Euskal hizkuntzalaritzan, baina, ez da debatitzen, ez da okerra onartzen, ez da mintzatu ere egiten, soilik nagusituko dá ixiltasun irresponsable bat (noiz ez den iruzurtia) ganik erantzule maximoak on euskal hizkuntzalaritza

 Atzokoaren harira, saiatuko gara komentazen honako puntua:

Baldin dira azaltzen testu geyo, dute indartuko ba (1) teoria edo beste; itxuraz bederen. 

Bai, halaxe da zientzia, halaxe funtzionatzen da zientzia: azalduko balira textu gehiago, izanen genituzke argumentu gehiago ki indártu edo ahúldu teoria ezberdinak. Hain sinple. Zeren, nahizta dagoeneko báditugun argumentu argiak ki erlazionatu sendoki iberikoa, baskonikoa, akitaniera eta egungo euskara (adibidez: "eŕaukon" eta aditz-morfologia,  "abaŕ" eta beste zenbaki batzuk, "-tar", "-ko", -to" eta beste sufijo batzuk,...), dudagabe irrikitan gaude nóiz agertukó evidentzia gehiago. 

Hortaz, eta laburbilduz, bi teoria lehian badira, zéinek izan argudio gehiago eta sendoagoak bere alde, hori nagusitu beharko litzake gain bestea, nahiz ekárri ondorio... desatseginak, akaso alderantzikatuz gure aurreko ikuskera. Hain zuzen ere, hala gertatu jatan niri noiz hasi nintzen estudiatzen literatura linguistikoa, bilatuz erantzunak harago ti betiko topikoak, esan nahi baitá erantzun landuak, honestoak, erantzun zientifikoak zeinekin aurreratu an nire ezagupena on euskara eta hizkuntzak orohar.

Zientzian behar dá debatea, zein aurkitzen den an zientziaren izaera bera. Zientzilariak landu behar ditú teoria guztiak, zein konparatu eta debatitu behar dituen. Eta esan daigun ze helburua badá ikastea (nola beharkó), debatean arrazoirik ez izatea ez da ezer berezirik, ezpada sinpleki aukera bat ki ikasi gehiago, halan ze, naturaltasunez, eskerrak eman behar deutsagu (obj. sg/pl.) ki horiek zein ateratzen gaituzten ti gure erroreak, zeren eurei zor diegu gure progresoa.

Euskal hizkuntzalaritzan, baina, ez da debatitzen, ez da okerra onartzen, ez da mintzatu ere egiten, soilik nagusituko dá ixiltasun irresponsable bat (noiz ez den iruzurtia) ganik erantzule maximoak on euskal hizkuntzalaritza, zeinen adierazle maximoetako bat dén Itziar Laka, nor gainera atrevitu den ki adierazi ze gure teoria funtzionalista dá sasiteoria bat noiz justuki teoria horrek azaltzen dituén ia ezin hobeki era guztietako datuak. Zinez, ez sinestekoa!

Puntu horretaz, gaurkoan, gogoratu nahi genuke honako sarrera:

• [228] Eztabaida zientifikotik at? Hori da bide antizientifikoa 

Luistxo Fernandez-ek (an bere "Burmuina aztertuz ikasi ditugun euskararen 4 sekretu", publikatua an Sustatu, 2015-07-20) dú aipatzen hurrengo esaldia ganik Itziar Laka hizkuntzalari chomskyar famatua:

"Eztabaida zientifikotik at utzi behar ditugu sasi-teoria horiek", esan zuen Lakak. Jomugan, Jesus Rubiok sutsuki defenditu du euskararen erreforma dago, dudarik gabe; ez dakit horrenbeste Joxe Aranzabalek eta beste batzuek defenditu duten euskara ez-esklerotikoa egiteko bideak (Irakur Sustatuko hau). [Luistxo Fernandez, aipatuz hitzak on Itziar Laka]

Sasi-teoria horien arabera, sintaxi (hizkuntza) batzuk izanen zirén komunikatiboki eraginkorragoak (oro har) zeren erabiltzen dituzte estruktura sintatikoki potenteagoak. Horrek, jakina, ez dakar munduko hizkuntza guztiak ez izatea berez berdinak, izan ere denak ere bádira berez berdinak, baina gauza da ze hizkuntza (sintaxi) batzuk aurkitzen dirá an estadio teknologikoki aurreratuagoa (garatuagoa) ezi beste batzuk (esan nahi baita ze sintaxi garatuagoak ere pasatu dira gaindi estadio gutxiago garatuak). Berdin ere gertatzen da an edozein teknologia.

Teoria hori ez da sasi-teoria bat. Sasi-teoria bat izanen litzaké zerbait internoki inkoherentea, esan nahi baita formalki kontradiktorioa an bere terminoak edo an bere logika. Baina teoria teknologiko-garatzailean (dei deiogun horrela) ez da barruko kontraesanik eta bere logika teorikoa gardena da.

Beste alde batetik daukagú teoria sintaktikoki oroberdintzailea, zeinen arabera dena da berdin: berdin da sintaxi edo hizkuntza batean eukitzea juntagailu kopulatiboak edo ez (nola "eta" edo "edo"), berdin da hizkuntza batek (hiztun batzuek) eskura eukitzea baliabide konparatibo berezituak edo ez, berdin da eukitzea estruktura erlatibo potenteak edo ez, berdin da SVO edo OSV...

Berdin dio sintaxiaren ordenak, hizkuntzaren egiturak: guztiak prozesatzen ditugu efikazia berdinarekin. (Lakaren irakaskizuna. Ikus Luistxo Fernandezen "Burmuina aztertuz ikasi ditugun euskararen 4 sekretu", publikatua an Sustatu, 2015-07-20).

Berdin da edozer. Edozein kasutan ere, hizkuntza guztiak izanen dira berdin eraginkorrak.

Bi teoria kontrajarri daudenean, zéin gailenduko da? Ba, zientziaren ikuspuntutik, gailenduko da húra ze lortzen duén sostengu enpiriko handiena. Bide horretatik, teoria ezberdinek erakutsi beharko dituzté euren evidentziak eta argudioak afin komunitate zientifikoak (eta edozeinek) erábaki zéin teoriak duen pisu gehiago. Hori litzaké bide zientifikoa.

Bide antizientifikoa da bideá on desautorizazio gratuitoa (bistan denez, oso merkea), zeintan ez den onartu ere egiten kontrako teoria (zein, izanez ere, ez litzakén teoria ere, baizik sasi-teoria). Horixe da bideá on Itziar Laka. Bide antizientifikoa.

Horren inguruan, halaber irakurri ahal duzú #224, #235 eta horien ingurukoak. Bihar jarraitukó. [3142]

Leire Malkorra (an webgunea on Aranzadi Zientzia Ekartea): "Irulegin askoz gehiago dago: etxebizitza osoak, zeramika zatiak, biztanleen eguneroko objektuak, etxeko animaliekin, armekin eta abarrekin lotutako elementuak... industen jarraitu behar dugu, asko baitago aurkitzeko."

Atzokoan Migeltxo-k:

Ze aukera dago ki arkitu testu berriak? Baldin dira azaltzen testu geyo, dute indartuko ba (1) teoria edo beste; itxuraz bederen. 

Utzi deiegun erantzuten ki hango arkeologoak, nola adibidez Mattin Aiestaran, zein dén Irulegiko indusketaren zuzendaria: 

Irulegiko aztarnategia berezia da. Hemen lan ordu bakoitzak bere fruituak ematen ditu, eta laster aurkikuntza berriak egitea espero dugu. Talde on batekin eta baliabide gehiagorekin ikerketa bizkortu dezakegu . [Aiestaran, gaur bertan, an webgunea on Aranzadi Zientzia Ekartea]

edo Leire Malkorra, zein dén Irulegiko Eskuaren aurkitzailea: 

Irulegiko Eskua baskoi hizkuntzaren sekulako testigantza eman digu. Baina Irulegin askoz gehiago dago: etxebizitza osoak, zeramika zatiak, biztanleen eguneroko objektuak, etxeko animaliekin, armekin eta abarrekin lotutako elementuak... industen jarraitu behar dugu, asko baitago aurkitzeko. [Malkorra, gaur bertan, an webgunea on Aranzadi Zientzia Ekartea]

 

Dirudienez, induskatu dute soilik zati erlatiboki txiki bát on Irulegiko aztarnategia (Irulegin askoz gehiago dago: etxebizitza osoak,...), halan ze espero izatekoa da ze eginen dituzté aurkikuntza gehiago, eta, espero daigun, kin inskripzio gehiago. Hala bedi. 

Bihar saiatuko gara komentatzen goragoko galderaren bigarren zatia:

Baldin dira azaltzen testu geyo, dute indartuko ba (1) teoria edo beste; itxuraz bederen. 

zein dén komentario bat zek dauka (halaber ahoskatu ahal da honela: zek tauka, eta are fusionatuago: zetauka) zerikusirik kin zientzia bera, kin zientziaren izaera, kin zientziaren funtzionamendua, eta hortaz iruditzen zaigú oso iruzkin egokia, bereziki an esparrua on euskal hizkuntzalaritza, non zientziaren logika ez den respetatzen. Bai, bai, errepikatzen dugú: bereziki an esparrua on euskal hizkuntzalaritza, non zientziaren logika ez den respetatzen. [3141]

Velaza (2026): "... a pesar de que el signo central ha aparecido de una manera deteriorada, ha sufrido una cierta mutilación, se puede recuperar perfectamente la lectura de ese texto."

Atzoko aipuarekin jarraituta, Velaza-k dio (2026):

Esa inscripción ha sido hecha en signario vascónico. Y a pesar de que el signo central ha aparecido de una manera deteriorada, ha sufrido una cierta mutilación, se puede recuperar perfectamente la lectura de ese texto. El texto se lee "abaŕ" que equivaldría al numeral vasco "hamar", y se trata por primera vez de un numeral vascónico. [Velaza, 2026] 

Esan nahi baita ze... 

..., se puede recuperar perfectamente la lectura de ese texto. [Velaza, 2026]

Ederki. [3140]

Velaza (2026): "Esa inscripción ha sido hecha en signario vascónico."

Segituko dugu, gaur, ikústen herenegungo deklarazioak ganik Javier Velaza an Noticias de Navarra, zein iruditzen jakú (= zaigú/zaizkigú, ikus #891 eta  #2807) oso erakusgarriak:

• Declaraciones del catedrático Javier Velaza sobre el hallazgo de unos fragmentos cerámicos en Irulegi (2026ko ekainak 25)

Dio Velaza-k:

Esa inscripción ha sido hecha en signario vascónico. Y a pesar de que el signo central ha aparecido de una manera deteriorada, ha sufrido una cierta mutilación, se puede recuperar perfectamente la lectura de ese texto. El texto se lee "abaŕ" que equivaldría al numeral vasco "hamar", y se trata por primera vez de un numeral vascónico. [Velaza, 2026] 

Horri gainera geneio (= genezaioke/genezaizkioke, ikus #2180) ze, "abaŕ" transkribatzeko, nahikoa dugú signario iberikoa, nola esaten genuen an:

• [3134] "abaŕ" agertuko litzaiguké gardenki idatzia bidéz ipar-ekialdeko signario iberikoa, berdin nola gertatzen zén kin "eŕaukon" adizkia 

Edonola ere, kontuan hartuz ze inskripzio hori idatzi da an esparru baskonikoa (Irulegi, Iruña ondoan) eta are an ber etxea non agertu dén Irulegiko eskua (zeintan ezberdindu baituté signario baskonikoa), halanola ere ze inguru hartan aurkitu dela tresneria ki egin halako inskripzioak, pensatzekoa da ze inskripzio horiek idatziko zirela an esparru horretako hizkuntza eta signarioa, alegia hizkuntza eta signario baskonikoa (ikus #3137 eta #3138). [3139] [>>>]

Velaza (2026): "... los 'stili', los punzones de escritura que han sido hallados en el lugar, y eso nos ratifica que evidentemente se escribía porque tenían los instrumentos de escritura..."

Itzuliz orain ki elkarrizketa ganik Eva Caballero an Radio Euskadi, gaur azpimarratu nahi genuke honako galdera eta erantzuna burúz tresneria ki idatzi (ikus elkarrizketa osoa estekatua adibidez an #3135): 

Eva Caballero (kazetaria): ... es también algo relevante constatar la presencia (...) de la escritura en la vida cotidiana del poblado de Irulegi, porque han aparecido no solamente estas piezas inscritas sino el propio instrumento para las inscripciones.

Javier Velaza:  Sí, es muy importante, porque la primera información que estos textos nos dan es que en Irulegi se escribía, se escribía y necesariamente se leía. Pero la mano de Irulegi no está sola, no es un hecho aislado sino que también en la vida cotidiana de la casa había escritura sobre la cerámica y que alguien tenía que interpretar esa escritura. Eso ratifica que los vascones de esta época habían incorporado la técnica de la escritura a su vida cotidiana. Hay elementos que también lo hacen ver, por ejemplo los stili, los punzones de escritura que han sido hallados en el lugar, y eso nos ratifica que evidentemente se escribía porque tenían los instrumentos de escritura habituales en esa época. Otra cosa es que nos aparezcan o no los textos escritos con esos punzones, pero cuando alguien tiene un punzón es porque va a escribir, y quizás de una manera más o menos habitual.

Bai, oso puntu interesgarria iruditzen zigu konstatatzea ze Irulegiko bizilagunek bázuten idazteko tresneria (stiliak, puntzoiak), zein pensatzekoa denez, erabiliko zituzten... idazteko. [3138] [>>>]

Velaza (2026): "..., exactamente en la misma casa donde se encontró la conocida como mano de Irulegi."

Halaber entzun ahal izan dugu beste video bat an Noticias de Navarra (2026ko ekainak 25), titulatuá:

• Declaraciones del catedrático Javier Velaza sobre el hallazgo de unos fragmentos cerámicos en Irulegi 

non Javier Velaza-k dio ze:

El hallazgo que hemos presentado es un recipiente cerámico, hallado en el poblado vascónico de Irulegi, exactamente en la misma casa donde se encontró la conocida como mano de Irulegi. [Velaza, 2026]

Beraz, "abaŕ" inskripzioa aurkitu duté an ber etxea non aurkitu zutén Irulegiko eskua. Esan nahi baita ze bi inskripzio horiek (Irulegiko eskukoa eta "abaŕ") izanen zirén irakurgai ez soilik an ber garaia, baizik ere an ber etxea. [3137] [>>>]

Aitzitik, ez dago ziurtasunik burúz prozedentzia on bigarren ontzi-zatia (non jartzen duén "basi"): "Eso es la gran diferencia entre las dos piezas" (Velaza, 2026)

Atzoko elkarrizketan, Javier Velaza ikerlariak zehazten zigún ondorengoa burúz Irulegiko ontzia non dén irakurri "abaŕ" (an Radio Euskadi-ko programá "La mecánica del caracol", erantzunez ki galderak ganik kazetari Eva Caballero: entzun an atzoko sarrera):

..., se trata se una cerámica elaborada, hecha en el propio poblado de Irulegi, o como mucho en las inmediaciones, lo cual es muy significativo por cuanto no ha viajado, es decir, no es una cerámica de importación, y por lo tanto su elaboración y el texto que la acompaña ha de ser entendido como propio del contexto del lugar. [Velaza, 2026]

Gainera, esan genuenez, aurkitu da bigarren ontzi-zati bat zeintan jartzen duén "basi", baina kasu horretan báda diferentzia handi bat respektu goragokoa, hain zuzen ere...

..., la diferencia entre las 2 piezas es que la que hemos mencionado hasta aquí (lehenengoa, non járri "abaŕ")  es una pieza elaborada in situ, elaborada o bien en Irulegi o en un entorno geográfico muy cercano y que por lo tanto, pertenece al área lingüística vascónica, en tanto que la otra pieza (oraingo bigarren hori, non jartzen duén "basi") es una pieza elaborada sobre un tipo de cerámica de importación, y por lo tanto no estamos seguros de si la inscripción que aparece en su borde externo ha sido hecha ya en Irulegi o en su lugar de fabricación. El texto de esa pieza dice "basi", "basi" tiene buenas posibilidades de ser interpretado como nombre de persona, pero el hecho de que no tengamos la certeza de que la inscripción se ha realizado in situ, es decir en el propio Irulegi, no nos por lo tanto interpretarlo necesariamente como un nombre de persona vascónico, podría haber venido, por ejemplo, de la costa catalana, y llevar ya un nombre de persona ibérico en la propia cerámica. [Velaza, 2026]

Eta jarraian dio hau:

Eso es la gran diferencia entre las dos piezas. [Velaza, 2026]

[3136] [>>>]

Javier Velaza (2026): "..., se trata se una cerámica elaborada, hecha en el propio poblado de Irulegi, o como mucho en las inmediaciones, lo cual es muy significativo por cuanto no ha viajado, es decir, no es una cerámica de importación, y por lo tanto su elaboración y el texto que la acompaña ha de ser entendido como propio del contexto del lugar."

Amaitzen genuén atzokoa esanez ze:

... "abaŕ" agertuko litzaiguké gardenki idatzia bidéz ipar-ekialdeko semisilabario iberikoa, berdin nola gertatzen zén kin "eŕaukon" adizkia (hemen ere harira datóz goragoko #2882, #2883 eta #2884).

Baina, nón egina zen ontzi hori non agértu "abaŕ" inskripzioa? Nón zen fabrikatua? Nón landua? Nón idatzia? Ba, oso interesgarriki, ontzi hori egin zén an Irulegi edo inguruko parajeren bat. Hala entzun ahal dugu tik ahoa on Javier Velaza ikerlaria an Radio Euskadi-ko programá "La mecánica del caracol", non erantzuten zuén ki galderak ganik kazetari Eva Caballero (Radio Euskadi):

..., se trata se una cerámica elaborada, hecha en el propio poblado de Irulegi, o como mucho en las inmediaciones, lo cual es muy significativo por cuanto no ha viajado, es decir, no es una cerámica de importación, y por lo tanto su elaboración y el texto que la acompaña ha de ser entendido como propio del contexto del lugar. [Velaza, 2026]

Ikus elkarrizketa osoa (eta programa osoa) an ondoko esteka:

• Javier Velaza, erantzunez ki galderak ganik Eva Caballero, an "La mecánica del caracol" (Radio Euskadi).
  

Hortaz, aurreratzen digutenez, mintzo gara gain pieza zeramiko bat zein landu zen an Irulegi edo inguruko parajeren bat, halan ze...

... su elaboración y el texto que la acompaña ha de ser entendido como propio del contexto del lugar. [Velaza, 2026]

Bai, oso esanguratsua (muy significativo) eta oso-oso interesgarria (xehetasun gehiago an hurrengo alea on Palaeohispanica aldizkaria, ikus #3132). [3135]

"abaŕ" agertuko litzaiguké gardenki idatzia bidéz ipar-ekialdeko signario iberikoa, berdin nola gertatzen zén kin "eŕaukon" adizkia

Atzoko sarreran jasotzen genuén honako irudia on Irulegiko inskripzioa non irakurri dén "abaŕ":

Gaur saiatuko gara konprobatzen hóri transkripzioa ("abaŕ") bidéz ipar-ekialdeko signario iberikoa, antzera nola egin genuén kin transkripzioa on "eŕaukon" an ondorengo sarrera (ikus ere #2882, #2883 eta #2884).

• [2880] Konproba daigun transkripzioá on "eŕaukon" bidéz ipar-ekialdeko semisilabario iberikoa

Azken egunotan ikusi dugu nóla autore ezberdinek interpretatzen zituztén an modu batzutan-aski-diferenteak ber inskripzioa on Irulegi, zein idatzi dén an signario iberikoa. Guk ere ideia propio bat egin ahal izateko, jarraian ikusiko dugu nóla aurkeztu dutén autore ezberdinek ipar-ekialdeko semisilabario iberikoa (irudia hartu dugu ti Wikipedia):

Konproba ahal denez, argiki transkribatzen dá "eŕaukon" an honako textua:

Nahi bada, aurreko signario hori konparatu ahal da kin ondorengo signario zeltiberikoa (zeinu horiek transkribatzen dira bidéz gaztelaniazko zeinuak), zein jaso genuén an #1428 (batez ere konparatu kin ekialdeko aldaera, zein dén hurbilena ti hizkuntza iberikoa):

Bihar ikusiko dugú beste versio bat on goragoko signario iberikoa, zeintan agertukó "T" zeinua ere eta bere interpretazio bat.

nondik:

halan ze "abaŕ" agertuko litzaiguké gardenki idatzia bidéz ipar-ekialdeko semisilabario iberikoa, berdin nola gertatzen zén kin "eŕaukon" adizkia (hemen ere harira datóz goragoko #2882, #2883 eta #2884). [3134] [>>>]

Horra hor inskripzioa

Jarraituz kin Irulegiko azken epigrafeak, ikus daigún hobeto hóri inskripzioa zeintan irakurri dén "abaŕ" (ikus ere herenegungoa):

Hauxe da bere tamaina:
 

Ez al da liluragarria, ia-ia dardargarria? Da nola lehio bat ki iragana (bide batez esanda, ez hain urrutikoa). [3133] [>>>]

"Joaquin Gorrotxategik, Javier Velazak eta Joan Ferrerrek... . Diotenez, aurkikuntza «oso garrantzitsua» da hizkuntza baskonikoaren eta iberieraren artean zer lotura dagoen jakiteko." (Uxue Rey kazetaria an Berria)

Uxue Rey kazetariak kontatzen digunez (ikus atzoko sarrera), laster irakurri ahal izango dugu artikulu bat an Palaeohispanica aldizkaria, non Joaquin Gorrotxategi-k, Javier Velaza-k eta Joan Ferrer-ek xehetasunez azaldukó euren lehen konklusioak gain Irulegiko bi inskripzio berri horiek, baina, aurreratzen digutenez, aurkikuntza litzaké «oso garrantzitsua» ki argitu zér lotura dagoen artén hizkuntza baskonikoa eta iberiera, halanola ere artén aurreko bi horiek eta euskara historikoa edota egungo euskara:

Joaquin Gorrotxategik, Javier Velazak eta Joan Ferrerrek aztertu dute idazkuna, eta Paleohispanica aldizkari zientifikoaren hurrengo zenbakian emanen dute. Dena dela, hiru ikerlariek piezaren gainean egin duten interpretazioa zuzena dela frogatuko balitz, zenbaki baskoniko baten lekukotasun bat aurkitu den lehenbiziko aldia litzateke oraingo hau. Diotenez, aurkikuntza «oso garrantzitsua» da hizkuntza baskonikoaren eta iberieraren artean zer lotura dagoen jakiteko. «Baita ikertzeko ere zer lotura duten biek ala biek euskara historikoarekin -euskararen fase zaharrekin edo berreraikiekin- edo egungo euskararekin». [Uxue Rey, Berria, 2026ko ekainare 25a]

Hona hemen artikulu osoa ganik Uxue Rey:

[3132] [>>>]

Irulegin aurkitu dá "abaŕ" inskripzioa, zein dén interpretatu nola "hamar" zenbakia

Jada galdua genuén Irulegiko hari hiperinteresgarria:

• [2950] Zuloaga/Ariztimuño (2023), laugarren arazoa: "..., creemos que ei «sufijo» '-ko' se debió formar durante la Edad Media..."

noiz eta atzo topatu ginen kin ondoko berri guztiz zorionekoa (ikus an Berria, ganik Uxue Rey kazetaria): 

Epigrafe hori ("abaŕ") ikusi ahal da an ondorengo videoa, oso erakusgarria, ganik Berria:

• Ikus vdeoa

Berri horrexetan, beherago, aurkitzen ditugú beheragoko bi irudi detailatuok ere: lehenengoa dagokio ki "abaŕ" inskripzioa, zein dén interpretatu nola "hamar" zenbakia:

eta bigarrenean irakurri ahalko litzaké beste epigrafe hau ere: "basi":

Dudagabe, guztiz berri zorionekoa, ospatzekoa. [3131] [>>>]

Ez, Juan Garzia-k ez du ezertan ere aldatu bere iritzia

Atzoko sarreraren harira, irakurle batek galdetzen zuén honako hau:

Noiz ta Zertaz du aldatu Gartziak bere iritzia? 

Ez, Juan Garzia-k ez du ezertan ere aldatu bere iritzia. Atzoko sarreran irakurri ahal dugunez, Garzia-k ikusten du ze...  

..., lastimagarria dela esaldiaren amaierako posizio hori aditz -muturrean egonik ardatz eskax diren aditz- mekanikoak kokatzeko baino beste zerbait probetxagarriagotarako ez baliatzea, edonolako enfasien leku naturaletakoa baita, nahiz guk galdegai-enfasia ezin dugun hor kokatu baieztapenezko esaldietan (ezezkoetan, bai; inperatiboek-eta, berriz, aditza aurrez emateko joera dute noski, baina agindua bera ohi da enfasi), idatzizko estandarrerako aukeratu dugun sisteman, inguruko antipodetatik antipodetan. [Juan Garzia, "Joskera lantegi", 1997:214]

baina egoera hori lastimagarria  izanik ere, bere ereduan proposatuko dú ordena neutro bat are zurrunagoa zein 1929ko Altube-rena, halan ze zurrunagotzen dú galdegai-legearen aplikazioa respektu Altube (1929), horrela areagotuz egoera lastimagarri hori. Ikus gure ondoko sarrera:

• [1548] Altube-k ez zuen esan ze esaldia bukatu behar zen kin aditza: "Los miembros de oración no inquiridos pueden colocarse antes del inquirido, o después del verbo, o distribuídos en ambos sitios;..." (Altube, 1929, 14)

Jarráiki teoria on Altube ("Erderismos", 1929), akaso duda egin geinke ea Altube-k esan ote zuen ze esaldia bukatu behar zen kin bere aditza. Ez, ez zuen esan hori, baizik hau:

Los miembros de oración no inquiridos pueden colocarse antes del inquirido, o después del verbo, o distribuídos en ambos sitios; pero nunca inmediatamente antes del verbo.  [Altube, 1929:14]

Alegia-ze, behin betéta atzoko derrigorrezko arau bakarra:

La regla establecida en este Capítulo (la única obligatoria en euskera en cuanto al orden que deben seguir los miembros en la oración) nos fuerza solamente, como se ba repetido, a colocar el miembro nominal inquirido, inmediatamente antes del verbo;... [Altube, 1929:18]

beste elementu guztiak libreki koka litezke, baita an esaldi-bukaera ere.

edota beste hau: 

• [1550] Juan Garzia-k, aldiz, bai esaten du ze esaldi neutroak amaitu behar dira kin aditza (esaldi neutroak adibidéz textu formaletan izan beharko liraké gehien-gehienak) 

Genioen herenengun nóla ...

..., akaso duda egin geinke ea Altubek esan ote zuen ze esaldia bukatu behar zen kin aditza. Ez, ez zuen esan hori, baizik hau:

Los miembros de oración no inquiridos pueden colocarse antes del inquirido, o después del verbo, o distribuídos en ambos sitios; pero nunca inmediatamente antes del verbo.  [Altube, 1929:14]

eta nóla, Altube-ren teorian, esaldiak ez diren zértan amaitu kin aditza, ez foku opositiboetan (enfatikoetan: ikus "Altube-k ez zuen esan ze esaldia bukatu behar zen kin aditza: "Los miembros de oración no inquiridos pueden colocarse antes del inquirido, o después del verbo, o distribuídos en ambos sitios; ..." (Altube, 1929, 14)") ezta esaldi absolutiboetan (neutroetan) ere, nola joanen garen ikusten.

Baina Juan Garzia-k bai esaten du ze esaldi neutroak amaitu behar dira kin aditza (esaldi neutroak, zein adibidéz textu formaletan izan beharko lirakén gehien-gehienak). Ikus daigun ondoko aipua ti bere "Esaldiaren antolaera. Funtzio informatiboak gako" (Juan Garzia, 2015:29), non Juan Garzia-k erakusten digun zéin den bere ereduko ordena neutroa, zein dén derrigorrezkoa baldin esaldia neutroa izanen bada:

subjektua (abs.(erg.) [edo datiboa,]/ zirkunstantziala(k)/.../aditza

Bestela, ordena ez da izanen neutroa eta ondorioz izanen dugú galdegai markatu bat. Beraz, Juan Garzia-ren ereduak eskatzen dú ze aditza koka dadin an bukaera baldin esaldia neutroa izanen bada. Galdera dá: zehazkiago zér dio Altube-k gain esaldi neutro modukoak? Bihar ekingo diogu ki puntu hori.

 halanola ere #1551, #1552 eta:

• [1553] Altube (1929): "Las frases de ese género (las absolutivas...) debieran permitir cierta mayor libertad que las opositivas en la ordenación de sus términos;..." 

Komentatu dugu an azken sarrerak nóla Altube-k ezberdintzen duén arten esaldi absolutiboak (azentu ez-bereziki-markatua, neutroa) eta esaldi opositiboak (azentu bereziki markatua), eta ondorengo sarreretan komentatu nahi genuke xehetasun gehiago gain Altube-ren desberdintasun hori eta bere maiztasuna. Sarrera honetan, ordea, soilik nahi genuke argitu nóla Altube-k erizten duen ze esaldi absolutiboek onartu beharko luketé askatasun sintaktiko gehiago zein esaldi opositiboak:

Las frases de ese género (las absolutivas, o sea las compuestas de miernbros de carácter absolulivo) debieran permitir cierta mayor libertad que las opositivas en la ordenación de sus términos;... [Altube, 1929:83]

Beste terminu batzuetan, Altube-k dio ze (bere) esaldi neutroak izan beharko liraké sintaktikoki askeagoak zein (bere) markatuak. Justuki alderantziz-ze Juan Garzia-k, zeinen esaldi neutroak izanen dirén sintaktikoki are zurrunagoak zein (bere) esaldi markatuak (kontuan har bedi gainera ze markatuak dirá berdin zurrunak an ereduak on Altube eta Garzia). Ikus "Juan Garzia-k, aldiz, bái esaten du ze esaldi neutroak amaitu behar dira kin aditza (esaldi neutroak adibidez textu formaletan izan beharko liraké gehien-gehienak)".

Galdegaiaren legea berbera izanik, ordena neutro hori dá zurrunagoa zeinda an Altube (1929). [3130] [>>>]

Amuriza (2010), Hidalgo (2002),... Juan Garzia (1997)

Atzoko eta herenegungo sarreretan komentatu dugu zergátik aipatu genuén Hidalgo (2002) eta Amuriza (2010) an laburpena on gure gure "Sintaxi buruazkenaren etengabeko efektu sotil eta ezkutuak" (2019:309-325). Harago, beste autore batzuk ere aipa geinken, hala nola Juan Garzia (an bere "Joskera lantegi", 2007), non zioen ze...

... esaldiaren amaierako posizio hori... edonolako enfasien leku naturaletakoa baita,... [Juan Garzia, 1997:214]

halan ze aditza amaierako posizio horretan kokatuz gero galtzen baitzen edonolako enfasi horientzako aukera hori, lastimagarria delarik. Ikus gure ondoko sarrera:

• [291] Juan Garzia-ren eredu sintaktikoa: ezintasuna ekinez egina

Behinda, aurreko sarreran, Juan Garzia-k berak erákutsí noláko ondorio onak segi litezken baldin, galdegai-legea ahaztuta, askatasunez erabiliko bagenitu galdegai postverbalak (eta, jakina, preverbalak ere), galdera da: zergátik erabili beharko genuke eredu sintaktiko bat zein dún anputatzen aukera aberasgarri eta potente hori (ezen ez gogaikarri)? Zergátik autolesionatu horrela? Zér dela-ta halako pobrezia sintaktiko-komunikatibo antzu bezain autoinposatua?

Ikus Juan Garzia-ren hitzetan bere ereduaren ezintasun autoinposatu hori (Juan Garzia, "Joskera lantegi", 1997:214): 

Esan beharra dago, aurrekoaren hizpidetik, lastimagarria dela esaldiaren amaierako posizio hori aditz -muturrean egonik ardatz eskax diren aditz- mekanikoak kokatzeko baino beste zerbait probetxagarriagotarako ez baliatzea, edonolako enfasien leku naturaletakoa baita, nahiz guk galdegai-enfasia ezin dugun hor kokatu baieztapenezko esaldietan (ezezkoetan, bai; inperatiboek-eta, berriz, aditza aurrez emateko joera dute noski, baina agindua bera ohi da enfasi), idatzizko estandarrerako aukeratu dugun sisteman, inguruko antipodetatik antipodetan. [Juan Garzia, "Joskera lantegi", 1997:214]

Beraz, Juan Garzia-k diosku ze galdegai-enfasia ezin dugu hor kokatu (baieztapenezko esaldietan).

Lastimagarria dela hori? Ez, lastimagarria da hóri eredua zein dún inposatzen halako ezintasun nabarmenki pobretzaile hori, hala nola filosofia sintaktikoa nondik dén elikatzen eredu sintaktiko kaltegarri hori (ikus #288), zein baita, konprobatzen denez, adibide ezin hobea on ezintasuna, ekinez egina.

Hor Juan Garzia lotzen ari da ezaugarri sintaktikoak (alegia, galdegai-legea edota aditza amaieran kokatzea) kin galerak an aukera expresiboak (galdegai enfasi finalak ezin egitea edo esaldiaren amaierako posizio hori ezin baliatzea ki beste zerbait probetxagarriagoa). [3129] [>>>]

Eta ondoko hitz hauexek geneuzkan buruan noiz aipátu Bittor Hidalgo (2002) an gure "Sintaxi buruazkenaren etengabeko efektu sotil eta ezkutuak" (2019)

Atzo zehaztu genuen zér geneukan buruan noiz aipatu genuén Xabier Amuriza (2010) an gure "Sintaxi buruazkenaren etengabeko efektu sotil eta ezkutuak" (2019:309-325), non, beherago ikusi ahal denez, baita aipatu genuén Bittor Hidalgo (2002):

Eta, atzoko bide beretik, esan daigun ze ondoko hitz hauexek geneuzkan buruan noiz aipatu genuén Bittor Hidalgo (2002):

• [480] Bittor Hidalgo: "...aditz atzeratzeek eta galdegai lege betetzeek erabat murrizten dutela euskararen adierazkortasuna."

Ondorenda gogoratú Euskaltzaindia-ren aipu klave bat an historia on euskara, ikus orain ondorengo aipua ganik Bittor Hidalgo, aterea ti bere artikulua titúlatzen "Hitzen ordena euskaraz" (2002):

...aditz atzeratzeek eta galdegai lege betetzeek erabat murrizten dutela euskararen adierazkortasuna. Nik defendatu nahi dut, esateko, ni elena naiz bezalako esaldi baten aldean (enfasia izenean), ni naiz elena ere ondo esaldi jatorra dela euskaraz ideia bertsua adierazteko, are adierazkortasun handiagokoa, [↑ni naiz↓↑] [↑elena↓] ahoskatua. [Bittor Hidalgo, 2002]

Eta gauza da ze, ordena-kontu hauetan, askotan mintzatu da burúz eragin informatiboak (mezua ulertzen den ala ez), baina gutxitan burúz eragin expresiboak (mezua ulertuta ere, nóla jasotzen diren matiz expresiboak), nola Bittor Hidalgok egiten baitu hor espreski, zuzen eta artez:

...aditz atzeratzeek eta galdegai lege betetzeek erabat murrizten dutela euskararen adierazkortasuna. [Bittor Hidalgo, 2002]

non finean lotzen dirén ezaugarri sintaktiko bat ( ...aditz atzeratzeek eta galdegai lege betetzeek...) eta ondoriozko adierazkortasun-murrizketa bat (... erabat murrizten dutela euskararen adierazkortasuna.). [3128] [>>>]

Hitz horiexek geneuzkan buruan noiz aipatu genuén Amuriza (2010) an gure "Sintaxi buruazkenaren etengabeko efektu sotil eta ezkutuak" (2019)

Atzokoan jasotzen genuén ondorengo hitzak ganik Xabier Amuriza, non lotzen dirén hitz-ordena eta indar expresiboa (an bere "Euskara batuaren bigarren jaiotza", 2010):

Esan beharrik ez dago esaldi honek guztiz aldatzen duela konparazio originalaren asmo espresiboa, non baieztapen bat konparazio bortitz eta esanguratsu batekin indartu nahi zen. Konparazioa aurretik jartzen baduzu, indar guztia kentzen diozu, obserbazio arrunt baten mailara jaitsiz. [Amuriza, 2010:69]

Hitz horiexek geneuzkan buruan noiz aipatu genuén Amuriza (2010) an gure "Sintaxi buruazkenaren etengabeko efektu sotil eta ezkutuak" (2019), mintzatuz gain sintaxi buruazkenaren efektu antiexpresiboa: ikus aipamena beherago an artikuluko laburpena (klikatu gain irudia ki irakurri hobeto): 

• [962] Sintaxi buruazkenaren etengabeko efektu sotil eta ezkutuak

Gure azken sarrera amaitzen genuen eginez referentzia ki etengabeko arazo konparatiboak on sintaxi buruazkena respektu etengabeko erraztasun komunikatibo-expresiboa zein den nagusitzen noiz erábili sintaxi burulehena. Ikus horretaz gure artikulua titúlatzen "Sintaxi buruazkenaren etengabeko efektu sotil eta ezkutuak" an "Traineru bete lagun: Iñaki Gaminde omenduz" (EHU, 2019:309-325), zeinen laburpena den ondorengoa (ikus ere sarrera hau non ematen dirén xehetasun gehiago):

Bai, efektu antiinformatiboa eta efektu antiexpresiboa, biak ere ondo lotuta.

Holaxe. [3127] [>>>]

Amuriza (2010): "Konparazioa aurretik jartzen baduzu, indar guztia kentzen diozu, obserbazio arrunt baten mailara jaitsiz."

Atzokoan irakurtzen genuén ondoko aipua, non lotzen zirén the so-called vagueness of Japanese (zein konsidera litekén ezaugarri kultural bat ere) eta sentence order (ezaugarri sintaktiko bat):

The author [Kindaichi] also investigates the so-called vagueness of Japanese and traces it to its source-an unusual sentence order. [An kontraazala on Kindaichi-ren "The Japanese Language", Tuttle Publishing, 2010eko edizioa]

Gaurkoan hona ekarri nahi genuké Xabier Amuriza-ren aipu bat non lotzen dirén hitz-ordena eta indar expresiboa (an bere "Euskara batuaren bigarren jaiotza", 2010):

Esan beharrik ez dago esaldi honek guztiz aldatzen duela konparazio originalaren asmo espresiboa, non baieztapen bat konparazio bortitz eta esanguratsu batekin indartu nahi zen. Konparazioa aurretik jartzen baduzu, indar guztia kentzen diozu, obserbazio arrunt baten mailara jaitsiz. [Amuriza, 2010:69]

Hortik:

Konparazioa aurretik jartzen baduzu, indar guztia kentzen diozu, obserbazio arrunt baten mailara jaitsiz. [Amuriza, 2010:69]

Horrá hor hitz-ordenaren efektu expresiboa. [3126] [>>>]

"The author [Kindaichi] also investigates the so-called vagueness of Japanese and traces it to its source-an unusual sentence order." (an kontraazala on Kindaichi-ren "The Japanese Language", 2010eko edizioa)

Gaurkoan hona ekarri nahi genuke ondoko komentarioa zein irakurri ahal den an kontraazala on Kindaichi-ren liburua (Tuttle Publishing, 2010ko edizioa):

The author also investigates the so-called vagueness of Japanese and traces it to its source-an unusual sentence order. [An kontraazala on Kindaichi-ren "The Japanese Language", Tuttle Publishing, 2010eko edizioa]

Hor lotzen dá the so-called vagueness of Japanese (zein konsidera litekén ezaugarri kultural bat ere) eta sentence order (ezaugarri sintaktiko bat). [3125] [>>>]

"burúz" aurreratzean ez dago ezein aldaketa kulturalik, baizik aurreramendu teknologiko bat ze dún errazten kultura plenoago bat, lehengo ber kultura baina gutxio baldintzatua ganik arrazoi teknologiko hutsak

Atzokoan genioén ze:

Puntu honetan azpimarratu nahi genuke ze denbora guztian ari gara burúz teknologia, teknologia hutsa, ez burúz kultura: kultura agertzen da baldintzatua ganik teknologia, baina "burúz" aurreratzean ez dago ezein aldaketa kulturalik, baizik aurreramendu teknologiko bat ze dún errazten kultura plenoago bat, lehengo ber kultura baina gutxio baldintzatua ganik arrazoi teknologiko hutsak (berdin gertatzen da adibide kin SVO ordena,...).

crm.interlingua.education

eta, horren harira, gogoratu nahi genuke ondoko sarrera non mintzo ginen gain ber ideia:

[1147] Ez dago ezer propiorik an "baizik" pospositiboa respektu "baizik" prepositiboa

Zioen atzo Txopi-k:

Nik uste ze gako oso garrantzitsu bat da jakitea, zein zen "benetako" hitz ordena artean euskaldunak. Dute behartu gu sinistera, ze euskaldunak dute hitz egin an modu zorrotza, errespetatuz SOV hitz ordena, ezarriz ergatiboa sistematikoki, erabiliz aditz sistema oso kononplexua kin naturalitate osoa eta abar, eta abar. 

Eta nire zalantza da: hau dena egia al da? Ala existitu izan da hizkuntza bat non askotan zen aurreratzen aditza, non askotan ez zen ezartzen ergatiboa, non aditzak ziren xinplifikatzen? [Txopi]

Euskaran aurkitu daikegu ia denetarako aukerak, bideak eta mekanismoak, ez bada han, izanen da hemen (eta ez baleude ere, sortu beharko lirake). Eta bai, bádira hizkerak non aditza askotan aurreratzen den (ikus "Euskatzaindiak hor erabat asmatu du eta indar guztiekin txalotu behar zaio"), bádira hizkerak non ergatiboa askotan ez den ezartzen (ikus "Hasteko, hizkera zabalduenetan, sinpleki ez da existitzen ergatibo plurala" edo "Masayuki (2015): '..., if there is no ambiguity about subjecthood, the marking [ergatiboa] is optional.'), bádira hizkerak non aditzak xinplikatzen diren (ikus adibidez "J.L. Ormaetxea (2006): "...ez da oraingo ezaugarri bat, aspaldikoa baizik." respektu adizki pluralak, eta berdin gerta daiteke kin adizki datiboak edo potentzialak), bádira hizkerak non...

Baina aukera, bide eta mekanismo horiek guztiak behar dira landu, eguneratu eta eskainí ki publikoa. Hor, aurrerapausu bakoitzean, euskarak ez du galduko ezer, soilik irabazikó. Ez gaitezen nahastu: ez, ez dago ezer propiorik an SOV respektu SVO (ez hemen ezta Japonian ere). Ez dago ezer propiorik an postposizio bat respektu ber baliabidea baina erabilia prepositiboki (ez hemen ezta Japonian ere). Ez dago ezer propiorik an "baizik" postpositiboa respektu "baizik" prepositiboa, nola ez dagoen ezer propiorik an "buruz" postpositiboa respektu "buruz" prepositiboa. Edo an "-an" postpositiboa respektu "an" prepositiboa (biak dirá ber adverbioa "an", post eta prepositiboki). Kulturalki berberak dira. Izan ere, dena da berdin salbu azken pausua, azken aurreramendu teknologiko-komunikatiboa, aukeran.

Bai, mintzo gara burúz teknologia zein dún askatzen kultura. [3124] [>>>]

Amuriza (2012): "..., eta esaldia apur bat konplikatuz gero, ez da segitzeko gauza!"

Jarraituz apur batez kin Xabier Amuriza-ren elkarrizketa,gaurkoan azpimarratu nahi genuke ondoko ideia hau:

Euskarak erraza izan behar duela aldarrikatu zaio irakurleari, eta esaldia apur bat konplikatuz gero, ez da segitzeko gauza! [Amuriza erántunez ki Elustondo an Argia, 2012ko azaroaren 14a]

Normalean, esaldia dá konplikatzen arrén trinkotu anitz informazio (rhematiko, berri, akaso sorpresiboa) an modu aberatsa, esanguratsua, efizientea, efektiboa (informatiboki eta expresiboki), eta halako trinkotzeek guztiz eskertzen duté progresio bat zein soilik lortu ahal dén bidéz teknologia egokia eta bereziki adaptatua ki progresio hori (alegia, teknologia progresibo-irekia).

Puntu honetan azpimarratu nahi genuke ze denbora guztian ari gara burúz teknologia, teknologia hutsa, ez burúz kultura: kultura agertzen da baldintzatua ganik teknologia, baina "burúz" aurreratzean ez dago ezein aldaketa kulturalik, baizik aurreramendu teknologiko bat ze dún errazten kultura plenoago bat, lehengo ber kultura baina gutxio baldintzatua ganik arrazoi teknologiko hutsak (berdin gertatzen da adibidez kin SVO ordena,...).

Kuestioa da ze...

... irakurleari, eta esaldia apur bat konplikatuz gero, ez da segitzeko gauza! [Amuriza, 2012]

eta idatzitako hori ahots goran irakurtzen bada, adibidez an irratsaio informatibo bat, zailtasuna areagotu eginen da (intonazioa bádago, baina irratsaioen abiaduraz gain, ez dago atzera egiteko aukerarik). Aitzitik ordea, adibidez gaztelaniaz, irakurle eta entzule berberak, errepikatzen dut, persona berberak, ez du arazo berezirik izanen ki entzun irratsaio informatibo bat, edo irakurri liburu landu bat edo entzun pelikula baten bikoizketa informatiboki trinkoa kin matize guztiak (gaur egun, are umeentzako marrazki bizdunak izan ahal dira informatiboki ondo trinkoak, zér esanik ez dokumental bat). 

Horrá diferentzia handia artén teknologia regresiboa eta progresiboa, zein berdin islatuko dén an maila informatiboa zein expresiboa, landuena zein kolokialena. Horrá diferentzia siderala zein existitzen den artén italiera eta japoniera (ikus #3118). [3123] [>>>]