaz, euskara modernoa litzaké euskara batuaren versio are pobretuago bat. Eta euskara batu are pobretuago hori ezin da izan euskara modernoa (espero daigun), eta hala balitz izanen litzake desastre bat, betiko ezbidea. Izatekotan, euskara modernoa, zinez modernoa, izanen litzake betiko euskara osoa kin aukera prepositibo optatiboak, euskara aberastu bat, ez euskara pobretu bat. Ezin bestela izan. [3258] [>>>]

Nik ezingo nuke idatzi blog hau ez balitz zeren erabiltzen ditut estruktura progresiboak. Oso nekeza izango zen. Ezingo nuke

 Atzokoan Josu Lavin-ek zioén honako hau: 

... zein baita molderik erabiliena interneten euskaldunen artean, eta beraz komunikativoena haien artean. Ala "ez komunikativoki" idazten dute nahita!? 

Jendeak idazten dú ahal duena nola ahal duen edo nola uzten dioten, alegia normalean jarraituz Euskaltzaindia-ren arau lexiko-sintaktikoak, nondik sortzen dén euskararik erabiliena an internet, zein dagoen hiperbaldintzaturik ganik Euskaltzaindia (bai Euskaltzaindia bera zein Josu-k gero kritikatuko duen). 

Adibidez, idatziko duté "elkarrizketa" non askoz hobeki esanen luketén "dialogo", edota beteko duté "galdegaiaren legea" soilik zeren ez duten beste eredu idatzi bat minimoki normalizaturik (gehiegitan zuzendu dizkiete galdegai-kontuak).

Esan nahi baita ze normalizatuko balira euskararen beraren konparatibo progresiboak nola "zein", "ze" edo "zeinda", halanola ere hainbat baliabide progresibo osagarri gehiago (aspaldi derivatuak edo berriki derivatuak), idatziko lirake askoz konparazio gehiago, konplexuagoak, efizienteagoak eta efektiboak an esparru hain diferenteak nola umorea, hizkera zatarra edo kazetaritza.

Nola baliabide horiek ez dauden normalizatuak, jendea konpontzen da erabiliz bere eskurako baliabideak, edo sinpleki nahiago izanik gaztelania edo frantsesa ki egin umorea, hizkera zatarra, kazetaritza edota beste edozer ere, zeren han aurkituko ditú normalizaturik aukera progresibo eroso eta efektibo guztiak.

Nik ezingo nuke idatzi blog hau ez balitz zeren erabiltzen ditut estruktura progresiboak. Oso nekeza izango zen. Ezingo nuke. [3257] [>>>]

Euskaltzaindia (1998 eta 2020): "Lantaldeak baztertua, eta beste batez ordezkatzekoa"

Euskaltzaindia-k bi aldiz baztertu du "dialogo" hitza, lehenengo an 1998 eta bigarrena an 2020 (gogoratu #3253):

Lantaldeak baztertua, eta beste batez ordezkatzekoa. [Euskaltzaindia, 1998, 2020]

 

Iruditzen zaigu oso adierazgarria. [3256] [>>>]

Kontua da ze (salbuespenak salbuespen) Euskaltzaindia-ren perspektiba dá motza, oso motza, bere analisiak guztiz superfizialak (eta, gainera, ez da sartzen an debate kruzialak nola hori gain euskararen garabideak), halan ze, horren ondorioz, bere eragina bihurtzen dá arras kaltegarria ki hizkuntza, oztopo handia. Hala lexikoki nola sintaktikoki

Zioén herenegun Josu Lavin-ek:

DIALOGO hitzari buruz minçatzea ez dagoquio Euskaltzaindiari. 

Euskaltzaindia-ri bádagokio mintzatzea burúz edozein gai linguistiko erlatiboa ki euskara. Beste kontu bat da noláko sakona den bere analisia (noláko sakona dén bere perspektiba), eta noláko jarrera hartzen duen respektu analisi hori (zér egiten duen kin analisi hori). 

Eta kontua da ze (salbuespenak salbuespen) Euskaltzaindia-ren perspektiba dá motza, oso motza, bere analisiak guztiz superfizialak (eta, gainera, ez da sartzen an debate kruzialak nola hori gain euskararen garabideak, non sartu beharko litzakén buru belarri), halan ze, horren ondorioz, bere eragina bihurtzen dá arras kaltegarria ki hizkuntza, oztopo handia. Hala lexikoki nola sintaktikoki. [3255] [>>>]

Egin dugu ondoko itzulpena arártez "translator.eus": Tiene que haber diálogo entre los sindicatos y las asociaciones empresariales. → Sindikatuen eta enpresa-elkarteen artean elkarrizketa egon behar da.

Zioen atzo Josu Lavin-ek:

DIALOGO hitzari buruz minçatzea ez dagoquio Euskaltzaindiari. Ez du certan erran behar erabilgarri den ala ez hitz hori euscaraz. Ez hitz hau ez eta ikussi ditugun hitz honen derivatuac ere.
Hitz internationalak gure escu daude nahi dugunean erabil ditzagunçat.
Guri dagoquigu erabaquitzea noiz erabili nahi dugun, eta libertate absolutuan eta nehoren interferenciaric gabe.
Lexico internationala gure gurea da. Punctu.

Bide batez, Josu, sartu dugu ondoko esaldia an translator.eus, itzul dezantzat euskara modernora (ikus #3247 non Josu Lavin-ek dioén; Hauxe emanik, eta horrela idatzirik, translator.eus Itzulpen Guneari itzul dezantzat euskara modernora:...):

• Tiene que haber diálogo entre los sindicatos y las asociaciones empresariales.→

eta hauxe eman digu (zein litzakén euskara modernoa) :

• Sindikatuen eta enpresa-elkarteen artean elkarrizketa egon behar da. 

Itzulpen hori euskara modernoa bada, bádirudi ze "dialogo" hitza ez litzake sartuko an euskara modernoa. (ikus #3246). Zeren, gogora daigun ze...

Euskara modernoa da euskara batuaren edota estandarraren aldaera bat, hura zein gehienek erabiltzen baitute interneten. Adibidez:

"Bertze gauza bat erran behar dizut"

euskara modernoan:

"Beste gauza bat esan behar dizut"

(ikus #3245)

edo:

Euskara modernoa da interneten objektiboki gehien erabiltzen den euskara.

Kontua da ze, internet-en, "dialogo" hitza litzaké askoz gutxio erabilia zeinda... "elkarrizketa", besteak beste zeren Euskaltzaindia-k baztertu egin du "dialogo" hitza. [3254] [>>>]

EHUko Egungo Testuen Corpusa: "dialogo" 759 agerraldi artén 2001 eta 2023

Atzokoan genioen ze, gure ikuspegitik, "dialogo" hitzaren erabilera ez dela izan baxua:

Zeren, erabilera-kontuetan ez da soilik konsideratu behar erabilera horien kantitate hutsa (zein, gainera, ez den, gure ikuspegitik, baxua), baizik ere kalitatea; alegia, hizkuntzari zér aportatu ahal dión halako terminu batek (adibidez, matize sakonagoak, aberastasun ez soilik kuantitatiboa baizik ere kualitatiboa, zehaztasuna, konpartitzea altxor kultural lexiko bat,...) nahiz akaso erlatiboki gutxi erabilia izan.

Eta nola guk oinarritzen ditugún gure afirmazioak an datu objetiboak eta teoria razonatuak, hor doá datutegi bat, aterea ti EHUko Egungo Testuen Corpusa, alegia:

• —21. mendeko ereduzko corpusa— [Egungo Testuen Corpusa]

 non biltzen dirén hitz horren ereduzko erabilerak artén 2001 eta 2023:

• dialogo: 759 agerraldi

Mintzo gara gain 700 pasa erabilera; areago, 700 pasa ereduzko erabilera. Definitiboki, ez zaigu iruditzen batere gutxi, baizik multzo ondo ederra, areago noiz ari garen burúz hitz kulto/kultural horietako bat, hitz matizatu horietako bat, zein gehien bat erabiltzen den an registro landu samarra. Errepikatzen dugu: 700 pasa ereduzko agerraldi artén 2001 eta 2023. [3253] [>>>]

Euskaltzaindia-k ez du onartzen "dialogo" hitz kulturala, eta, haren lekuan, gomendatzen dú "elkarrizketa" orokorragoa, hola pobretuz hizkuntza, sakonduz an bere bide pobretzailea, sakonduz an bere ezbidea, kasu honetan lexikoa

Erramun Gerrikagoitia-k idazten zuén atzo honako komentarioa:

Erantzuna balego ganik "Kixmi" litzake poztekoa egon dadin halan dialogo (Διάλογος, dia = arartez, logo = razonamendua) minimum bat.

Ea ba "Kixmi" zain gagoz ki zure razonamendua (konpartitu ala ez).

Bai, erabat ados kin Erramun. Euskaltzaindia-k, baina, ez du onartzen "dialogo" hitz kulturala:

Euskaltzaindiak, dialogok euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. elkarrizketa [Euskaltzaindiaren Hiztegia]

eta, haren lekuan, gomendatzen dú "elkarrizketa" orokorragoa, hola pobretuz hizkuntza, sakonduz an bere bide pobretzailea, sakonduz an bere ezbidea, kasu honetan lexikoa.

Zeren, erabilera-kontuetan ez da soilik konsideratu behar erabilera horien kantitate hutsa (zein, gainera, ez den, gure ikuspegitik, baxua), baizik ere kalitatea; alegia, hizkuntzari zér aportatu ahal dión halako terminu batek (adibidez, matize sakonagoak, aberastasun ez soilik kuantitatiboa baizik ere kualitatiboa, zehaztasuna, konpartitzea altxor kultural lexiko bat,...) nahiz akaso erlatiboki gutxi erabilia izan. 

Zér esan ahal dugu: betiko ezbidea, kasu honetan lexikoa, zein gaineratzen zaion ki ezbide sintaktikoa. Desastre bat. [3252]

Zéin da, ba, "biderik onena hizkuntza garatzeko"? Mesedez, zehaztu prozesu horren nondik norakoak

Atzokoan irakurtzen genuen ondokoa gain "respektu..." ganik "kixmi a bildua iservicesmail.com":  

1. Nire iritziz, ez da onargarria.
Euskara ad hoc preposizioz hornitzea ez zait iruditzen biderik onena hizkuntza garatzeko.

zeini atzokoan bertan erantzun genion galdétuz:

• [3250] Zér dago horretan guztian "ad hoc", injustifikatua, ez razonatua?

Gaur, harago, beste galdera bat egin nahi genioke:

• Zéin da, ba, biderik onena hizkuntza garatzeko?

Nóla eginen da prozesu hori ez bada ustiatuz euskararen mekanismoak eta materialak arrén eskáini aukera irekiak, progresiboak, jarraituak, potenteak, erosoak...? Mesedez, Kixmi, zehaztu prozesu horren nondik norakoak. [3251] [>>>]

Zér dago horretan guztian "ad hoc", injustifikatua, ez razonatua?

Itzul gaitezen ki komentarioak gain "respektu..." an #3226, aipatuz "kixmi a bildua iservicesmail.com", zein hasten dén honela:  

1. Nire iritziz, ez da onargarria.
Euskara ad hoc preposizioz hornitzea ez zait iruditzen biderik onena hizkuntza garatzeko.

Horretaz, gogoratu nahi dugu ze planteatzen ari gara sintaxi buruazkenaren arazo sistemiko bat zein soilik bideratu ahal dén an modu egokia (eta lehiakorra) derivatuz (garatuz) aukera prepositiboak zeinekin konpóndu oraingo estuasun diskursibo larriak. 

Horren oinarrizko planteamendua razonatu zen an gure "Euskararen garabideak" (2002, ikus #3043), zeinen ostean jarraitu dugún lantzen gure argumentuak eta erabiltzen modu ezberdinetako aukera prepositiboak arrén joan konprobatzen euren bideragarritasun funtzionala. 

Aukera horien artean dugú "respektu...", zeinen versio postpositiboa jada existitzen zen an euskara (itxura guztien arabera mailegatua ganik Leizarraga, onartua ganik haren supervisoreak eta berrerabilia ganik Tartas), halan ze soilik egin da haren dislokazio prepositiboa zatio arrazoi diskursiboak (irekitasuna, progresibitatea,...). 

Lanabes hori (zein berdin ere ikus litekén nola mailegua) akaso lehen aldiz erabili zén an 2003ko gutun bat publikatua an Berria (ikus #3190):

Ber "respektu..." prepositibo hori ere erabiliko genuén adibidez an liburu bat publikatua ganik EHU eta Mondragon Unibertsitatea (ikus #3242):

Adibidez, Joanes Urkixo idazleak erabili zituen hiru "bitartean eta..." an artikulu labur bat zein publikatu zen an aldizkari literario bat (Ttu ttua, 1985), eta justuki erabilera horiek ematen digu guri gaur egun sostengua ki erabili estruktura hori. Hain sinple nola hori. Hori da bidea.

Ikus gure ondorengo textua titúlatzen:

• Analisi ekonomikotik hurbilpena (Rubio, 2005)
  

zein hasten den honela:

Artikulu horretan (zeintaz esan behar dugun ze publikatu baitzen batere arazorik gabe, normalitate osoz), erabili nituén, baita normaltasun osoz, hainbat SVO ordena, hainbat estruktura erlatibo (espezifikatiboak edo explikatiboak), "ezen" konpletiboak, "ezi" edo "nola" konparatiboak, "noiz" edo "harik eta" denborakoak, "afin" finalak, "bitartean eta" batzuk ere, eta lehenengo paragrafo horretan ikusten dugu "respektu" bat. Bai, argiki, hori da bidea ki bultzatu aldé aukerako sintaxi potenteagoa, progresiboagoa eta, denaz gain, eraginkorragoa.

halan ze, lanabes hori bázebilen hortik zehar egiten bere bidetxoa noiz Natalia Munitxa-k egin zuén bere saioa (ikus #3226), erantzunez ki itzulpen-arazo bat. Zér dago horretan guztian "ad hoc", injustifikatua, ez razonatua? 

Guk horretan guztian soilik ikusten dugu reflexio luze bat, planteatuz arazo sistemiko bat, ondo razonatua, eta tajuzko soluziobide bat, tajuzko bide bakar bat: garabidea, erabiliz euskararen mekanismoak eta materialak, ustiatuz euskararen aukerak (ordéz ezbidea, oraintxe duguna). [3250] [>>>]

Plazer bat da erantzutea

Atzokoan Josu Lavin-ek:

Bicain explicatua! Anhitz esquer!

Eskerrik asko! Plazer bat da erantzutea. [3249]

Behin jakinda zéin den izen-sintagmaren zentzua (zentzu sintaktiko/semantiko/expresiboa), izen-sintagma horren informazioa antolatu ahal da lasaiago, adibidez aprobetxatuz izenaren aurreko aldea (murritza, komunikatiboki ondo baldintzatua) ki kokatu haren inguruko informazio bereziki kontextuala

Genioen atzo:

Zioén atzo [herenegun] Josu Lavin-ek:

Euscalçaindia bat dathor quin Elhuyar.

Soilik esan ze "kin" soziatibo prepositiboa da posibleki euskarak duen aukerarik onena ki garatu (derivatu) halako soziatibo ireki, potente, jarraitua, progresiboa.... (ikus horretan #599 edota #788)

Behin "kin" emanda, entzuleak edo irakurleak bádaki ze jarraian datorkio sintagma nominal bat, zeinen lotura sintaktiko/semantiko/expresiboa kin bere aurreko aditza ("dator") jada eman zaion ("kin": lotura soziatiboa), halan ze datorren informazio hori...

• ... jada lotu ahal du sintaktikoki an bere entendimendua/diskursoa, 

• ... jada lotu ahal duen semantikoki an bere entendimendua/diskursoa,

• ... jada lotu ahal duen expresiboki an bere entendimendua/diskursoa.

Bai, behin aditz rhematikoa aurreratutakoan ("bat dator"), ondoko preposizioa ("kin") dá burua on sintagma preposizional bat eze konplementatzen du aditza (ez izena), eta zeinen osagarria dén justuki ondoko izen-sintagma (alde batera utziz determinatzaile-sintagmak), non, orain, informazioa antolatu ahal da´lasaiago, adibidez aprobetxatuz izenaren aurreko aldea (murritza, komunikatiboki ondo baldintzatua) ki kokatu haren inguruko informazio bereziki kontextuala. Adibidez: 

• Euskaltzaindia bat dator kin gure tesia.

non "gure" dén osagarri genitibo bat oso kontextuala (hain kontextuala nola "gu geu"), zein ondo kabitzen dén aurrén izena ("tesia"). Antzera, eman geinké:

• Euskaltzaindia bat dator kin gure hemengo tesia.

non "hemen" dén adverbio oso kontextual bat zein interkalatu dugun artén "gure" eta "tesia" ("gure hemengo tesia"). Era berean interkalatu geinkén "gaurko" izenondo adverbial ondo kontextuala:

• Euskaltzaindia bat dator kin gure gaurko tesia.

Eta, nahizta akaso ez izán en hain beharrezkoa, hiruak ere elkarrekin jar litezke gabén arazo berezirik zatio hiruren kontextualitate handia:

• Euskaltzaindia bat dator kin gure hemengo gaurko tesia.

Horiek dirá 7 silaba lehenago ze izena (3 silaba), baina oso informazio kontextuala izanik, ametitzen da.

Jakina, izen-sintagma hori luza liteke nahierara katéatuz beste sintagma prepositibo edo perpaus-sintagma rhematikoagoak (zeintan, berriro, behin zentzua emanda, sintagmak tipikoki antolatuko dirá jarráiki irizpide informatibo/diskursiboak):

• Euskaltzaindia bat dator kin gure hemengo gaurko tesia burúz... zein... an... noiz...
  

Horrela, lehengo eguneko "... kin hemengo gaurko gaia" ganik Erramun (ikus #3243) litzaké laburragoa zein gure gaurkoa ("kin gure hemengo gaurko tesia"), nahizta, berriro diogu, akaso ez da hain beharrezkoa konposizio bikoitz hori ("hemengo gaurko"). [3248]

"kin" soziatibo prepositiboa da posibleki euskarak duen aukerarik onena ki garatu (derivatu) halako soziatibo ireki, potente, jarraitua, progresiboa....

Zioén atzo Josu Lavin-ek:

Euscalçaindia bat dathor quin Elhuyar.

Soilik esan ze "kin" soziatibo prepositiboa da posibleki euskarak duen aukerarik onena ki garatu (derivatu) halako soziatibo ireki, potente, jarraitua, progresiboa.... (ikus horretan #599 edota #788)

Behin "kin" emanda, entzuleak edo irakurleak bádaki ze jarraian datorkio sintagma nominal bat, zeinen lotura sintaktiko/semantiko/expresiboa kin bere aurreko aditza ("dator") jada eman zaion ("kin": lotura soziatiboa), halan ze datorren informazio hori...

• ... jada lotu ahal du sintaktikoki an bere entendimendua/diskursoa, 

• ... jada lotu ahal duen semantikoki an bere entendimendua/diskursoa,

• ... jada lotu ahal duen expresiboki an bere entendimendua/diskursoa.

Behin "kin" hori jasoa, entzuleak edo irakurleak bádaki ze jarraian ez zaiola etorriko...

• Euscalçaindia bat dathor an...

• Euscalçaindia bat dathor gain...

• Euscalçaindia bat dathor zatio...

• Euscalçaindia bat dathor zeren...

• Euscalçaindia bat dathor nahizta... 

• Euscalçaindia bat dathor respektu... 

• Euscalçaindia bat dathor bitárten...
  

• ... 

ondo erlajatuz expresioa, nabarmenki noiz ondorengo informazio rhematikoa dén luze edo konplexua, baina baita noiz ondorengo izen-sintagma dén laburra edo sinplea. Adibidez, goragoko adibidean, "kin" horrek prestatzen gaitu ki jaso ondorengo izen propioa ("Elhuyar") guztiz libre ti interferentziak, isolatuki. argiki.

Jakina, halako aukerak horixe dira: aukerak. Inori ez zaio behartzen ezer ere erabiltzen. Inori ez zaio debekatzen ezer, soilik ematen zaio aukera gehigarri bat, badaezpada erabili nahi duen. Holaxe,  aukeran. Euskara hutsa. [3247] [>>>]

Gakoa da ze aukera prepositiboak funtzionatu egiten dira (noiz erabiltzaileak nahi duen)

Atzokoan genioenez, bilatu ahal dira zirrikitu anekdotikoak nondik finean saiatu degradatzen eta porrokitzen aukera prepositiboak (izan ere, euskara prepositibo deitutakoa ez da baizik betiko euskara osoa kin aukera prepositibo estrategiko gehiago, ikus atzokoa eta #3243), aprobetxatu ahal da edozein huskeria ki bota egundokoak aurká saio garatzaileak, apelatu ahal da ki gure hizcunça orhoitzapen historicoa (sic) afinda finean aritu kontrá euskararen mekanismo sortzaile-garatzaileak, zein kokatzen dirén barnen gure tradizio garatzailea (non baita sartzen dirén maileguak nola "...-(r)en  respektuz"), mintzatu ahal da hontaz eta hartaz, aldé edo kontrá euskararen garabideak, aldé edo kontrá aukera irekiak, progresiboak..., eta hori ondo dago (bakoitzak erakusten baitu bere erretratua), baina, azken buruan... gakoa, azken gakoa da ze aukera prepositiboak funtzionatu egiten dira (noiz erabiltzaileak nahi duen). Arrazoiak emandakoan, hor dute gure kritikariek azken buruko ARAZOA; hori da, finean, KUESTIOÁ: aukera prepositiboak funtzionatu egiten dira (noiz erabiltzaileak nahi duen) [3246] [>>>]

Bádugu "nola...", "berdin nola...", "antzera nola..." (azken hori berriki derivatua bidéz euskararen mekanismoak), "orobat nola..." familia prepositibo guztiz funtzionala jada garatua an "gure hizcunça orhoitzapen historicoa" (sic)

Behinda atzokoan Josu Lavin-ek erántzun honela ki gure atzoko sarrera razonatua:

Leguez gura duçun!
Baina, ez!
No cuela.

eta herenegun esán ze (hor kontrajartzen genituén errore anekdotikoak eta arazo sistemikoak):

"Bai, porrokitzailea eta degradatzailea da euskara prepositivoa, ceren aphurcen baitu gure litteratur traditionearequin, hau da, gure hizcunça orhoitzapen historicoarequin."

ohartarazi nahi genuke ze Josu, an bere animoa ki bilatu zirrikitu anekdotikoak nondik finean saiatu  degradatzen eta porrokitzen aukera prepositiboak (izan ere, euskara prepositivo deitutakoa ez da baizik betiko euskara osoa kin aukera prepositibo estrategiko gehiago, ikus #3243), ahaztu egiten da kin euskararen tradizioa, euskararen tradizio garatzailea, non aukera prepositiboak ez diren gutxi, baizik anitz eta era anitzetatik garatuak, erakutsiz bideak, zein ez diren baizik garabideak; alegia, ahaztu egiten da kin euskararen tradizio hori berbera zein gorde nahi duen, ahaztu egiten da kin...

... gure hizcunça orhoitzapen historicoa... [Lavin]

Zeren, zorionez, gure hizcunça orhoitzapen historicoa (sic) dá askoz sakonagoa, zabalagoa eta luzeagoa zeinda Josu-ren ikuspegi motza, murriztailea eta are itsua respektu euskararen mekanismo sortzaile-garatzaileak, antzera nola den itsua respektu potentzia diskursibo-expresiboa on aukera prepositiboak.

Esan nahi baita ze, diogunez, gure hizkuntza oroitzapen historikoan (sic) garatu dirá hainbat tresna prepositibo, eta ez gutxitan bidéz modu bateko edo besteko dislokazio garatzaileak, nola an kasu hau (ikus #456):

• "... egin dezagun arren" = "arren-eta... egin dezagun" = "arren... egin dezagun" = "arren egin dezagun..."
  

zeinen antzeko bidetik bideratu geinkén honako dislokazio hau ere (hala nahi edo behar izanez gero):

• Gura duzun (dezazun) legez! = Legéz gura duzun (dezazun)!

zein litzakén ber egitura ze Josu-k erábili gorago, eta zeinen haritik, pixkat gehiago tiraka, deriva litezkén honako hauek ere (hala nahi edo behar izanez gero):

• "... gura duzun legez" = "legez-eta... gura duzun" = "legéz gura duzun..."

Esan nahi baita ze, printzipioz, "legéz..." prepositiboa izanen litzaké ondo zilegia tikan ikuspuntua on gure hizcunça orhoitzapen historicoa (sic), aski antzera nola izan zén ondo zilegia derívatzea "merexian..." (= "ordezta...", ikus #703), edo bide beretik derivatutako "gabe(tanik) eta..." (= "gabén...", ikus #2990), edota Jesus Mari Agirre-k proposatutako "amorez eta..." (= "amorez...", ikus #210), adibidez.

Beste kontu bat da tresna konkretu bakoitzaren aportazio (funtzional) gehigarria respektu funtzio bereko beste forma prepositibo batzuk zein jada existitzen diren, edo existitu ahal diren. Alde horretatik, guk ez dugu ikusten bereziki aportatzaile halako desdoblamendu zehatz hori ("legéz..."), konsideratuz ze bádugu familia prepositibo oso bat osatua kin "nola...", "berdin nola...", "antzera nola..." (berriki derivatua bidéz euskararen mekanismoak), "orobat nola..."..., zein dén erabat funtzionala eta jada garatua an gure hizcunça orhoitzapen historicoa (sic), alegia bádugu:

• Nola gura duzun (dezazun)!

ederra, hain ere ederra nola degradatua, porrokitua eta, finean, marginatua eta ahaztua ganik teoria ofizialak, nondik segitzen dén euskara estandarra, zein azken buruan dén hori berbera zeini Josu Lavin-ek deitu berri dión... modernoa.

Eta, zer esanik ez, are degradatuagoak, porrokituagoak eta, finean, marginatuagok eta ahaztuagoak daudé euskararen mekanismo propialak (bide batez, hain propialak nola universalak), ez direlarik konsideratzen euskararen ondare ganik gure elite linguistikoak, nork tratatzen dituzté halako mekanismoak antzera nola balira beste orbita bateko mekanismoak, nola balira mekanismo extralurtarrak zein ez zaizkion interesatzen ki gaur egungo euskara, zeren, itxuran, tresna funtzionalez gainezka egonen litzake, sobera. 

Ez, kontua ez da nola nik nahi dezadan (hala balitz!), kontua da nola den. [3245] [>>>]

Lehen partean adierazten da sintagma prepositibo inesibo sinple bat, arazobakoa ("an libertatea"), eta bigarrenean, esaldi-bukaeran isolatua, agertzen dá "berea", zeintan autoreak, dirudienez, jarri nahi du enfasia afinda hobeki prestátu hurrengo esaldiko kontrastea kin "neurea" ("... 'berea'. Nik 'neurea' nahi dudalakoz")

Zioén atzo Josu Lavin-eK:

Erramunen hitzac hauec içan ciren:

Bakoitza an bere libertatea / an libertatea berea. Nik neurea nahi dudalakoz.

Eta guero nic idatzi nuen forma correctoa prepositivoqui:

AN BERE LIBERTATEA!!!

Seinalatu nahian, bada, ecen AN LIBERTATEA BEREA ceharo incorrectoa dela ikuspunctu prepositivo batetic, aurrecoaren valioquidea baliz beçala.

Beraz, Josu-k esan nahi zuen ze "an bere libertatea" zén forma korrektoa, bitárten "an libertatea berea" zén ceharo incorrectoa, ikuspunctu prepositivo batetic, aurrecoaren valioquidea baliz beçala.

Ikus daigun. Esapide horretan ikusten dugú 

"an libertatea" + "berea"

zeintan lehen partean adierazten da sintagma prepositibo inesibo sinple bat, arazobakoa ("an libertatea"), eta bigarrenean, esaldi-bukaeran isolatua, agertzen dá "berea", zeintan autoreak, dirudienez, jarri nahi du enfasia afinda hobeki prestátu hurrengo esaldiko kontrastea kin "neurea" ("... berea. Nik neurea nahi dudalakoz"). Esan nahi baita ze, bukaerako posizio horretan eta forma horretan ("berea" aurrez-aurré "neurea"), argiago gelditzen da aipatutako aurkaritza artén "berea" eta "neurea". 

Ez litzake, beraz, errore bat ceharo incorrectoa, baizik saio exitoso bat ki jarri enfasi gehiago an lehen esaldiko elementu hori ("berea") zeinekin egin nahi dén kontrastea ("neurea") an azken esaldia. [3244] [>>>]

"mihi = niri → a(d) m(ih)i = a mi = ki niri", zein dudagabe izanen dén aldrebeskeria redundante, porrokitzaile eta degradante horietako bat; halan ze, suposatzen dugunez, Josu Lavin-ek esanen dú soilik "mí" eta ez "a mí", zeren, "ez da nahicoa?"

Duela gutxi Erramun Gerrikagoitia-k orriotan zioén honako hau (ikus #3240):

Bakoitza an bere libertatea.

zeini Josu Lavin-ek erántzun (ikus #3240):

AN BERE LIBERTATEA!!!

Horren gainean guk komentatu genuen ze (ikus #3241):

Dirudienez, 3240. sarreran, Josu asaldatu da zeren erabiltzen dugu "an" inesibo prepositiboa ki aurkeztu sintagma inesibo luzeak, laburrak, konplexuak, sinpleak, enuntziatiboak eta edozein modukoak. 

Soilik esan ze "an" inesibo prepositiboa da posibleki euskarak duen aukerarik onena ki garatu (derivatu) halako inesibo ireki, potente, efiziente, efektibo eta... modernoa.

Eta Josu-k erántzun (ikus #3241):

Ni ez naiz asaldatzen AN preposizioaren erabileraz. Bai, ordea, gaizki erabiltzen denean.

Guk ez dugu aurkitu hutsik an goragoko erabilera ganik Erramun. Zéin ote da arazo hiperlarri hori ze merézi letra larriak eta hiru zeinu exklamatibo? Berriro diogu: guk ez dugu aurkitu errorerik, baina halakorik egonen balitz (mesedez esan zéin), izanen litzaké justuki hori: errore anekdotiko bat (zein ez dén arazo sistemiko bat), izanen litzake errore bat antzekoa nola beste edozein errore anekdotiko zein gerta litekén noiz erábili edozein tresna.

Esan nahi baita ze hemen kontua ez dira Erramun-en (edo Josu-ren edo nire) erroreak noiz idátzi hau edo bestea, hemen kontua da sistema; alegia, aukera prepositiboak izan ala ez izan, hori da kuestioa. Behin aukera funtzionalak izandakoan, hiztunak erabiliko ditú aukera horiek nola nahiago duen (eta bai, batzuetan hobeto eta beste batzuetan ez hain ondo), baina duda gabe, aukera prepositiboak izanda, sistema bihurtzen dá askoz potenteagoa, jarraituagoa, irekiagoa, flexibleagoa,..., efizienteagoa, efektiboagoa eta baita modernoa ere, esan nahi dugú: modernoa zinez.  

Baina Josu, besterik ezean antza, tematu egiten da kin ustezko erroreak ganik Erramun (nola ikusi ahal dugún an bloga ganik Erramun bera):

Honelaco graciec mesede flaccoa eguiten deraucote euskara garatuari, çuen euskarari, aleguia:

1
an hemen
HEMEN ez da nahicoa?
Erdaraz: en aquí

2
kin hemengo gaurko gaia
con de aquí de hoy el tema

3
kin gaurko hemengo gaia
con de hoy de aquí el tema

4
ki ni
a yo

"Cachondeatzen" ari çarela emaiten du. Sinhesgarritassun guttiegui.

Areago, Josu-k aprobetxatuko ditú ustezko errore horiek ki gaineratu ze (erantzunez ki Erramun):

Laur punctu aiphatu derauzquiçut eta haietarico bat ere ez duçu justificatu.
Adibidez:

an hemen eta ki ni

Certarakotz valio dute bi aldrebesqueria horiec?

Euskara guciz porroquitzeko eta vilqui degradatzecotz baino ez.

Has gaitezen esanez ze goragoko 2) eta 3) horietan ez dugu ikusten ezer ere komentatzeko, salbu Josu-k egiten dituen bi itzulpen horiek, zein, horiek bai, iruditzen zaizkigú katxondeoa, katxondeo hutsa.

Edonola ere, Josu zentratzen da an goragoko 1) eta 4) puntuak, non, egia bada ere ze 1) "an hemen" konposizioa ez da zorionekoa (hobeki "an blog hau" edo "an sarrera hau", zeren "an" horrek hasiera ematen dio ki sintagma adverbial inesibo bat zeinen jarraieran ez litzaken printzipioz egon behar adverbio bat nola "hemen", zeintan, bestalde, "-n" inesiboa jada integratua dagoen), ez da gutxio egia ze, bide beretik, 4) horretan:

• latinezko mihi (= niri) → gaztelaniazko  a(d) m(ih)i = a mí (= "ki niri" redundantea, ordéz 4) "ki ni", Erramun-ek ederki erabilia)
  

Hortxe aurkitzen dugu 1) egituraren antzeko egitura redundante bat ("a(d) m(ih)i = a mí"), zein, euskaraz, bihurtuko litzakén "ki niri", eta zein dudagabe izanen dén aldrebeskeria, porrokitzaile eta degradante horietako bat; halan ze, suposatzen dugunez, Josu Lavin-ek esanen dú soilik "mí" eta ez "a mí", zeren, ez da nahicoa?

Edonola ere, argi utzi daigun: horiek guztiak ez dira baizik anekdotak, eta hemen inportantea dá sistema, alegia, aukera prepositiboak izan ala ez izan. [3243] [>>>]