Hauser (2010): "Sometimes I think, based on the confusion surrounding our paper, that we must have been speaking an utterly foreign language. (...) I only had one recourse: find the nearest pub and drink heavily."

Amaitzen genuén atzoko sarrera esánez ze:

Ikusi ahal denez, existitzen dira duda handiak gain egiatasuna on hipotesi hori (errekurtsiorako gaitasun hori soilik hizkuntzazkoa eta soilik gizakiona), zeintaz honako hau komentatzen genuén an #3069:

Zinez ez dugu ulertzen zéin den interesa on halako hipotesiak an gure azterketa (the only uniquely human component) noiz ez dugun behar halako bakartasunik ki ulértu hizkuntzen funtzionamendua.

Galduta gaude, guztiz deszentraturik, iparra galduta.

Hauser/Chomsky/Fitch (2002) halako hipotesiak egitean mugitzen ari dira an area mugikorrak on hipotesi nekez kontrastagarriak, zein, gainera, dirén (ia) irrelevanteak ki gure saioa on enténditu hizkuntzen funtzionamendu reala. Ikus Hauser-en ondoko pasartea an bere artikulua titúlatzen "On obfuscation, obscurantism, and opacity: evolving conceptions of the faculty of language" (2010):

The response to my paper on the evolution of the language faculty with Chomsky and Fitch (2002) has left me in a similar state. Sometimes I think, based on the confusion surrounding our paper, that we must have been speaking an utterly foreign language. At other times, paraphrasing one of my favorite Dawkins-isins, I think there is a wanton eagerness to misunderstand, misconstrue, or fabricate. Sometimes I yield to a more charitable view and assume that we failed to make our position clear because of a telegraphic attempt to articulate a complicated set of arguments and proposals for both the prior history of work on this topic as well as potentially fruitful directions for the future. And sometimes I think that the state of play in the study of language evolution is doomed to endless obfuscation, obscurantisin, and opacity! This feeling was reinforced when our follow-up attempt to clarify the original arguments (Fitch, Hauser, and Chomsky 2005) in response to the critical paper by Pinker and Jackendoff (2005) failed as well, at least by my own sampling of several commentaries, in print (Bickerton 2007; Everett 2005; Gentner et al. 2006; Goldberg 2003; Tomasello 2004; Treves 2005), online (Dessalles 2004) and in spoken conversation during conferences and colloquia. I only had one recourse: find the nearest pub and drink heavily. [Hauser, 2010:91]

Gogoangarria da artikulu horren titulua (halanola ere goragoko aipuaren bukaera):

On obfuscation, obscurantism, and opacity: evolving conceptions of the faculty of language [Hauser, 2010]

Hortxe daukagu, Hauser-en hitzetan, zér dakarten halako hipotesi nekez kontrastagarriek gain hizkuntzalaritza (zeinentzako, bestalde, dirén basikoki irrelevanteak): ofuskazioa, oskurantismoa eta opazitatea: hortxe mugitzen dira gure izarrak on hizkuntzalaritza.

Hizkuntzalaritzan ez dugu behar halako hipotesirik, baizik seriotasun eta erantzukizun zientifikoa ki aztértu eta onártu ze, harago tikan berdintasun biologiko humanoa, existitu ahal dira (eta zinez existitzen dira) diferentzia teknologiko nabarmenak artén tresneria linguistiko zehatzak zein díren erabiltzen barrén mundua. Eta bereziki referitzen ari gara ki sintaxibidea, non bádira sintaxi buruazken zurrunak, zein dirén askoz gutxio funtzionalak zein euren kide burulehenak (nolabait eta orokorki esanda, ezin da progresatu berdin bidéz teknologia progresiboa nola bidéz teknologia regresiboa, hala kantitatean nola kalitatean).

Eta esan behar da ze azterbide sintaktiko horren erantzukizun handiena dagokie ki sintaxi buruazkenetako hizkuntzalariak, zeinda beharko lukete hartu iniziatiba an ikerketa hori, bultzatuz an norabide zientifiko eta sozial egokia, saiatuz ematen argia gain iluntasuna, norabidea an noraeza. 

Zoritxarrez, erosoagoa da igotzea gain olatu chomskyar biologiko oroberdintzailea. Jakina, sintaxi partikularrak basikoki biologikoak balira, orduan berdintasun biologiko humanoak soilik ekarri ahalko ditú planteamendu linguistikoki oroberdintzaileak, zein egiazkoak dirén respektu garabide sintaktiko potentzialak, baina ez respektu garapen-estadio sintaktiko realak orain eta munduan, zein diren kruzialki dependitzen on anitz zirkunstantzia partikular.

Esan nahi baita ze, apárte Hauser-ek aipatutako obfuscation, obscurantism, and opacity noiz aztértzen esparru linguistikoki (ia) irrelevanteak, guk, euskal hizkuntzalaritzan gehitu behar genituzké:

•  irresponsabilitate zientifiko eta soziala (ikus #102)
  

eta haren hurbileko kidea:

• isiltasun zaratatsua. (ikus #3059)
  

noiz aztertzen esparru linguistikoki zentralak. [3073]

Galduta gaude: "... mandrilekin lan egiten duten etologoek erakutsi dute, esperimentu eder batzuen bitartez, mandrilen ahaidetasun-sistemaren errepresentazioak errekurtsiboa izan behar duela derrigor,..." (Anaut, 2012)

Atzokoan ikusten genuén Dabid Anaut-en definizioa on rekursbitate linguistikoa, zeintaz Hauser/Chomsky/Fitch (2002) zúten hipotetizatzen honako hau (ikus #3068):

We hypothesize that FLN [Faculty of Language in the Narrow sense] only includes recursion and is the only uniquely human component of the faculty of language. [Hauser/Chomsky/Fitch, 2002]

Horren harira gaur ekarri nahi genuke Anaut-en beste pasarte hau an atzoko ber liburua ("Hizkuntzaren barrurako atea", 2012):

Bada, mandrilekin lan egiten duten etologoek erakutsi dute, esperimentu eder batzuen bitartez, mandrilen ahaidetasun-sistemaren errepresentazioak errekurtsiboa izan behar duela derrigor,... (...) Hala izatera, agian zenbait ideia berrikusi egin beharko lirateke. Sintaxiak duen errekurtsibotasuna sintaxiak soilik dauka gure gogo-jardueran, ala badira beste jarduera mental batzuk errekurtsibotasuna erakusten dutenak? [Anaut, 2012:59]

edota beste pasarte hau, zein den jarraiera on atzoko pasartea:

Esan dugun moduan, planteamendu honen arabera, errekurtsiorako gaitasun hori soilik hizkuntzazkoa eta soilik gizakiona izanen litzateke. Hauserrek berak, ordea, ñabarduraren bat egin izan dio baieztapen honi, eta esan izan du, arestitxoan aipatutako artikulu berean, balitekeela errekurtsioa, maila batean bederen, hizkuntzaz gainera musikan, matematikan eta ikusmenean ere agertzea. Hala izanez gero, argitu beharko litzateke horietara hizkuntzatik ekarrita iritsi den, alderantziz izan den, edota denek iturri beretik hartu duten. [Anaut, 2012:37]

Ikusi ahal denez, existitzen dira duda handiak gain egiatasuna on hipotesi hori (errekurtsiorako gaitasun hori soilik hizkuntzazkoa eta soilik gizakiona), zeintaz honako hau komentatzen genuén an #3069:

Zinez ez dugu ulertzen zéin den interesa on halako hipotesiak an gure azterketa (the only uniquely human component) noiz ez dugun behar halako bakartasunik ki ulértu hizkuntzen funtzionamendua.

Galduta gaude, guztiz deszentraturik, iparra galduta. [3072] [>>>]

Azken buruan mintzo gara burúz gaitasuna ki konbinatu/kateatu era guztietako sintagmak arrén lortu adierazpen aberatsak hala informatiboki nola expresiboki

Irakurtzen genuén atzo honako kometarioa ganik Erramun Gerrikagoitia:

Esaten da dauzkagula 2 gaitasun

1) gaitasun kognitibo rekursiboa
eta
2) gaitasun zenbatzailea

Nik nahizta konsultatu dut zer da "rekursibo" hitza, zein hartzen dut nola sinonimo on repetitivo hitza, ez dut baina ondo kaptatzen bere signifikantza an "gaitasun kognitibo rekursiboa". 

Hasteko, aipatu behar dugu nóla gelditu garen harri eta zur noiz ez dugun aurkitu rekursibo/errekutsibo hitz hori an Euskaltzaindiaren Hiztegia, ezta rekursibitate/errekurtsibitate edo rekursio/errekurtsio hitzak ere. Bai, harri eta zur. Espero dugu ez dela izanen ki evitatu beste "-ibo" adjetibo horietako bat (ikus #2327).

Hutsune lexiko nabarmen bezain elokuente hori betetze aldera, jo dugu ki gaztelaniaren akademia (RAE), non ikusi ahal dugún adjetibo horren jatorri latindar verbala: 

recursivo, va

Del lat. recursus, part. pas. de recurrĕre 'recurrir', e -ivo.

    adj. Que se contiene a sí mismo un número indefinido de veces.
    adj. Gram. Dicho especialmente de un proceso: Que se aplica de nuevo al resultado de haberlo aplicado previamente. La subordinación es un proceso recursivo.
    adj. Gram. Dicho de una unidad o una estructura: Que puede contener como constituyente otra del mismo tipo. 

 

Ikus ere honako definizioa ganik Dabid Anaut an bere "Hizkuntzaren barrurako atea" (2012):

Errekurtsioa, Chomskyk eztabaida honen erdigunean kokatu izan duen gaitasuna, esaldiak beste esaldi batzuen barruan sartzeko gaitasuna da hain zuzen ere, edo, zehatzago esanda, sinbolo jakin baten barnean sinbolo bera agertu ahal izatea. Hizkuntza errekurtsiboa da hizkuntza-osagai jakin baten barruan mota bereko osagai bat ager daitekeelako. «Ane etorri da» esan dezakegu, esaterako. Baina baita «Aitorrek esan du Ane etorri dela» ere. Baita «Alaitzek uste du Aitorrek esan duela Ane etorri dela» ere. Eta honela jarrai genezake, mugarik gabe. Errekurtsioak ematen digu aukera hori. [Anaut, 2012:36]

Kontua da ze jendakiok bádugu gaitasun kognitibo/biologiko hori: gure burmuinak egin ahal ditu halako konbinazio linguistikoak, non, adibidez, osagarri  genitibo batean uztartu ahal dugún perpaus erlatibo bat zeinen barruan sartuko dugún denborazko perpaus bat...

Beste kontu bat da zéin den erreminta zeinekin egiten ditugun operazio horiek. Eta hor erreminta linguistiko progresiboa (zein ez den gaitasun kognitiboa, baizik teknologia) dá teknikoki askoz potenteagoa zein erreminta linguistiko regresiboa, halan ze rekursibitate funtzionala handitzen da nabariki.

Esan nahi baita ze gizakion potentzialitate kognitibo rekursibo zentral hori askoz hobeto gauzatuko da bidéz teknologia funtzionala, zeinekin lortzen dén gaitasun rekursibo/progresibo/ireki/jarraitu/erosoa ki konbinatu/kateatu era guztietako sintagmak arrén lortu adierazpen aberatsak hala informatiboki nola expresiboki. [3071]

Aitzitik, guztiz relevantea dena dá argi uztea ze jendakiok bádugu gaitasun kognitibo rekursiboa edota gaitasun zenbatzailea, argi uztea ze bi gaitasun horiek dirá oso emankorrak, eta finean argi uztea ze gaitasun emankor horiek ahalik eta produktiboenak izateko, askoz hobe dugula erabiltzea teknologia potenteak

Atzokoan titulatzen genuén esánez ze:

• [3069] Zinez ez dugu ulertzen zéin den interesa on halako hipotesiak an gure azterketa ("recursion... is the only uniquely human component") noiz ez dugun behar halako bakartasunik ki ulértu hizkuntzen funtzionamendua

Eta gaur soilik azpimarratu nahi genuke atzoko bukaera:

Aitzitik, guztiz relevantea dena dá argi uztea ze jendakiok bádugu gaitasun kognitibo rekursiboa edota gaitasun zenbatzailea, argi uztea ze bi gaitasun horiek dirá oso emankorrak, eta finean argi uztea ze gaitasun emankor horiek ahalik eta produktiboenak izateko, askoz hobe dugula erabiltzea teknologia potenteak (kin aukera sintaktiko rekursibo progresiboak edota numeroen aukera garatua) respektu teknologia mugatuagoak. Nahikoa.

Horixe. [3070]

Zinez ez dugu ulertzen zéin den interesa on halako hipotesiak an gure azterketa ("recursion... is the only uniquely human component") noiz ez dugun behar halako bakartasunik ki ulértu hizkuntzen funtzionamendua

Atzokoan egiten genion referentzia ki planteamendu biologistak on chomskyarrak, zeinen barruan hipotetizatzen zuten (We hypothesize) ze rekursioa dá fakultate linguistikoaren osagai soilik humano bakarra, alegia gaitasun linguistiko humano bereizgarri bakarra respektu edozein bizidun ez-humano: 

We hypothesize that FLN [Faculty of Language in the Narrow sense] only includes recursion and is the only uniquely human component of the faculty of language. [Hauser/Chomsky/Fitch, 2002]

Zinez ez dugu ulertzen zéin den interesa on halako hipotesiak an gure azterketa (the only uniquely human component) noiz ez dugun behar halako bakartasunik ki ulértu hizkuntzen funtzionamendua. Zeren, gure helburuetarako, berdin-berdin zaigu ea gaitasun kognitibo rekursiboa dén ala ez dén gaitasun linguistiko soilik humano bakarra. Berdin-Berdin.

Gogora daigun honako sarrera:

• [2727] Bai, fundamentala da: ondo ezberdindu behar ditugu gaitasun linguistikoa eta teknologia linguistikoa, gaitasun biologikoa eta tresna kulturala

Bukatzen genuén atzokoa azpimarrátuz ze...

... ondo ezberdindu behar ditugu gaitasun linguistikoa eta teknologia linguistikoa.

Eta horrekin batera gogoratu gara kin ondorengo sarrera, non justuki ideia hori nabarmendu nahi genuen:

• [1191] [#11] Ondo ezberdindu behar ditugu gaitasun linguistikoa eta teknologia linguistikoa

Ondo ezberdindu behar ditugu gaitasun linguistikoa eta teknologia linguistikoa. Esaten genuen an gure "Hizkuntza bere osotasunean" (2017): 

Ondo ezberdindu behar ditugu gaitasun linguistikoa eta teknologia linguistikoa, gaitasun biologikoa eta tresna kulturala. Adibidez, gaitasun kognitibo zenbatzailea edo errekurtsiboa dira potentzialitate natural-biologikoak, eta zenbakiak edo baliabide sintaktiko-diskurtsibo buru-lehenak dira teknologia klturala zeinen bitartez (hobeto) inplementatzen dugun gure gaitasun zenbatzailea edo errekurtsiboa, azken buruan esanguratsuki potentziatuz gure efizientzia eta eraginkortasun komunikatiboa. [Gure "Hizkuntza bere osotasunean", 2017:196]

Argi denez, burmuin humanoak bádu gaitasun kognitiboa (edo, nahiago bada, biologikoa) ki sórtu representazio sinbolikoak on ideiak bidez soinuak (sortuz hitzak eta abar, zein bihurtu ahal dirén konventzionalak), eta bádu gaitasun kognitiboa ki birsortu (evókatu, jaso eta transmítitu) ideia horiek abíatuz tikan euren soinuzko representazio sinbolikoak. Harago, bádu gaitasun kognitiboa ki konbinatu ideia (soinu, hitz) horiek an modu konplexuak, halan-ze horrela sor eta transmititu daitezké inkluso ideiak zein ez diren existitzen an realitatea.

Baina estruktura eta baliabide sintaktiko zehatzak (nola "zeren" kausala edo bere urrutiko ahaide "zein" erlatiboa, edo "baizik" postpositiboa eta prepositiboa, edota SVO ordena) dirá teknologia linguistikoa zein sortu ahal den jarráiki bide edo mekanismo ezberdinak, nola dirén reanalisia, desdoblamendua,... Gogora daigun ondoko hitzak ganik Deutscher (2000):

Structures such as finite complementation may be likened to linguistic  “tools“ or “technology“. The cognitive ability to handle finite complementation must have already been a feature of the human brain in the more distant past. But in the development of human society, tools and technological practice lag behind cognitive potential (Renfrew 1996). The appearance of the actual mechanisms of finite complementation, the lingusitic “technology“, seems to be a recent feature in the history of many languages. (Deutscher, 2000:185-186, enfasia nirea)

non argi islatzen dén oinarrizko diferentzia hori artén "cognitive ability" eta "technology".

Bai, fundamentala da: 

... ondo ezberdindu behar ditugu gaitasun linguistikoa eta teknologia linguistikoa, gaitasun biologikoa eta tresna kulturala. [Gure "Hizkuntza bere osotasunean", 2017:196]

Eta hizkuntza partikularrak argiki dirá teknologia linguistikoa, tresna kulturalak.

Gaitasun rekursiboa soilik humanoa izatea, edota, areago, izátea giza-hizkuntzaren osagai soilik humano bakarra, ez da relevantea an gure azterketa. Aitzitik, guztiz relevantea dena dá argi uztea ze jendakiok bádugu gaitasun kognitibo rekursiboa edota gaitasun zenbatzailea, argi uztea ze bi gaitasun horiek dirá oso emankorrak, eta finean argi uztea ze gaitasun emankor horiek ahalik eta produktiboenak izateko, askoz hobe dugula erabiltzea teknologia potenteak (kin aukera sintaktiko rekursibo progresiboak edota numeroen aukera garatua) respektu teknologia mugatuagoak. Nahikoa. [3069] [>>>]

Hauser/Chomsky/Fitch (2002): "We hypothesize that FLN [Faculty of Language in the Narrow sense] only includes recursion and is the only uniquely human component of the faculty of language."

Atzokoan genioén ze:

Bide batez esán ze rekursibitatea izango litzaké hizkuntza humanoaren ezaugarri zentrala.

Horretaz aipatu nahi genuke ze Noam Chomsky-k ematen dio inportantzia handia ki fakultate humanoa on rekursibitate linguistikoa, zein izanen litzakén fakultate linguistiko bereizgarri bakarra respektu edozein bizidun ez-humano. Ikus:

 zeinen laburpena irakurri ahal dén jarraian:

We argue that an understanding of the faculty of language requires substantial interdisciplinary cooperation. We suggest how current developments in linguistics can be profitably wedded to work in evolutionary biology, anthropology, psychology, and neuroscience. We submit that a distinction should be made between the faculty of language in the broad sense (FLB) and in the narrow sense (FLN). FLB includes a sensory-motor system, a conceptual-intentional system, and the computational mechanisms for recursion, providing the capacity to generate an infinite range of expressions from a finite set of elements. We hypothesize that FLN only includes recursion and is the only uniquely human component of the faculty of language. We further argue that FLN may have evolved for reasons other than language, hence comparative studies might look for evidence of such computations outside of the domain of communication (for example, number, navigation, and social relations). [Hauser/Chomsky/Fitch, 2002]

nondik azpimarratzen dugún tituluko esaldia:

We hypothesize that FLN [Faculty of Language in the Narrow sense] only includes recursion and is the only uniquely human component of the faculty of language. [Hauser/Chomsky/Fitch, 2002]

Ondorio onean, iruditzen zaigu ze hizkuntzalari chomskyarrak egon beharko liraké oso interesatuak kin edozein ezaugarri ze erasan leion ki rekursibitate zentral horren funtzionalitatea (onerako/txarrerako, zabalduz/murriztuz kapazitate rekursiboa, hain nuklearra izanda rekursibitate hori an euren planteamendu biologistak). Haatik, ez dirudite batere interesatuak, ondo paradoxikoki. [3068]

Kontua da ze rekursibitate funtzionala doa elkarturik kin progresibitate/irekitasun diskursiboa, zein dagoen elkarturik kin... efizientzia eta efektibitate komunikatiboa

Irakurtzen genuen atzo an komentario bat:

Ez da soilik arazoa on Euskal Filologia, nik dut uste dala arazo orokorra.

Arazoa dá... ezbideá zeintan sartuta dagoen euskal diskursoa. Eta hortik ateratzeko behar dá... garabidea (ikus #3065).

Garabide horretan barna, edozein aportazio dá ondo etorria (ikus #3061; adibidez, atzoko inkesta hori oso aportazio baliosa iruditzen zaigu, eta ez dugu uste inkesta erraza denik ez ikerleen aldetik, ezta inkestaturiko irakasleen aldetik), baina azken erantzukizuna datza an euskal hizkuntzalariak, alegia an horiek ze duten ikertzen nóla funtzionatzen dirén hizkuntzak arrén bete helburu komunikatibo orokorrak, bereziki aztertuz hitz-ordena eta horren inplikazioak gain rekursibitate funtzionala (ikus #3063): adibidez, argi utzi behar da ze existitzen da rekursibitate formal bat eta rekursibitate funtzional bat, reala, zein izan ahal den askoz mugatuagoa zein formala dependituz on ezaugarri sintaktikoak nola hitz-ordenaren norabidea (ikus #3060). Bide batez esán ze rekursibitatea izango litzaké hizkuntza humanoaren ezaugarri zentrala.

Kontua da ze rekursibitate funtzionala doa elkarturik kin progresibitate/irekitasun diskursiboa, zein dagoen elkarturik kin... efizientzia eta efektibitate komunikatiboa. Eta, bidé batez, gogora daigun ondoko sarrera:

• [3062] Eta hizkuntzalariek beharko lukete iluminatu euskal sintaxigintzaren bide komunikatibo hori afin itzultzaileek, zuzentzaileek, irakasleek edo edozeinek aurrera egin ahal izan erosoago (2015)

Segítuz kin azken sarreretako ildoa, gogoratu nahi genuke nóla hasten genuén gure artikulua titúlatzen "Sintaxiaren norabide komunikatiboa" (Senez, 2015:186, superfizialki birmoldatua):

Hizkuntzen aurren-aurreneko helburua komunikazioa da, eta helburu komunikatibo horrek du gidatzen hizkuntzen ibilbidea era naturalean (nahiz eta bide natural hori ez den zertan izan oztoporik libre, eta ez da). Eta hizkuntzalariek beharko lukete iluminatu euskal sintaxigintzaren bide komunikatibo hori afin itzultzaileek, zuzentzaileek, irakasleek edo edozeinek aurrera egin ahal izán erosoago. 

Miren Azkarate-k (morfosintaxilaria eta euskaltzaina baita, Gramatika-Batzordeko kidea) berriki azaldu du bere ikuspegia gain kuestio kruzial hau an liburua titúlatzen "Hizkuntzen berdintasun komunikatiboa: mitoa ala errealitatea" (Mendizabal, 2014:13-28), erantzunez ki galdera eta kezka sintaktikoak zein Mikel Mendizabal ltuarte irakasleak planteatu zizkion. Azalpen horiek izanen dira gure abiapuntua afin reflexiona dezagun burúz sintaxigintza komunikatiboa. [Rubio, 2015:181-182]

Artikulu osoa (alegia gure erantzun osoa respektu Miren Azkarate-ren aipatutako artikulua) irakurri ahal duzu an:

• Sintaxigintzaren norabide komunikatiboa

Zuk zeuk ikus eta valora, irakurle, gure agintari linguistikoen argumentuak, edo hobeto esanda, euren desargumentuak, noiz saiatzen dirén argumentatzen, zeren, azken buruan, beti ibiltzen dira an kontu erlatiboki periferikoak (halanola adibidez artikuluen sorrera, zeinen tratamendua dén, gainera, oso partziala, nola argudiatzen dudan an goragoko papera), gabén sartu an muina on kuestioa: zergátik ez dira aipatzen an euren ustezko ziklo linguistiko hori hiru hitz-ordena hauek: OSV, OVS eta VOS?.

Baina (salbuespenak salbuespen), hizkuntzalari erantzuleek, esan nahi baitá erantzukizuna dutenek, ez dute erantzuten (ikus #225 edota #3057). [3067] [>>>]

"..., un estudio de la UPV/EHU alerta de que, al menos en lo referido a la lectura en euskera,(...). ..., en términos generales, los profesores de la asignatura de Lengua Vasca y Literatura en la etapa de Secundaria leen poco y lo hacen más por motivos laborales que por gusto." (Iñigo Fernández de Lucio kazetaria, 2026)

Amaitzen genuén atzokoa mintzátuz gain irakurketa, eta hari horretara, hona ekarri nahi genuke azken egunotan prensan aipatutako ikerketa bat:

• Evaluación de la competencia literaria y hábitos lectores del profesorado: implicaciones para la enseñanza de la literatura vasca

burutua ganik Aiora Sampedro, Paulo Kortazar eta Amaia Aguirregoitia ikerlariak (EHU, 2026). Lana ez da oraindik publikatu, baina berriki aurkeztu da lan horren txosten bat, zeintaz mintzo zén Iñigo Fernández de Lucio kazetaria an El Correo:

El fomento de la lectura es una de las prioridades del Departamenta de Educación. El objetivo es elevar el nivel de comprensión lectora entre el alumnado vasco y despertar la afición lectora mas allá de las aulas. (...)

Uno de los elementos clave en esta estrategia es el profesorado. Sin embargo, un estudio de la UPV/EHU alerta de que, al menos en lo referido a la lectura en euskera, estos objetivos son complicados de cumplir por la predisposición de las propios docentes. EI informe señala que, en términos generales, los profesores de la asignatura de Lengua Vasca y Literatura en la etapa de Secundaria leen poco y lo hacen más por motivos laborales que por gusto. Una «escasez de hábitos lectores» que «debilita el efecto espejo y la transmisión de la lectura al alumnado». [Fernández de Lucio, El Correo, 2026/4/20]

Zehazki, artikuluaren titulua hauxe da:

Fernández de Lucio kazetariak azpimarratzen duenez,...

La contundencia de la frase puede producir cierta sorpresa, toda vez que la mayoría de docentes de esta asignatura en ESO son graduados en Filología Vasca,... [Fernández de Lucio, El Correo, 2026/4/20]

Esan nahi baita ze, are soilik konsideratuz azpimultzo oso-oso berezi bat artén irakasleak, nola dirén horiek zein diren dedikatzen ki irakatsi euskal hizkuntza eta euskal literatura, eta zein dirén nagusiki euskal filologoak, horietan ere aurkitzen dugú ze... gutxi irakurtzen da euskaraz. [3066] [>>>]

Hartutako ezbide pobretzaile horrek areagotu egiten ditu sintaxi regresiboaren arazoak, ordezta gerota gehiago arindu efektu horiek bidéz aukera progresiboak (garabidea)

Atzokoan irakurtzen genuén komentario bat, non laburbiltzen zirén sintaxi regresiboaren berezko arazo tipikoak:

Ez al da harrigarria, euskal komunikabideetako titularretan maiz azaltzen den hitz ordena? Gaia ezezaguna bada, maiz hiruzpalau aldiz irakurri behar da ulertu ahal izateko. Hizkuntza bat komunikatiboki efizientea izateko, behar du izan iragarpen argi bat, alegia, ez litzateke testu osoa irakurri beharko, esaldiaren esanahia ulertuz joateko. Horregatik korapilatzen da informazioa, esaterako, noiz ipintzen den aditza amaieran. Eta, harira, maiz euskal komunikabideetan, ez dakizu lehengo sintagma den subjektua ala objektua. Nire ustez orden eraginkorrena eta agian, bakarra, izango litzateke SVO. Gainera, aditzak ongi bereizten ditu subjektua eta objektua. Hitz bat oso garrantzitsua: prediktibilitatea.

Eta hartutako ezbide pobretzaile horrek areagotu egiten ditu sintaxi regresiboaren arazoak, ordezta arindu efektu horiek bidéz aukera progresiboak, gerota aukera progresibo gehiago (garabidea). Hain sinple.

Ikus efektu orokorragoren bat, kasu honetan gain irakurketa:

• [2593] Irene Arrarats (2016): "..., alde handia dagoela eskoletan euskaraz eta erdaraz irakurtzen denaren artean: erdaraz literatura landua, eta euskaraz, oinarrizko prosan idatzitako nerabeentzako liburuxkak."

Atzokoan mintzo ginén burúz elefante linguistikoak eta gaur agertuko zaigú beste elefente bat, ez txikia hau ere. Hain zuzen ere, gogoratu nahi genituzke ondoko hitzak, zein zioén Irene Arrarats-ek an artikulua ganik Lander Arretxea (2016) zeinen titulua dén "Prosa apropoposa gurea?" (ikus ere [348], [349] eta [350]):

... Gogora dakar, hala ere, alde handia dagoela eskoletan euskaraz eta erdaraz irakurtzen denaren artean: erdaraz literatura landua, eta euskaraz, oinarrizko prosan idatzitako nerabeentzako liburuxkak. [Lander Arretxea, aipátuz Irene Arrarats, Argia, 2016]

Errepikatzen dugú: ... alde handia dagoela eskoletan euskaraz eta erdaraz irakurtzen denaren artean: erdaraz literatura landua, eta euskaraz, oinarrizko prosan idatzitako nerabeentzako liburuxkak.

Jakina, hori ez da baizik beste efektu argi bat ganik ahalmen diferentea on tresna eta estruktura burulehenak respektu buruazkenak (askoz ahalmen kodifikatzaile/deskodifikatzaile handiagoa an lehenengoak, burulehenak, zein an bigarrengoak, buruazkenak).

Ez da esan beharrik ze hortxe daukagu berriro elefantea, zein agertzen dén nonahi ere.

Ez da baizik beste efektu guztiz logiko bat, guztiz esperogarria, aurrikusgarria, ez da baizik beste evidentzia bat berriro erákutsiz desberdintasun funtzionala artén hitz-ordena progresiboa (askoz ahaltsuagoa, efizienteagoa, efektiboagoa) eta hitz-ordena regresiboa (askoz gutxio ahaltsua, askoz gutxio efizientea, askoz gutxio efektiboa). Bai, hortxe daukagu berriro elefantea, ondo begi bistan, guri begira dagoela an erdia on egongela. [3065] [>>>]

Hain da argia ze kosta egiten da sinestea ze oraindik báda jenderik esaten (ezen ez defenditzen) ze hitz-ordena guztiak dirá orohar berdin funtzionalak (teoria oroberdintzailea). Sinestezina baina ziertoa. Eta gainera dirá... (akaso horregatik) jefeak

Amaitzen genuén atzo esánez (hor aipatuz herenegungoa):

... zergátik ez dira aipatzen an euren ustezko ziklo linguistiko hori hiru hitz-ordena hauek: OSV, OVS eta VOS?).

Erantzuna da oso-oso sinplea: zeren hitz-ordena guztiak ez diren orohar berdin funtzionalak, zeren 3 hitz-ordena horiek dirá funtzionalki oso desegokiak azpi baldintza komunikatibo orokorrak, eta dira orohar mekanismo oso desegokiak hain justu zeren ematen duté sujetua (tipikoki thematikoa) atzén objetua (tipikoki rhematikoa) frontalki kontrariatuz progresio komunikatibo-diskursibo oinarrizkoena (ikus #862). 

Efektu hori dá maximizatzen (bilakatuz orohar desastrosoa) noiz aditza dén kokatzen an amaiera, sortuz hitz-ordena bat (OSV, ikus #2439) zein soilik gainbizi litekén azpi baldintza komunikatibo oso-oso bereziak (egitan, OSV ia ezin da aurkitu gain azala on gure planeta: ikus #2440).

Berriz diogu: erantzuna dá oso-oso sinplea, hain sinplea nola boteretsua: OSV, OVS eta VOS ez dira aipatzen an goragoko ziklo linguistiko hori zeren hitz-ordena guztiak ez diren orohar berdin funtzionalak. Kito, amaitu da debatea on berdintasun funtzionala on hitz-ordena guztiak (ikus adibidez #228).

Eta hor aipatzen genuén gure #862, nondik gaur entrasakatu dugún honako zatia:

... zergátik ez dira sartzen beste hiru ordena posibleak ere, VOS, OVS eta OSV, an ziklo bat non, diotenez, ez litzaken egongo patroi komunikatiborik? Zér dute, ba, ordena baztertu horiek? Ondokoa genioen an aipatutako "Sintaxigintzaren norabide komunikatiboa":

Sinpleki ez da eusten. Baina berdin da, nori inporta zaio?

Hain da argia ze kosta egiten da sinestea ze oraindik báda jenderik esaten (ezen ez defenditzen) ze hitz-ordena guztiak dirá orohar berdin funtzionalak (teoria oroberdintzailea). Sinestezina baina ziertoa. Eta gainera dirá... (akaso horregatik) jefeak. [3064] [>>>]

Zeren hitz-ordena guztiak ez diren orohar berdin funtzionalak. Kito, amaitu da debatea on berdintasun funtzionala on hitz-ordena guztiak

 Amaitzen genuén atzokoa esánez ze:

Artikulu osoa (alegia gure erantzun osoa respektu Miren Azkarate-ren aipatutako artikulua) irakurri ahal duzu an:

• Sintaxigintzaren norabide komunikatiboa

Zuk zeuk ikus eta valora, irakurle, gure agintari linguistikoen argumentuak, edo hobeto esanda, euren desargumentuak, noiz saiatzen dirén argumentatzen, zeren, azken buruan, beti ibiltzen dira an kontu erlatiboki periferikoak (halanola adibidez artikuluen sorrera, zeinen tratamendua dén, gainera, oso partziala, nola argudiatzen dudan an goragoko papera), gabén sartu an muina on kuestioa: zergátik ez dira aipatzen an euren ustezko ziklo linguistiko hori hiru hitz-ordena hauek: OSV, OVS eta VOS?).

Erantzuna da oso-oso sinplea: zeren hitz-ordena guztiak ez diren orohar berdin funtzionalak, zeren 3 hitz-ordena horiek dirá funtzionalki oso desegokiak azpi baldintza komunikatibo orokorrak, eta dira orohar mekanismo oso desegokiak hain justu zeren ematen duté sujetua (tipikoki thematikoa) atzén objetua (tipikoki rhematikoa) frontalki kontrariatuz progresio komunikatibo-diskursibo oinarrizkoena (ikus #862). 

Efektu hori dá maximizatzen (bilakatuz orohar desastrosoa) noiz aditza dén kokatzen an amaiera, sortuz hitz-ordena bat (OSV, ikus #2439) zein soilik gainbizi litekén azpi baldintza komunikatibo oso-oso bereziak (egitan, OSV ia ezin da aurkitu gain azala on gure planeta: ikus #2440).

Berriz diogu: erantzuna dá oso-oso sinplea, hain sinplea nola boteretsua: OSV, OVS eta VOS ez dira aipatzen an goragoko ziklo linguistiko hori zeren hitz-ordena guztiak ez diren orohar berdin funtzionalak. Kito, amaitu da debatea on berdintasun funtzionala on hitz-ordena guztiak (ikus adibidez #228). [3063] [>>>]

Eta hizkuntzalariek beharko lukete iluminatu euskal sintaxigintzaren bide komunikatibo hori afin itzultzaileek, zuzentzaileek, irakasleek edo edozeinek aurrera egin ahal izan erosoago (2015)

Segítuz kin azken sarreretako ildoa, gogoratu nahi genuke nóla hasten genuén gure artikulua titúlatzen "Sintaxiaren norabide komunikatiboa" (Senez, 2015:186, superfizialki birmoldatua):

Hizkuntzen aurren-aurreneko helburua komunikazioa da, eta helburu komunikatibo horrek du gidatzen hizkuntzen ibilbidea era naturalean (nahiz eta bide natural hori ez den zertan izan oztoporik libre, eta ez da). Eta hizkuntzalariek beharko lukete iluminatu euskal sintaxigintzaren bide komunikatibo hori afin itzultzaileek, zuzentzaileek, irakasleek edo edozeinek aurrera egin ahal izán erosoago. 

Miren Azkarate-k (morfosintaxilaria eta euskaltzaina baita, Gramatika-Batzordeko kidea) berriki azaldu du bere ikuspegia gain kuestio kruzial hau an liburua titúlatzen "Hizkuntzen berdintasun komunikatiboa: mitoa ala errealitatea" (Mendizabal, 2014:13-28), erantzunez ki galdera eta kezka sintaktikoak zein Mikel Mendizabal ltuarte irakasleak planteatu zizkion. Azalpen horiek izanen dira gure abiapuntua afin reflexiona dezagun burúz sintaxigintza komunikatiboa. [Rubio, 2015:181-182]

Artikulu osoa (alegia gure erantzun osoa respektu Miren Azkarate-ren aipatutako artikulua) irakurri ahal duzu an:

• Sintaxigintzaren norabide komunikatiboa

Zuk zeuk ikus eta valora, irakurle, gure agintari linguistikoen argumentuak, edo hobeto esanda, euren desargumentuak, noiz saiatzen dirén argumentatzen, zeren, azken buruan, beti ibiltzen dira an kontu erlatiboki periferikoak (halanola adibidez artikuluen sorrera, zeinen tratamendua dén, gainera, oso partziala, nola argudiatzen dudan an goragoko papera), gabén sartu an muina on kuestioa: zergátik ez dira aipatzen an euren ustezko ziklo linguistiko hori hiru hitz-ordena hauek: OSV, OVS eta VOS?). [3062] [>>>]

Edozein ekarpen izan ahal dá oso-oso baliotsua arrén besteok ere aporta ahal daigun gure aletxoa

Eta segituz kin atzoko ildoa, ondorengo sarreran ere mintzo ginen burúz papera zein jokatu beharko luketén euskal hizkuntzalariek, zeintaz, beherago ikusi ahal denez, jada hitz egiten genuen an gure "Euskararen garabideak" (2002):

• [1624] Eta ibilbide hori ez da oztopatu behar, baizik erráztu noiz-ere ahal den (gradualki, asmoz eta jakitez, baina finean erráztu ahalik-eta hobetoen)

Atzokoan amaitzen genuen gure sarrera esánez ze garabide linguistikoak ez dira zértan izan ibilterrazak:

Hala ere, bidea, batzutan, ez dateke batere erraza. 

Eta hala izan daiteke zatio arrazoi intralinguistikoak nola-ze adibidez batzutan ez dateke batere erraza aurkitzea material linguistiko egokia ki sortu tresna burulehen (prepositibo) funtzionalak. Horrela, batzutan joan ahal da konsolidatzen sistema sintaktiko buruazken bat (edo esanguratsuki buruazkena an bere elementu zentral batzuk) nondik ez dateken hain erraza ateratzen (zeren sistema bakoitzak bere barne-indarrak ditu). 

Gainera, aurrerabidea ez dateke batere erraza zatio arrazoi extralinguistikoak nola-ze adibidez batzutan hizkuntza baten erantzule eta eragile linguistiko nagusiak bultzatu ahal dituzté "lege" sintaktiko guztiz kontrarioak ki garabide linguistikoak, kontrarioak ki praktika mintzatua an esparru landuak, eta kontrarioak ki tradizio literarioa, nola den galdegai-legea. 

Hortaz, inportantea da (euskararen kasuan kruziala), hizkuntz erantzule eta eragile nagusiek utzi deioten ki oztopatu ikuspegi linguistiko (teoriko eta praktiko) zabalagoak, eta, ahal balitz, jarri da(g)iten euren aletxoa an norabide (teoriko eta praktiko) irekia, an norabide potentea, an norabide efiziente eta efektiboa, ahalbidetuz eta potentziatuz bide aberasgarri horiek: 

... hain zuzen, joera esanguratsuki aberasgarri ho­rren aldera bultzatu behar dute hala filologoek nola beste hizkuntz eragileek ere, kontrara bultzatzen ibili beharrean (hots, atzerantz, azpigarapenerantz). ["Euskararen garabideak", 2002:21]

Bai, bakoitzak bere aletxoa jarriz, gradualki, asmoz eta jakitez bai, baina an norabide ona, an norabide potentziatzailea, ordezta egín ahaleginak an norabide pobretzailea.

Edozein ekarpen izan ahal dá oso-oso baliotsua arrén besteok ere aporta ahal daigun gure aletxoa. [3061] [>>>]