"..., iakin dezan gabe [= 'sin que sepa'] ea duenz." (OEH) → "..., gabe jakin dezan ea duenz." (antzera nola "amoreagatik...", "arren..." edo "beldurrez..."

Atzokoan amaitzen genuén gure sarrera esánez:

Bai, rimagatik bada ere, hortxe dugu "baga" prepositibo bat. Bide batez, bihar saiatuko gara gogoratzen euskararen mekanismo zahar bat nondik "baga" (edo bere edozein aldaera) bihurtu ahal den aukera prepositiboa.

eta hor doá mekanismo/eredu hori nondik euskarak bere baitatik naturaltasunez sortu ahal duén "baga" prepositibo bat:

• [611] Antzera ere: ..., gabetanik jakin ditzadan zure manü saintiak. 

Atzoko sarreran genioen ze "..gabe" postposizioa ere prepositiboki desdoblatu daiteke jarráiki ber mekanismoa zein jarraitu dutén beste partikula postpositibo batzuk, esan nahi baita jarráiki euskararen mekanismo propio bat. Horrela, eta abiatuz tikan esaldi hau:

Emadazü enthelegia, zure manü saintiak jakin ditzadan amurekatik.

azken sarreran ikusi dugu nóla batera itzulikatu ahal dén hori multzoa osatua ganik "aditza + postposizioa" afin bihúrtu:

Emadazü enthelegia, jakin ditzadan amurekatik zure manü saintiak. Mst. 2, 1. [OEH]

baina, antzera ere, euskaran ez gutxitan ikusi dugu nóla itzulikatzen zén soilki partikula postpositiboa, zein, kasu honetan, litzakén "amurekatik":

Emadazü enthelegia, amurekatik zure manü saintiak jakin ditzadan.

edota partikula (orain prepositiboa) eta aditza berriro elkartuta:

Emadazü enthelegia, amurekatik jakin ditzadan zure manü saintiak.

zein, laburrago, bihur litekén:

Emadazü enthelegia, amurekatik jakin zure manü saintiak.

Orain, jar dezagun "...gabe(tanik)" postposizioa ordezta "...amoreagatik" an ber esaldia:

Emadazü enthelegia, zure manü saintiak jakin ditzadan gabe(tanik).

eta, nola ikusi dugun an aurrerko sarrera, batera aurrera genitzake "aditza + postposizioa":

Emadazü enthelegia, jakin ditzadan gabe(tanik) zure manü saintiak.

baina baita itzulika genezake soilki partikula postpositiboa, zein, kasu honetan, litzakén "gabe" edo "gabetanik":

Emadazü enthelegia, gabetanik zure manü saintiak jakin ditzadan.

edo. partikula (orain prepositiboa) eta aditza berriro elkartuz:

Emadazü enthelegia, gabetanik jakin ditzadan zure manü saintiak.

zein, laburrago, bihur litekén:

Emadazü enthelegia, gabetanik jakin zure manü saintiak.

Antzera nola itzulikatu zirén "baizik..." edo "...arren" edo "...amoreagatik", desdobla daikegu "gabetanik...", edo berdin ere "gabé...".

edo beste hau ere:

• [467] "... amoreagatik ondo bizi gaitezen" = "... bitarten ondo bizi gaitezen" 

Eta antzera nola, adibidez "...amoreagatik" edo "...arren" desdoblatu baitziren an "amoreagatik..." edo "arren...", era berean ere desdobla daiteke "...bitartean" an "bitarten...". Ikus daigun:

Zerbait egin behar dugu, ondo bizi gaitezen amoreagatik
Zerbait egin behar dugu, ondo bizi gaitezen arren
Zerbait egin behar dugu, ondo bizi gaitezen bitartean 

eta euren kideak:

Zerbait egin behar dugu amoreagatik ondo bizi gaitezen
Zerbait egin behar dugu arren ondo bizi gaitezen
Zerbait egin behar dugu bitarten ondo bizi gaitezen

Berdin ere.

Behin aukera prepositiboa izanda (aurkeztuz aditzak), bere erabilera orokortuko litzake aurkeztuz izen soilak ere, non aditza konsideratu ahal dén eliptiko. [2990]

Lazarraga (XVI. mendea): "... bapere baga lagunic..." kin "baga..." prepositiboa

Gaurkoan tartetxo bat egin nahi genuke afin ez ahaztu aipátzen ondoko erabilera ganik Lazarraga an bere ezkuizkribu famatua (aipatua an Céline Mounole-ren tesia: "Le verbe basque ancien: étude philologique et diachronique", zeintan ari nintzen):

Ese banatan biei cirean,
ceñac eusten alcarri;
eurac biac oy ebilcen,
bapere baga lagunic
gazte cirean arrean, bana
azquero beti loruric.

[Lazarraga, XVI. mendea, aipatua an Mounole-ren tesia, 2014:58]

Bai, rimagatik bada ere, hortxe dugu "baga" prepositibo bat. Bide batez, bihar saiatuko gara gogoratzen euskararen mekanismo zahar bat nondik "baga" (edo bere edozein aldaera) bihurtu ahal den aukera prepositiboa. [2989] [>>>]

Analogia areagotua (kin "zaio"): "zaizko → zaizkio / zaizkizaio" eta higadura ezberdina (abiatuz ti "zaizkio" orokorra): "zaizkio > zazkio / zizkio" (indartuz atzoko interpretazioa)

Atzokoan izan genuén urrutiko ikuspegi (orokortzaile eta sinplifikatzaile) bat gain euskararen erdialdeko "haiek-hari" formak, bidéz "za(i)zkio" hori (an Euskararen Herri Hizkeren Atlasa, EHHA)...

... zeintan dauzkagún honako bi aldaera hauek:

• zaizkio

• zazkio

eta non, nolabait esan, lehen "-i-" hori (an "zaizkio", zein den jatorrizkoa, alegia ber "-i-" zein dagoen an "zaio", an "zaizko" eta baita an "izan" aditza ere: ikus #2945), analogiaz errepikatu da an azken silaba (analogia kin "zaio"), sortuz gure "zaizkio" redundante derivatua, nondik gero hasi den elíminatzen redundantzia hori an "zazkio" (emanez "zezkio" ere):

• zaizko → zaizkio > zazkio (zezkio)

Modu horretan biríbilduz lehen "-i-" horren nolabaiteko mugimendua ki bigarren silaba.

Horrek guztiak, hala banaketa geografikoak nola aldaera horien sekuentzia logiko horrek, sendoki sugeritzen digu ze "-zko / -zka" formak dirá zaharragoak zein "-zkio" amaierak, berriro ere.

Nolabait esán atzoko azén teleskopioa. Gaurkoan nahi genuke gehiago findu gure lentearen ikuskera (detailea, lupa moduko batez), finéz ikusi zenbait partikularitate lokal zein akaso digúten lagunduko hobeki ulertzen adizki horien bilakabidea. Ikus adibidez ondoko datuak tikan Berako varietatea:

zeintan aurkitzen ditugún honako aldaera dialektalak (an Pedro de Yrizar-en "Morfología del verbo auxiliar. Alto navarro septentrional", 1992):

eta non, espero genuenez, forma orokorrena izanen litzaké "zaizkio", nahizta, era berean, eta bakartuagoa, ikusten dugún adibidez forma oso berezi hau an Etxalar:

• zaizkizaio

zein, herri berean, txandakatzen den kin "zaizkio" formak, eta zeintan esanen genukén ze areagotu egin da hóri atzo aipatutako analogia kin "zaio" harik errépikatu horren hasierako "zai" osoa:

• zaizkizaio

halan ze ondorioz, alde batetik agertzen zaigú hirugarrenez "-i-" redundantea eta bestetik bigarrenez "za" redundantea ere, hola indartuz gure atzoko hipotesia ezen "zaizkio" sortu dá (nagusiki) zatio analogia kin "zaio", zein ez den analogikoa.

Beste alde batetik ikusi ahal dugú beste forma hau ere an Lerin:

• zizkio

zein, herri berean, txandakatzen den kin "zaizki-" eta "zazki-" formak an beste adizki batzuk, halan ze argi dirudi ze aurkitzen garen aurrén higadura partikular ezberdin bat, berdin abiátuz ti "zaizkio" orokorra:

• zaizkio > zazkio / zizkio

Bai analogia areagotu horrek (respektu "zaio"), bai higadura ezerdin horrek (zazkio / zizkio) indartzen dúte atzoko ibilbidea:

• zaizko → zaizkio / zaizkizaio > zazkio / zizkio

 halan ze errepikatu behar dugu atzoko bukaera bera:

Horrek guztiak, hala banaketa geografikoak nola aldaera horien sekuentzia logiko horrek, sendoki sugeritzen digu ze "-zko / -zka" formak dirá zaharragoak zein "-zkio" amaierak, berriro ere.

[2988] [>>>]

Erdialdean: zaizko → zaizkio > zazkio (zezkio), sendoki sugerituz ze "-zko / -zka" formak dirá zaharragoak zein "-zkio"

Duela hiru egun ikusten genuén honako banaketa geografikoa, referitua ki"dizkio" eta esangura bereko aldaera dialektalak:

Hasteko, bota deiogun begiratu bat ki egungo banakeka geografikoa on "dizkio" moduko aldaera dialektalak, konsultatuz Euskararen Herri Hizkeren Atlasa ganik Euskaltzaindia:

Interesgarria iruditzen zaigu nóla justu bi bazterretan, ekialdekoan eta mendebaldekoan, gelditu dirén "-tzo" formak:

• deitzo

• (deu)tzos

Azken adizki horretan "-tzo-" hori ez da funtzionatzen nola benetako pluralgilea (zein dén bukaerako "-z > -s" hori), baina, jada zehaztuta dugunez (ikus adibidez #1809), "-tzo-" hori litzaké arrastoa on jatorrizko forma plural bat ("de(ra)utzo") zein, evoluzioaren zurrunbiloan, amaitu da aplikatua ki objetu singularrak, halan ze, interesgarriki, hizkera batzuetan ez da agertu puralgile berririk (forma berak erabiltzen dira kin objetu singularrak eta pluralak) eta beste batzuetan garatu da goragoko "-z > -s" pluralgile formalki redundantea. nahiz ez semantikoki. 

Bazterretako forma horien ondoan, bi aldeetan ere eta esparru zentralagoan, agertzen dirá nagusiki "-zko" edo "-zka" formak nola:

• dazko

• dizko

• dizka

• daizko

• diozka

• dozko

Eta soilik hizkera gutxi batzutan agertzen zaigú "-zkio" aldaerak, nagusiki area zentralean:

• dizkio

• dazkio

Behin "nork nori-nor" adizki hori ikusita ("hark-hari-haiek" = "dizkio"), gaurkoan ikusi nahi genuké ber banaketa baina referitua ki "nor-nori" ("hura-hari" = "zaizkio") batukoa eta esangura bereko aldaera dialektalak; izan ere, gehienetan bi paradigma horien bukaerak formalki lotuta agertzen dira, akaso hobeki erakutsiz euren jatorria. Ikus daigun, beraz:

non ikusten ditugún bazterretan "-zko / -zka / -koz"  eta "-tzo", bitárten erdialde partean nagusitzen dén gure interes bereziko "-zkio" an adizki bikoitz hau:

• za(i)zkio

zeintan dauzkagún honako bi aldaera hauek:

• zaizkio

• zazkio

eta non, nolabait esan, lehen "-i-" hori (an "zaizkio", zein den jatorrizkoa, alegia ber "-i-" zein dagoen an "zaio", an "zaizko" eta baita an "izan" aditza ere: ikus #2945), analogiaz errepikatu da an azken silaba (analogia kin "zaio"), sortuz gure "zaizkio" redundante derivatua, nondik gero hasi den elíminatzen redundantzia hori an "zazkio" (emanez "zezkio" ere):

• zaizko → zaizkio > zazkio (zezkio)

Modu horretan biríbilduz lehen "-i-" horren nolabaiteko mugimendua ki bigarren silaba.

Horrek guztiak, hala banaketa geografikoak nola aldaera horien sekuentzia logiko horrek, sendoki sugeritzen digu ze "-zko / -zka" formak dirá zaharragoak zein "-zkio" amaierak, berriro ere. [2987] [>>>]

"deuat/deunat" ezin dira lotu kin "'eutsi"

Zioén atzo Josu Lavin-ek respektu "*eradun"-go jatorria on "deutsat/deutzat" moduko adizkiak:

Hola da, duda bat ere gabe!

Bai, holaxe litzake. Horren harira hor doá ondoko sarrera hau:

• [1813] "deutsat/deutzat" aisa lotu ahal dira formalki kin "*eradun" objetu-pluralak (de(ra)utzat > deutsat") bitárten "deuat/deunat" ezin diren lotu kin "'eutsi"

Jarraituz kin atzoko ildoa, kontua da ze "deutsat/deutzat" aisa lotu ahal dira formalki kin "*eradun" objetu-pluralak ("de(ra)utzat > deutsat"), bitartean eta "deuat/deunat" ezin diren lotu kin "'eutsi".

Hortaz gogoratu nahi genuke honako sarrera: 

• [1806] Yrizar (1980): "Clasificación de las formas familiares  [mendebaldekoak] con objeto indirecto de segunda persona, de acuerdo con la ausencia o presencia de '-st-' en ellas"

Atzokoan komentatzen genuén ze existitzen dira mendebaldeko adizki batzuk non akaso gorde diren forma singular regularrak, eta non beraz ez den agertzen "-z- > -s-" printzipioz pluralak. Eta aipatzen genituén honako bi adizki printzipioz singular regularrak:

eta hiri?

• deuat

• deunat

zein bai erabiltzen baitira an euren forma regular sigularra.

Hortaz, esan daigun ze Pedro de Yrizar-ek (1980) jasotzen ditú bi forma horiek an bere "Sobre las formas verbales vizcaínas con objeto indirecto de segunda persona", azpi honako azpititulua:

Clasificación de las formas familiares  [mendebaldekoak] con objeto indirecto de segunda persona, de acuerdo con la ausencia o presencia de '-st-' en ellas [Yrizar, 1980:86]

Hortxe daudé, adizki batzuk kin "-z- > -s-" printzipioz plurala, eta besteak gabén "-z- > -s-" hori, zein akaso dirén jatorrizko singularrak.

Genioenez, "deutsat/deutzat" aisa lotu ahal dira formalki kin "*eradun" objetu-pluralak ("de(ra)utzat > deutsat"), bitartean eta "deuat/deunat" ezin diren lotu kin "'eutsi".

Horren inguruan saiatu ginen an atzoko zatitxo hau (2023):

Horren harian, hizkera batzuetan aurkituko ditugu forma printzipioz plural horiek an erabilera bikoitza, singular/plurala ("deust/ deutsut /deutso"), eta bestalde, adizki batzuetan aurkituko dugu ["*eradun" aditzaren] forma singular regularra, printzipioz zaharragoa ("deuat/deunat"), zeintan ez den arrastorik ti pluralgilea. [an gure "Ezbidea vs Garabidea" barnén Mikel Mendizabal-en "Euskara Orain. Eraginkortasuna helburu", 2023:98]

Bai, "deuat/deunat" ezin dira lotu kin "'eutsi". [2986] [>>>]

... "deust / deutsue / deutso" formen jatorria aurkituko litzateke an forma plural zaharragoen reinterpretazio singularra ("de(ra)uzt / de(ra)utzut / de(ra)utzo"),... (2023)

Mintzo ginen atzo an terminu hauek burúz jatorria on mendebaldeko "deust / deutsue / deutso" moduko forma tripersonalak:

Azken adizki horretan [alegia, (deu)tzos] "-tzo-" hori ez da funtzionatzen nola benetako pluralgilea (zein dén bukaerako "-z > -s" hori), baina, jada zehaztuta dugunez (ikus adibidez #1809), "-tzo-" hori litzaké arrastoa on jatorrizko forma plural bat ("de(ra)utzo") zein, evoluzioaren zurrunbiloan, amaitu da aplikatua ki objetu singularrak, halan ze, interesgarriki, hizkera batzuetan ez da agertu puralgile berririk (forma berak erabiltzen dira kin objetu singularrak eta pluralak) eta beste batzuetan garatu da goragoko "-z > -s" pluralgile formalki redundantea. nahiz ez semantikoki.

Eta horretaz gogoratu nahi genuké ondoko pasartea on gure "Ezbidea vs Garabidea" (an Mikel Mendizabal-en "Euskara Orain. Eraginkortasuna helburu", 2023), non genioén (ikus ere adibidez #1874, #1805 edota #1812):

Izan ere, gure analisian, "deust / deutsue / deutso" formen jatorria aurkituko litzateke an forma plural zaharragoen reinterpretazio singularra ("de(ra)uzt / de(ra)utzut / de(ra)utzo"), balan ze, jatorriz, "(t)s-" horren hasierako "t-" osagai fonetiko hori etorriko litzateke ti "(t)z-" pluralgilea ("z" da pluralgilea). [an gure "Ezbidea vs Garabidea" barnén Mikel Mendizabal-en "Euskara Orain. Eraginkortasuna helburu", 2023:98]

Laburbilduz,  forma horien jatorria litzaké oso sinplea:

... "deust / deutsue / deutso" formen jatorria aurkituko litzateke an forma plural zaharragoen reinterpretazio singularra ("de(ra)uzt / de(ra)utzut / de(ra)utzo"),...

Guztiz bilakabide normala da, aisa argumentagarria,... eta gainera, nahikoa da. [2985] [>>>]

Banaketa geografikoak sugeritzen digu ze "-tzo" eta "-zko/-zka" pluralgileak izanen liraké zaharragoak zein "-zkio" pluralgilea

Egiten genuen an atzoko sarrera honako komentario orokorra gain sorrera analogikoa on "-kio" referentziak:

Gure hipotesian, ordea, "-ko" hori zuzenan sortuko zen ("ho > -ho > -ko"), eta izanen litzaké oso zaharra, ondo zaharragoa zein Zuloaga/Ariztimuño-k aipaturiko "-kio" horiek, zein sortuko lirakén eta gero hedatuko lirakén bidéz analogia (respektu euren kide singularrak sorreran, eta islatuz beste "-kio" batzuk, jada sortuak, gero (adibidez: "dio/dizkio", "zaio/zaizkio", eta hortik "datorkio").

Jakina, ez ginen egon han (inor ez zen egon han) nóiz sortu zirén forma horiek, ez genuen ikusi (inork ez zuen ikusi) nóla sortu zirén forma horiek, baina saiatuko gara fundámentatzen ahalik eta hobetoen goragoko baieztapen hori, ez dadila izan espekulazio hutsa. Hasteko, bota deiogun begiratu bat ki egungo banakeka geografikoa on "dizkio" moduko aldaera dialektalak, konsultatuz Euskararen Herri Hizkeren Atlasa ganik Euskaltzaindia:

Interesgarria iruditzen zaigu nóla justu bi bazterretan, ekialdekoan eta mendebaldekoan, gelditu dirén "-tzo" formak:

• deitzo

• (deu)tzos

Azken adizki horretan "-tzo-" hori ez da funtzionatzen nola benetako pluralgilea (zein dén bukaerako "-z > -s" hori), baina, jada zehaztuta dugunez (ikus adibidez #1809), "-tzo-" hori litzaké arrastoa on jatorrizko forma plural bat ("de(ra)utzo") zein, evoluzioaren zurrunbiloan, amaitu da aplikatua ki objetu singularrak, halan ze, interesgarriki, hizkera batzuetan ez da agertu puralgile berririk (forma berak erabiltzen dira kin objetu singularrak eta pluralak) eta beste batzuetan garatu da goragoko "-z > -s" pluralgile formalki redundantea. nahiz ez semantikoki. 

Bazterretako forma horien ondoan, bi aldeetan ere eta esparru zentralagoan, agertzen dirá nagusiki "-zko" edo "-zka" formak nola:

• dazko

• dizko

• dizka

• daizko

• diozka

• dozko

Eta soilik hizkera gutxi batzutan agertzen zaigú "-zkio" aldaerak, nagusiki area zentralean:

• dizkio

• dazkio

Tipikoki (nahiz ez den beti hola izan behar), bazterretan gelditu ohi dirá forma zaharrenak, neurri batean isolatuak, zeren bazter horietara ez dira hain errazki heltzen erdialdeko berrikuntza linguistikoak. Horrela, soilik bazter batean izanen bagenu "-tzo" pluralgilea datu interesgarria litzake, baina kasu honetan bietan daukagu ber "-tzo" afijoa (kasu batean reziklatua, baina hor dago), akaso adieraziz referentzia plural ondo zaharra.

Hor izanen genuke pista bat nondik argiki susmatu ahal dugun ze 3. personako "-tzo" eta "-zko/-zka" pluralgileak izanen liraké zaharragoak zein "-zkio" pluralgilea, zein izanen litzakén erdialdeko berrikuntza bat, ez hain zaharra, zeinen hedapen dialektala izan dén aski mugatua, [2984] [>>>]

Horrela, "-ko" referentzial hori izanen litzaké oso zaharra, hain zaharra ze agertuko litzaké an gure "eraukon"

Genioén herenegun burúz jatorria on "-ko" referentziala (hala an aplikazio hipokoristikoa, nola an funtzio referentzial hutsa an adizki jokatuak, baita an funtzio leku-genitiboa an Ertaroko deiturak, edota finean nola erlazionatzaile orokorra):

Bi norabideotan, "-ko" atzizkiaren jatorria (bai "-ko" hipokoristikoa, bai lekuzko genitiboa an Ertaroko deiturak, bai erlazionatzaile orokorra edota aditzetako referentziagilea) izanen litzaké ber "ho/ko" erakuslea (horixe da gure ikuskera, gure proposamena, gure hipotesia).

Horrela "-ko" atzizki hori izanen litzaké oso zaharra, hain zaharra ze agertuko litzaké an gure "eraukon". Jakina, horrek ez dauka zerikusirik kin azalpena ganik Zuloaga/Ariztimuño (2023; ikus #2950):

Hor doá euren laugarrena (Mdi referitzen da ki Irulegiko eskua):

En el plano morfológico, y con la debida prudencia en tanto en cuanto se trata de una reconstrucción, creemos que ei «sufijo» -ko se debió formar durante la Edad Media, al aplicarse los conocidos cambios fonológicos de composición y derivación como la pérdida de la vocal ·i del primer elemento; de ese modo, habría que analizar ei «sufijo» -ko como *-k (i) -o - tal vez *-g(i) -o- , fenómeno que no sería esperable en una época tan temprana como la de la Mdl. [Zuloaga/Ariztimuño, 2023:575]

Evidenteki ez gaude ados (ikus adibidez #2941), nola saituko garen azaltzen an ondorengo sarrerak.

non "-ko" sufijoa agertuko litzake an Ertaroa abiatuz ti "-k(i) + -o" (*-g(i) -o) al aplicarse los conocidos cambios fonológicos de composición y derivación como la pérdida de la vocal ·i del primer elemento:

• -ko < *-k (i) -o / *-g(i) -o-

Gure hipotesian, ordea, "-ko" hori zuzenan sortuko zen ("ho > -ho > -ko"), eta izanen litzaké oso zaharra, ondo zaharragoa zein Zuloaga/Ariztimuño-k aipaturiko "-kio" horiek, zein sortuko lirakén eta gero hedatuko lirakén bidéz analogia (respektu euren kide singularrak sorreran, eta islatuz beste "-kio" batzuk, jada sortuak, gero (adibidez: "dio/dizkio", "zaio/zaizkio", eta hortik "datorkio").

Gainera, itxura guztien arabera, bádauzkagu adibide zaharrak nola "seniko" hipokoristiko/diminutiboa (finean referentzial-expresiboa baita) eta gure hizpideko "eraukon" ezin biribilagoa. [2983] [>>>]

Mitxelena (1954): "Se puede pensar con Lafon (...) que las formas adjetivas [alegia, kaur, kori, kura, ...] van reforzadas con un prefijo de carácter epidíctico o bien, y esto me parece preferible, que su distinta posición en la cadena hablada haya producido dos evoluciones divergentes, pérdida en las formas autónomas y conservación en las apoyadas en un sustantivo precedente: cf. '(h)ume' / 'emakume'."

Mitxelena-k (1954) onartzen dú Lafon-en ikuspegia (ikus adibidez atzoko sarrera) an bere "La posición fonética del dialecto vasco del Roncal", nahiz nahiago duén bere azalpena, mekanikoagoa:

Se puede pensar con Lafon (...) que las formas adjetivas [alegia, kaur, kori, kura,...] van reforzadas con un prefijo de carácter epidíctico o bien, y esto me parece preferible, que su distinta posición en la cadena hablada haya producido dos evoluciones divergentes, pérdida en las formas autónomas y conservación en las apoyadas en un sustantivo precedente: cf. (h)ume / emakume. [Mitxelena, 1954:143]

nondik bereziki azpimarratu nahi dugún honako hau:

Se puede pensar con Lafon (...) que las formas adjetivas [alegia, kaur, kori, kura,...] van reforzadas con un prefijo de carácter epidíctico... [Mitxelena, 1954:143]

Lafon-en ikuspegitik, oklusio horiek izanen liraké indartze demostratibo moduko bat (Lafon-en adibidean, epidiktikoa dá "-là" hori an "les yeux de cet homme-là"), bitárten Mitxelena-k hobesten dú azalpen mekanikoagoa, oinarritua an evoluzio fonetiko/fonologiko konkretuak. [2982] [>>>]

Lafon (1955): "..., quelle que soit son origine, qu'elle soit ancienne ou qu'elle résulte d'un dévelopement recent,..."

Amaitzen genuén atzokoa mintzátuz gain funtzioa (valeur demonstrative) zein Lafon-ek egokitzen dion/deutson ki hasierako oklusioa ("k- / g-") an zenbait hizkeretako erakusleak:

Uste dugunez, ikuspegi horretatik hasierako oklusio horiek ("k- / g-") funtzionatuko lirake indartuz erakusle horien funtzio demostratiboa; hau da oklusio hori izanen litzaké indartzaile moduko bat, indartzaile expresibo bat, zeinekin areagotuko zén erakuslearen valeur demonstrative:

... on dit gizon garen (ou karen) begiak "les yeux de cet homme-là", garen (ou karen) begiak "les yeux de celui-là", mais aren begiak "ses yeux "; gura (ou kura) "celui-là", mais ura "lui". [Lafon, 1955:720]

Hortaz, kasu honetan oklusibitate horren azalpena etorriko litzaké nagusiki ti esparru expresiboa (ikus #2965 eta atzokoa ere).

Bestalde, Lafon-ek ere ez du batere argi noláko zaharrak dirén holako hasiera oklusiboak, izan litezkelarik zaharrak (ancienne) edo akaso berrikiago garatuak (un dévelopement recent):

Le fait que ura, lorsqu'il est employé avec valeur d'anaphorique et non de démonstratif, n'est jamais pourvu d'une occlusive initiale, semble indiquer que cette occlusive avait primitivement valeur démonstrative. En tout cas, quelle que soit son origine, qu'elle soit ancienne ou qu'elle résulte d'un dévelopement recent, il est frappant qu'elle ne s'est conservée -ou développée- à l'initiale des thèmes de démonstratifs qu'en aezcoan, en salazarais, en roncalais et dans un dialecte purement sud-pyrénéen, le haut-navarrais méridional, dont le domaine ese contigu à celui de l'aezcoan et du salazarais. [Lafon, 1955:720]

Edozein kasutan, pensatu behar dugu ze prozesu indartzaile horretako norabidea abiatuko litzake ti forma aspiratuak ("h-") nondik sortuko zirén forma oklusibo indartuak ("k-"), nahiz ez dakigun nóiz gerta zitekén prozesu hori (inkluso pensa geinke an norabide ezberdinak an garai ezberdinak). Puntu horretaz errepikatu behar dugu berori zein esaten genuen herenegun:

Gure helburuetarako, ordea, berdin da zéin den prozesuaren norabidea: "ho > -ho > -ko" (guk hobesten dugunez) edo "ko > -ko / ho": izan ere, bietan dugú oinarrian ber hurbileko erakuslea, delarik "ho" hurbileko erakuslea, askotan aipatua (nola guk hobesten dugun), delarik "ko" hurbileko erakuslea.

Bi norabideotan, "-ko" atzizkiaren jatorria (bai "-ko" hipokoristikoa, bai lekuzko genitiboa an Ertaroko deiturak, bai erlazionatzaile orokorra edota aditzetako referentziagilea) izanen litzaké ber "ho/ko" erakuslea (horixe da gure ikuskera, gure proposamena, gure hipotesia). [2981] [>>>]

Lafon (1955): "Le fait que 'ura', lorsqu'il est employé avec valeur d'anaphorique et non de démonstratif, n'est jamais pourvu d'une occlusive initiale, semble indiquer que cette occlusive avait primitivement valeur démonstrative."

René Lafon ere mintzatu zén burúz hasierako "k- / g-" horiek zein díren agertzen an erakusleak on zenbait hizkera, esanez honako hau an bere "La place de l'aezcoan, du salazarais et du roncalais dans la classification des dialectes basques" (1955):

Le fait que ura, lorsqu'il est employé avec valeur d'anaphorique et non de démonstratif, n'est jamais pourvu d'une occlusive initiale, semble indiquer que cette occlusive avait primitivement valeur démonstrative. [Lafon, 1955:721]

Uste dugunez, ikuspegi horretatik hasierako oklusio horiek ("k- / g-") funtzionatuko lirake indartuz erakusle horien funtzio demostratiboa; hau da oklusio hori izanen litzaké indartzaile moduko bat, indartzaile expresibo bat, zeinekin areagotuko zén erakuslearen valeur demonstrative:

... on dit gizon garen (ou karen) begiak "les yeux de cet homme-là", garen (ou karen) begiak "les yeux de celui-là", mais aren begiak "ses yeux "; gura (ou kura) "celui-là", mais ura "lui". [Lafon, 1955:720]

Hortaz, kasu honetan oklusibitate horren azalpena etorriko litzaké nagusiki ti esparru expresiboa (ikus #2965 eta atzokoa ere). [2980] [>>>]

Mitxelena (FHV): "Con todo, nos aproximaremos probablemente mas a la verdad si suponemos que..."

Beste sarrera batean esan dugunez (ikus #2964), Mitxelena-k hobesten zuén ikuspegia ezen Azkue-ren atzoko "k-" epentetiko hori (an bigarren elementuak on zenbait hitz konposatu eta derivatu) ez dela epentetikoa, hantxe sortua, baizik lehendik ere bazetorrela nahizta gero inguru fonetiko batzutan oklusioa galduko zen. Edonola ere, gaur azpimarratu nahi genuke ze Mitxelena ez da agertzen batere ziur burúz "k-" zahar horiek:

La situación, ya en los primeros documentos medievales, es demasiado confusa para que podamos reconocer con seguridad la distribución primitiva: en toda la historia de la lengua se manifiesta después la tendencia a generalizar las formas plenas, con oclusiva inicial, y a elevarlas al estado de palabras autónomas. Con todo, nos aproximaremos probablemente más a la verdad si suponemos que... [Mitxelena, FHV, 245-246]

Horretaz ere, eta ikusi genuenez (#2964), berriki EHHE-k (2019, zuzendua ganik Joseba Lakarra eta koordinatua ganik Julen Manterola) dio, besteak beste, ze:

... ; bokalarteko -k- ez da galdu ohi euskaraz,... [EHHE, 2019]

eta azalpena hobe doala baldin prozesua hasi ti "h-" soinu aspiratua.

Guk ez genituzke aterako konklusio orokorrak, eta beraz hedagarriak ki halako evoluzio guztiak, zein akaso gertatu dirén an garai eta zirkunstantzia ezberdinak edota bilatuz helburu ezberdinak ere (batzuetan expresiboak, bestetan ezberdintzaileak, akaso beste batzuetan analogiak piztu leiké prozesua,...; ikus #2969). 

Gure helburuetarako, ordea, berdin da zéin den prozesuaren norabidea: "ho > -ho > -ko" (guk hobesten dugunez) edo "ko > -ko / ho": izan ere, bietan dugú oinarrian ber hurbileko erakuslea, delarik "ho" hurbileko erakuslea, askotan aipatua (nola guk hobesten dugun), delarik "ko" hurbileko erakuslea. [2979] [>>>]

Azkue, aipatuz Bonaparte printzea (1932): "Donde, por lo menos en mi opinión, añade el príncipe, donde mejor se conserva un vocablo primitivo es en los compuestos: 'bet' por 'begi' «ojo», en 'betazal'..."

Atzo genioenez, Bonaparte printzeak uste zuén ze "kume" zén zaharragoa zein "hume" edo "ume" (antzera nola Mitxelena: ikus #2964), halan ze azken bi aldaera horiek izanen zirén lehenengoaren derivatuak bidéz higadura fonetikoa on hasierako "k-" soinu oklusibo hori, zein, lehen fase batean, bihurtuko zén aspirazioa ("h-") eta gero desagertuko zen (zero). Azkue-k (zeinentzako "k-" hori zén epentetikoa, eta beraz sortua an prozesua on konposizioa edo derivazioa: ikus #2959) kritikatuko dú Bonaparte-ren azalpena honela:

EI príncipe Bonaparte, en su hermosa obra Le verbe basque en tableaux, dice (pág. XI, nota 2.ª) que a su parecer el orden cronológico del cambio de consonante en los demostrativos aislados habrá sido: k, g, h. De kau se habrá formado gau y de éste hau. Este último, más tarde, habrá dado lugar a au. Esta aserción de nuestro príncipe pierde, creo yo, no poco de su credibilidad por estas palabras que puso a continuación. «Según esta manera de ver, kume en emakume «mujer» sería más primitivo que hume o ume «niño». Donde, por lo menos en mi opinión, añade el príncipe, donde mejor se conserva un vocablo primitivo es en los compuestos: bet por begi «ojo», en betazal «párpado>, (corteza del ojo), gal por gari «trigo», en galburu «espiga» (cabeza de trigo) ... etc., etcétera.» [Azkue, 1932:221-222]

Bai, ez dirudite oso adibide egokiak Bonaparte-k erabilitako horiek, zeren "bet-" dá emaitzá on prozesu fonetiko/fonologiko bat zein dén gertatzen noiz "begi" aurrekonposatzen den, izanki "begi" forma osoagoa, gutxio higatua. Gauza bera gertatzen da kin "gal-" respektu "gari", zein berriro den osoagoa.

Gorago aipatu dugunez (ikus adibidez #2961), Azkue-ren ikuspegitik hasierako "k-" hori (an "kume") izanen zén emaitzá on konpositizio/derivazioa, zeintan agertuko zén, kasu horretan, "k-" epentetiko bat (bestetan "t-" bat), abiatuz ti "ume" zaharragoa. Kontrako norabidea respektu Bonaparte edo Mitxelena, baina ber geltokiak. [2978]

Azkue (1932): "EI príncipe Bonaparte, (...) dice (...) que a su parecer el orden cronológico del cambio de consonante en los demostrativos aislados habrá sido: k, g, h. De kau se habrá formado gau y de éste hau. Este último, más tarde, habrá dado lugar a au."

Mitxelena ez da lehenengoa zeinen ustez "kori" erakuslea izanen litzakén zaharragoa zein "hori" (ikus #2973). Bonaparte printzeak ere antzera pensatzen zuen, nola irakurri ahal dugun an ondorengo pasartea ganik Azkue an bere "Particularidades del Dialecto Roncalés" (1932):

EI príncipe Bonaparte, en su hermosa obra Le verbe basque en tableaux, dice (pág. XI, nota 2.ª) que a su parecer el orden cronológico del cambio de consonante en los demostrativos aislados habrá sido: k, g, h. De kau se habrá formado gau y de éste hau. Este último, más tarde, habrá dado lugar a au. [Azkue, 1932:11]

Hor ere, aurrena sortuko liraké "k-" erakusleak, nondik gerora derivatuko zirén "h-" erakusleak eta zero-erakusleak. [2977] [>>>]

Orduña (2025): "En vasco podría conservarse la variante -ka restringida a un uso adverbial: sería un ejemplo más de alternancias de sufijos o segundos elementos de compuesto con oclusiva velar o sin ella, como '-(k)ara', '-(k)ide', '-(k)or', '-(k)ume'"

Amaitzen genuén atzo:

Horrek ekarriko luke ze adibidez "ko(-)" moduko erakusleak izanen liraké oso zaharrak, hain zaharrak ze euren arrastoa galduko litzaké an zurrunbiloa on iragana, hain zaharrak non akaso ager litezkén haien zantzuak an hizkuntza iberikoa. Eta, galdetzen dugu:  Aipatu al dira inoiz halako "k-" hasierak an antzeko lexiko/morfologia iberikoa (adibidez an "kide" moduko hitz bat edo "ko" moduko erakusle bat), oso espekulatiboki balitz ere?

Kontua da ze Eduardo Orduña saiatu da erlazionatzen "-ka" atzizki iberikoa kin egungo euskararen "-ka" adverbiala eta "-(r)a(t)" adlatiboa, halan ze "-ka" hori sartuko litzaké an ber zakua zein adibidez "-(k)ide" edo "-(k)ume":

También aumentan los indicios de que -ka, del que -kate parece ser una variante que aparece en contextos similares, podría ser un destinativo, y por tanto podría relacionarse
con el adlativo vasco -(r)a(t) (Orduña 2018). En vasco podría conservarse la variante -ka restringida a un uso adverbial: sería un ejemplo más de alternancias de sufijos o segundos elementos de compuesto con oclusiva velar o sin ella, como -(k)ara, -(k)ide, -(k)or, -(k)ume (Michelena 1977, 245-246). [Orduña, 2025:336]

Marko berean, autoreak aipatzen dú "kidei" hitza (morfema que puede aparecer solo), zein egon litekén erlazionatua kin euskararen "kide" hitza: 

En cambio, kidei es un morfema que puede aparecer solo (salir:kidei) o combinado con otro elemento (sal-kidei-ke) en contextos claramente no onomásticos. [Orduña, 2025:343]

zein berak aurrerago lotzen duén kin ahaidetsun modu bat (Orduña, 2025:348):

Hori hala balitz, "kide" izan zitekén izen zahar bat zeinen hasierako "k-" soinu hori izanen zén zaharragoa zein haren derivazioá "*hide", edo "ide", akaso signifikatuz hasieran ahaidetasun-modu bat eta gerora zerbait zabalagoa. 

Bestalde, argi dirudi ze iberieran bái izanen genuke gure "-ko" atzizki diminutibo/hipokoristikoa (ikus #1837), halan ze, kontuan hartuz alde batetik gure azalpena (alegia, "ho = -ho = -ko) eta bestetik Mitxelena-ren proposamena (abiapuntua an aldaera oklusiboak), esperoko genuke "ko(-)" moduko erakusle zahar bat, zein hasiko litzakén kin "k-" soinua (ikus atzokoa).

Era berean esan behar dugu ze Orduña-ren goragoko koadro horretan baita agertzen dá euskararen "ume" hitza, zein bát datorren kin Lergako "umme-" zaharra (gabén "k-" soinurik), eta zeinen versio iberikoan (oso espekulatiboa baita) ez litzakén agertuko hasierako "k-" soinurik, nahizta akaso ager litekén "d-" soinua (an "-dumar"). [2976] [>>>]