Finean, aukera burulehenik gabe, ahalegin handiagoa eginen da ki lortu emaitza pobreagoa: "galdua edo korapilatua" (Migeltxo)

Atzokoan Migeltxo-k:

Maiz dut leitzen euskaraz, eta galduta nago, hitz bat bestearen atzetik. Amaieran agertzen da aditza, eta bai, orduan esaldiak hartzen du zentzua. Ordea, ordurako aurreko esaldia dut galdua edo korapilatua (dut). 

Bai, aditza dá adi-hitza, aditza dá zubi edo transizio diskursibo naturala artén sujetua (emanez informazio ezaguna, referentziala, zein ez den arazo) eta objetu-osagarriak (emanez informazio berria eta tipikoki akontextuala, emánez predikatuaren muina, non aurkitzen dén arazoa).  

Sujetua dá esaldiaren buru diskursiboa (zértaz mintzo den, tipikoki laburra eta askotan eliptikoa), zeinen osagarria dén predikatua (zér predikatzen den gain sujetua, tipikoki askoz luzeagoa ze sujetua). 

Antzeko eran, aditza dá predikatuaren buru diskursiboa (osagarriek osatzen duté aditza, eta ez alderantziz), eta gainera, oso laburra respektu bere objetu-osagarriak (dá informazio estrategikoa eta gainera laburra), halan ze aditza kokatzea aurrén bere objetu-osagarriak ez da soilik efizienteagoa sintaktikoki, semantikoki (ikus atzokoa), informatiboki (hor hasten da predikatua) edo expresiboki, baizik ere digestiboki (laburragoa kokatzen baitá lehenago ze luzeagoa) eta diskursiboki (estruktura progresibo irekia). Denak batera.

Eta hariari tiraka, antzera ere gertatzen da artén (aukerako) nexu prepositiboak respektu postpositiboak (kasu honetan, izaten dira are laburragoak zein aditzak eurak).  

Horrek guztiak ez du soilik zuzeneko eragina gain ulermen informatiboa, baizik ere gain ulermen horren efektu expresiboa. Esan nahi baita ze, finean, aukera burulehenik gabe, ahalegin handiagoa eginen da ki lortu emaitza pobreagoa: galdua edo korapilatua. [3271]

Bide guztiek eramaten gaituzte ki... garabidea

Genioén atzo mintzátuz gain partikulak nola "...-kin" edo "...-an":

2.: Halako partikulak maiz errepikatzen dira zeren euren eduki informatiboa oso ohikoa da (eta horregatik erlatiboki baxua, jarraiki Shannon, ikus #1379), nahiz aldiberean eduki informatibo hori izán estrategikoa ki ulertu esaldiko eduki informatibo nagusiak. Partikula horiek dirá gako estrategikoak (hala sintaktikoki nola semantikoki edota expresiboki), baina ez dute eramaten esaldiko informazio nagusia, zein tipikoki kokatzen dén an izenak edo adjetiboak.

Bukaerak oso kokapen ona dira ki emán elementu rhematikoenak, expresiboenak eta prosodokikoki indartsuenak (tipikoki onena, ikus adibidez #291), baina elementu horiek ez dira izaten halako partikulak nola "...-kin" edo "...-an" (gako estrategiko fundamentalak halere), baizik bestelako elementu informatiboak (normaleak izenak edo adjetiboak) zein ez diren hain ohikoak, eta non jartzen den esaldiko azentu nagusia, efiziente eta efektiboki, behinda ondo aurkeztuta  bidéz diskurso ondo artikulatu bat.

Bai, halako partikula diskursiboki estrategikoak askoz efizienteagoak eta efektiboak dira noiz aurkezten dutén informazio rhematikoa (informazio berria, ezezaguna, inporta zaiguna, mezuaren muina), aurkeztuz euren osteko sintagma potentzialki luze, konplexua edota ondo akontextuala, argituz bere zentzua (gogoratu atzoko argitasuna), eta utziz irekia kate rhematiko bat zein joan ahalko den osatzen online, erosoki, reflexiboki, harian-harian, ondo oinarrituz ondorengo adreilu komunikatiboa gain aurrekoa, an modu koherentea, eskainiz era guztietako koherentzia: koherentzia sintaktikoa, semantikoa, informatiboa, expresiboa eta baita normalean digestiboa ere.

Koherentzia horien gainean, irakurri ahal duzú #265, non komentatzen dirén koherentzia sintaktikoa informatiboa, expresiboa eta digestiboa, halanola ere ondorengo aipua aterea ti gure "Ezbidea vs Garabidea" an "Euskara orain. Eraginkortasuna helburu" (Mendizabal, 2023:60), non mintzo garen gain koherentzia semantikoa, aipatuz Firbas, 1979 (horri buruz ere, ikus: #1443, non erlazionatzen ditugún Firbas, 1979 eta Hawkins, 1990):

Bide guztiek eramaten gaituzte ki... garabidea. [3270] [>>>]

Ez al da pitin bat arraroa "indar komunikatiboa" egotea an partikula labur-balbur batzuk (nola "...-kin" edo "...-an") zeinen maiztasuna dén erlatiboki oso altua respektu beste elementu linguistiko guztiak?

Herenegun egiten genituén komentario batzuk burúz pasarte bat zeinen bukaeran irakurtzen genuén honako esaldia (idatzia ganik adimen artifiziala on Google):

Para un hablante nativo de euskera, la fuerza comunicativa y la claridad están en el final de la palabra... 

Esan nahi baita ze, euskara-hiztun natibo batentzat, indar komunikatiboa eta argitasuna egonen liraké an partikulak nola "...-kin" edo "...-an". Ez al da pitin bat arraroa indar komunikatiboa egotea an partikula labur-balbur batzuk zeinen maiztasuna dén erlatiboki oso altua respektu beste elementu linguistiko guztiak? Era berean, ez al da antzeko arraroa argitasuna soilik aurkitzea an hitz-bukaera, sintagma-bukaera edo esaldi-bukaera? Guretzat, Google-en esaldi hori oihukatzen ari da ze hor zerbait txarto dabil.

Has gaitezen ti indar komunikatiboa, zein, goragokoaren arabera, egonen litzakén kokatua an partikulak nola "...-kin" edo "...-an". Horretaz bi kontu:

1.: Indar komunikatiboa hor kokatua egonen balitz, esperoko genuke hortxe aurkitzea indar prosodikoa ere, zeren egoten da zuzeneko lotura bat artén karga informatiboa eta indar prosodikoa. Baina, gauza da ze gure partikula horiek dirá atonoak: ez daramate batere indar prosodikorik (ikus #2478). 

2.: Halako partikulak maiz errepikatzen dira zeren euren eduki informatiboa oso ohikoa da (eta horregatik erlatiboki baxua, jarraiki Shannon, ikus #1379), nahiz aldiberean eduki informatibo hori izán estrategikoa ki ulertu esaldiko eduki informatibo nagusiak. Partikula horiek dirá gako estrategikoak (hala sintaktikoki nola semantikoki edota expresiboki), baina ez dute eramaten esaldiko informazio nagusia, zein tipikoki kokatzen dén an izenak edo adjetiboak.

Bukaerak oso kokapen ona dira ki emán elementu rhematikoenak, expresiboenak eta prosodokikoki indartsuenak (tipikoki onena, ikus adibidez #291), baina elementu horiek ez dira izaten halako partikulak nola "...-kin" edo "...-an" (gako estrategiko fundamentalak halere), baizik bestelako elementu informatiboak (normaleak izenak edo adjetiboak) zein ez diren hain ohikoak, eta non jartzen den esaldiko azentu nagusia, efiziente eta efektiboki, behinda ondo aurkeztuta  bidéz diskurso ondo artikulatu bat. [3269] [>>>]

Nekazari bat egon ahal da txikitatik ohitua lurra lantzen kin bere betiko idi-parea, baina horrek ez dio kentzen efizientzia edo efektibitatea ki traktorea

Gaur soilik azpímarratu atzoko esaldi finala:

Nekazari bat egon ahal da txikitatik ohitua lurra lantzen kin bere betiko idi-parea, baina horrek ez dio kentzen efizientzia edo efektibitatea ki traktorea.

Soilik hori. [3268] [>>>]

Gaurko kontua da azpimarratzea ze estruktura buruazkena (OV eta postpositiboa) dá nola den (alegia, inkoherente sintaktiko, semantiko eta expresiboki, itxia, ahula,...) independentekí hiztuna. Adibidez, hiztuna natiboa bada, txikitatik ohitua egonen da ki estruktura inkoherente, itxi, ahul hori, baina estruktuak ez dio horregatik utziko ki izán inkoherentea, itxia, edo ahula

Google-n IA-k jarraitzen dú konparatzen gaztelania eta euskara respektu euren efizientzia edota erraztasuna an prozesamendua:

3. Es un idioma aglutinante
El euskera pertenece a una familia lingüística diferente al castellano. Es un idioma aglutinante (como el japonés, el húngaro o el finlandés). Su lógica no es "sumar palabras sueltas", sino "pegar piezas" de significado al final de la raíz.

Para un hablante nativo de euskera, la fuerza comunicativa y la claridad están en el final de la palabra... 

Jada ikusi dugu nóla (ikus #3265), noiz konpáratzen "en las casas" (normalean fonikoki batua, nahizta báden aukera foniko soltea ere) eta "etxeetan" (derrigor fonikoki batua, eta hortaz, gabén aukera foniko soltea), gakoa ez zela ea hitzak solterik ematen ziren ala itsatsita (morfema bihurtuta), baizik euren ordena (alegia, hitz-ordena, burulehena ala buruazkena), nondik sortzen den hitz (edo morfema) horien koherentzia sintaktiko, semantiko eta expresiboa (edo inkoherentzia), halanola ere euren irekitasuna, potentzia,...

Bide batez esanda, gogora daigun ze... (ikus #256)

... askotan nexu edo konektore sintaktiko postpositiboek erakusten duté joera sintetikoa ki inflexioa edo aglutinazioa (alegia, itsatsita joaten dira), bitartean ze, aitzitik, nexu edo konektore sintaktiko prepositiboek izaten duté joera askoz analitikoagoa (azken zentzu tekniko zehatz horretan: hau da, ez dira joaten itsatsiak, baizik solterik respektu hitza zein modifikatzen duten).

Eta, zergátik gertatzen da joera hori? Zeren konektore sintaktiko horiek dirá euren sintagmen buruak, eta buru horiek aurretik emanda, ez dute eragiten presio komunikatibo berezirik ki ezágutu osagarria (hori dela-ta, egin ahal da pausa koherente bat zeren preposizioa ondo itsasten da an jario komunikatiboa); baina, kontrara, noiz konektore sintaktiko (buru) horiek ematen dirén postposaturik, orduan aurreko informazio osagarria egonen dá desburuturik harik eta jasó gako interpretatiboa zein den aurkitzen an geroko burua (hori dela-ta, hor, ezin da egin pausa koherenterik, esan nahi baita pausa erosorik, nahizta, jakina, pausa egin-egin liteken). Horrexegatik, nexu postpositiboek gehiago jotzen dute ki aglutinazio-inflexioa, bitárten nexu prepostiboek ez dute izaten joera ki preaglutinatu eta (gero) preinflektatu, beti-ere orohar.

Hóri joera on nexu sintaktiko pospositiboak aldé aglutinazioa eta inflexioa ez da baizik zuzeneko islada (eta seinalea) on asimetria funtzionalá zein den existitzen artén hitz-ordena burulehena eta hitz-ordena buruazkena. Batean, sintaxi burulehenean, egin ahal dira pausa koherenteak ia edozein lekutan, favoretuz analitikotasuna; baina kontrako sintaxian, aldiz, osagarriak egonen dirá bilatzen euren buru sintaktikoak ki lortu koherentzia, eta hortik soilik dago pausu bat ki aglutinazioa eta (gero) inflexioa.

Baina gaurko kontua da azpimarratzea ze estruktura buruazkena (OV eta postpositiboa) dá nola den (alegia, inkoherente sintaktiko, semantiko eta expresiboki, itxia, ahula,...) independentekí hiztuna. Adibidez, hiztuna natiboa bada, txikitatik ohitua egonen da ki estruktura inkoherente, itxi, ahul hori, baina estruktuak ez dio horregatik utziko ki izán inkoherentea, itxia, edo ahula. Nekazari bat egon ahal da txikitatik ohitua lurra lantzen kin bere betiko idi-parea, baina horrek ez dio kentzen efizientzia edo efektibitatea ki traktorea. [3267] [>>>]

Ez dakigu nóndik elikatu den Google-en adimen artifiziala ki esán holako zozokeriak, baina evidenteki euskarak ere egiten dú gauza berbera kin "-an" postpositiboa, adieraziz lekua, denbora eta modua

Behinda atzokoan Google-n IA hási konparatzen gaztelania eta euskara, aipatuz kontzeptuak nola efizientzia edo prozesamendu-kostua referituak ki 4 silabako sintagmatxo batzuk (eta oker aplikatuta), bide batez ahaztuz analisi-mota horien goreneko gakoa: hitz-ordena, jarraituko dugú irakurtzen nóla IA horrek konparatzen dituén gaztelania eta euskara respektu prezisioa eta anbiguetatea:

2. Mayor precisión y menos ambigüedad
Las preposiciones del castellano a veces son ambiguas y sirven para muchas cosas diferentes. Por ejemplo, la preposición "en" sirve para indicar un lugar ("estoy en el coche"), pero también el tiempo ("nos vemos en una hora") o el modo ("hablar en serio").
El euskera, al usar sufijos específicos para cada matiz de lugar (los llamados casos de declinación), es increíblemente informativo.

Ez dakigu nóndik elikatu den Google-en adimen artifiziala ki esán holako zozokeriak, baina evidenteki euskarak ere egiten dú gauza berbera kin "-an" postpositiboa, adieraziz lekua:

Kotxean nago.

adieraziz denbora:

Goizean egin nuen.

eta adieraziz modua:

Seriotan esan zuen.

Eta ez da kasualitatea. Hala izaten da hizkuntza askotan zeren inesibitatea arazogabe zabaltzen da ki kuestio tenporalak eta modalak. Ez dago diferentziarik adibide horietan (ezta orokorrean ere, alde horretatik), baina, hala ere, Google-n IA-k aurkitu ei ditú iturriak (??) ki baieztu ze euskararen sistema dá increiblemente informativo respektu gaztelaniaren sistema gutxio prezisoa eta anbiguagoa. Zéin izanen dira iturriak? Ez dakigu, baina gustako jakun jakitea.

Guztiarekin ere, honek guztiak sugeritzen digu reflexio bat: sistema (sintaxi) guztiak ez direla zértan izan funtzionalki berdinak respektu kontu zentralak nola prozesamendu-kostua, efizientzia, prezisio funtzionala, potentzia aberasgarria, koherentzia, progresioa, irekitasuna, jarraitutasuana, jariotasuna,... 

Eta hala da, ez dira inondik inora funtzionalki berdinak (ez dago funtzionalki konparatzerik sintaxi burulehena zein gauzatzen dén an italiera, kin-eta sintaxi buruazkena zein gauzatzen den an japoniera, are begibistakoa da). [3266]

Google-n IA-k ez du esaten txintik ere burúz estrukturaren beraren irekitasuna edota potentzialitatea ki garatu diskurso aberats, koherente, pausatu, jarraitu eta, finean efektiboa. zein dén finean, hori bai, "extremádamente comunicativo"

 Jarraitzen du Google-n IA-k (ikus atzokoa):

Evidenteki, Google-k gaizki ulertu dú Josu Lavin-en galdera, kontua ez baita "an" gehitzea ki lehengo estruktura postpositiboa ("an etxeetan"), baizik eta, dakigunez, "...-an" postpositiboa ordezkatzea kin ber "an" jatorrizko adverbioa, baina prepositiboki ("an etxeak"). Josu-k ikusi dú gaizkiulertu hori, ezin bestela, baina hala ere, nahiago izan dú publikatzea oker hori, sartuz zarata guztiz desegokia an ustezko argumentazio hori.

Guztiarekin, egin nahi ditugu zenbait puntualizazio gain textu hori:

1,: Berriro diogu: nahizta galderan mintzatu gain "an etxeak", Google mintzo da gain "an etxeetan", zein dén, hori bai, redundantea (bide batez, antzera nola izan ahal dirén redundanteak euskararen beste hainbat estruktura), baina esan behar dugu ze batzuetan halako redundantzia bat izan ahal da bidea ki (adibidez) enfatizatu ideia bat (kasu honetan ideia inesiboa), halan ze, nahizta guk ez ohi dugun erabili halako bikoiztasunik, ez da gauza baztergarria noiz hiztunak hala nahiago duen, normalki salbuespenez.  

2.: Google-k erabiltzen dú hitzen kopurua nola irizpide prozesatiboa zeinen arabera hobétsi estruktura bat gain bestea:

"en las casas" (hiru hitz) aurrez-aurré "etxeetan" (hitz bat)

Horretaz esán ze, alde batetik, gaztelaniaz "en las casas" izaten dá hitz foniko bakar bat zeinen indar prosodiko nagusia jartzen dén gain bere nukleoa ("casas"), non preposizioa eta artikulua dirén atonoak, berdin nola an "etxeetan" (biak ere 4 silabakoak); eta bestetik, luzera horien eragin prozesatiboa guztiz da dependentea respektu hitz-ordena (asimetria prozesatiboa: postpositiboki gerota nekezagoa baita respektu prepositiboki).

Kontua da ze bi mikroestruktura horien ezberdintasun nagusia ez dago an euren luzera (oso laburrak baitira eta, gainera, luzera berdinekoak), baizik an nóla artikulatzen duten diskursoa, zéin aukera ematen dioten ki hiztuna ki jarraitu osátzen bere mezua bitárten hitz egiten duen.

Eta hor sartzen dá gaztelaniazko "en..." adverbio aurreratuaren boterea ("jatorriz "in" adverbio zaharra baitzen) ki artikulatu hitz jario ireki, fluitu, jarraitu, potente, efiziente eta efektiboa. Adibide bat jartzearren:

... en las casas de los ganaderos que vendían, además de vacas, ovejas y cabras, también bueyes, mulas, burros y otros animales que pudieran servir para el trabajo en el campo, siempre duro.   

[OHARRA: Esaldi hori joan gara osatzen bitárten idazten genuen, ez genuen argi nóla amaituko genuen, soilik joan gara garatzen gure diskursoa an modu irekia, reflexiboa eta pausatua, osatuz estruktura bat guztiz artikulatu eta koherentea. Hori, jakina, ondo inportantea da an testu aski neutro bat, nola aurreko hori, baina bihurtzen da kritikoa an textu expresibo minimoki luze edo konplexu bat.]

Google-k, suposatzen dugu ze errepikatuz gure elite linguistikoaren teoria motzak (ez dira zehazten Google-n  iturriak), ez du esaten txintik ere burúz estrukturaren beraren irekitasuna edota potentzialitatea ki garatu diskurso aberats, koherente, pausatu, jarraitu eta, finean efektiboa. zein dén finean, hori bai, extremádamente comunicativo. [3265] [>>>]

Google: "Testu hau euskaraz dago idatzita, nahiz eta tokiko edo berritzaileak diren zenbait ezaugarri gramatikal, lexiko eta grafiko (erdararen edo beste euskalki batzuen eragina dutenak, adibidez: ganik, intelligentsia, arrén, an, bakarrá edo zuberotarretik/iparraldetik edo proposamen pertsonaletatik hartutako formak) uztartzen dituen."

Duela gutxi galdetzen genion ki ChatGpt zéin hizkuntzatan zegoen idatzita gure blogeko esaldi bat (ikus #3209):

Zein hizkuntzatan dago idatzia ondoko textua?: "Antizientzilari horiek erabiltzen duté euren botere handia ki ezkutatu euren buruak azpi isiltasun lotsagarri bezain kaltegarri bat." 

eta erantzuna hasi da honela (oso valorazio diferentea respektu gorago Josu Lavin-ek emandakoa)

Testua euskaraz dago, baina ez batu estandarrean. 

Ados. 

Gaineratu behar da ze ChatGpt-ek ondo ulertu ohi dú euskara optatibo hori, nahi ez izan estandarra. Josu Lavin-ek, ordea, gehiago reduzitu nahi izan dú planteamendua, galdetuz ondokoa ki Google (ikus #3257):  

Son correctas en euskera AN ETXEA y AN ETXEAK para expresar EN LA CASA y EN LAS CASAS? O son incorrectas? Porqué?

eta Google-ren erantzuna honela hasi zen:

No, no son correctas para expresar "en la casa" y "en las casas". Las formas correctas en euskera son etxean (en la casa) y etxeetan (en las casas). 

Berdin ere gertatuko zitzaion ki Joannes Leizarraga-ren "...-ren respektuz" adibidez (Euskaltzaindia tartean), baldin galdétu ki Google:

Beraz, zerbait konpartitzen dugu kin Leizarraga eta Tartas. Oso pozik gainera. Baina, zér gertatzen da noiz berriro bueltatzen garen ki goragoko planteamendu orokorxeagoa, hautatuz gure blogeko edozein pasarte non erábili "an" lanabesa?

Zéin hizkuntzatan dago idatzia honako textua: "Esan nahi baita ze beharko da jarrera proaktiboa ganik euskal intelligentsia deitutako hori arrén ustiatu euskararen lanabes, mekanismo eta material guztiak an norabide bakarrá (garabidea)."?

Ba ze Google-ek erántzungó hau:

Testu hau euskaraz dago idatzita, nahiz eta tokiko edo berritzaileak diren zenbait ezaugarri gramatikal, lexiko eta grafiko (erdararen edo beste euskalki batzuen eragina dutenak, adibidez: ganik, intelligentsia, arrén, an, bakarrá edo zuberotarretik/iparraldetik edo proposamen pertsonaletatik hartutako formak) uztartzen dituen.

Guztiz ados. Euskaraz dago idatzia nahizta uztártu zenbait ezaugarri gramatikal, lexiko eta grafiko zein dirén lokalak edo berritzaileak, beti ere an norabide jakin bat zein jada mila alditan azaldu dugun bidéz medio ezberdinak. Ederki, zinez ederki. [3264] [>>>]

Emaitza da ze "artén..." ederki dabil (argi eta dinamiko) noiz kokatzen zeozer artén A eta B (A eta B dirá potentzialki luze edota konplexuak eta potentzialki guztiz akontextualak)

Duela gutxi (ikus #3260) honela mintzo ginen gain "gutxio..." forma an "gutxio handia ze..." estruktura: 

Estruktura konparatibo zehatz hori ["gutxio handia ze..."] zuzenean harrapa dadin, hasi ginen erabiltzén "gutxio" euskal forma lokala, zein gainera dén laburragoa

Gaur soilik esan nahi genuke ze arrazoi horiek berberak aurkitzen dira azpi erabilerak nola:

... artén A eta B = A-ren eta B-ren artean 

ordez eta:

... artean A eta B = A-ren eta B-ren artean

Alde batetik, "artén..." forma laburtu horrek zuzenean eta dudagabe jartzen gaitu aurrén estruktura prepositibo bat zein eskatzen ari den jarraiera bat (tipikoki: A eta B), bitárten "artean..." izanen litzakén gutxio diferentziala respektu adibidez forma postpositiboa edo beste erabilera batzuk.

[OHARRA: nahizta guk azentu diskursiboa jarri izan diogun ("artén A eta B"), nahirik are argiago adiérazi bere preposizonalitatea edo progresibitatea (ikus adibidez #2370), azpimarratu nahi dugu ze "artén..." dá berez atonoa, antzera nola preposizio guztiak, halan ze sintagma preposizional horren indar prosodikoa kokatzen dá gain A eta gain B, zein dirén elementu rhematikoenak, akontextualenak, informatiboenak, eta ez gain "artén..."] 

Beste alde batetik, "artén..." dá silaba bat laburragoa ze "artean...".

Emaitza da ze "artén..." hori ederki dabil (argi eta dinamiko) noiz kokatzen zeozer artén A eta B (A eta B dirá potentzialki luze edota konplexuak eta potentzialki guztiz akontextualak). [3263] [>>>]

Beraz, "euskal intelligentsia" izanen liraké intelektual horiék ze izanen luketén "eragin handia" gain Euskal Herriko kontu sozialki zentralak nola dirén kultura, ezagutza, hizkuntza, analisia, eztabaida publikoa edota pentsamendu kritikoa

Herenegun erabiltzen genuén a expresioa "euskal inteligentsia" an gure ondorengo pasartea:  

Ez, ez dirudi (eta gerota gutxiago, gainera) ze euskara berez aterako denik ti bere egungo versio jada ez-lehiakorra (adibidez noiz saiatu betétzen gaur egungo behar diskursibo konplexuak). Esan nahi baita ze beharko da jarrera proaktiboa ganik euskal intelligentsia deitutako hori arrén ustiatu euskararen lanabes, mekanismo eta material guztiak an norabide bakarra (garabidea). 

Baina, zéri referitzen garen noiz erábili expresio hori? Galdera horri erantzuteko, egoki ikusi dugu ChatGpt, zeini eskatu deutsagun (sing/plurala) bere iturriak ere (oso inportantea). Horrá erantzunaren hasiera:

Euskal inteligentsia Euskal Herriko gizartean pentsamenduaren, kulturaren, ezagutzaren eta eztabaida publikoaren ekoizpenean eragin nabarmena duen intelektualen multzoa da.

Ezaugarri nagusiak:

1. Ezagutza sortzea: euskal historiari, hizkuntzari, kulturari, gizarteari eta politikari buruzko ikerketa eta pentsamendua garatzea.

2. Errealitatea interpretatzea: Euskal Herriko arazoak, gatazkak eta erronkak aztertzea eta hauei buruzko ikuspegiak proposatzea.

3. Iritzi publikoan eragitea: komunikabideen, liburuen, unibertsitatearen, kultur erakundeen eta etabaida publikoaren bidez eragitea.

4. Kultura eta hizkuntza eraikitzea: euskarazko ezagutza, hezkuntza, literatura eta kultura-esparrua garatzen laguntzea.

5. Pentsamendu kritikoa sustatzea: botereei, erakundeei, ideologiei eta gizartearen norabideari buruzko eztabaida independentea sortzea. 

 

Horrá iturriak:

Beraz, "euskal inteligentsia" izanen liraké intelektual horiék ze izanen luketén "eragin handia" gain Euskal Herriko kontu sozialki zentralak nola diren kultura, ezagutza, hizkuntza, analisia, eztabaida publikoa edota pentsamendu kritikoa. [3262]

Mikel Martínez Areta (2022): "El euskera entró en Álava en el siglo VI y desde la Llanada se expandió a Bizkaia y cuenca del Deba"

Genioén atzo ze gaztelania dá...

... Euskal Herriko hizkuntza patrimoniala ere

Puntu horretaz soilik gogoratu ze:

• [2530] Emiliana Ramos (2017): "... los cartularios de Valpuesta, vinculados al área alavesa occidental,... haya establecido como irrefutable la continuidad latino-romance en esa franja conectada con el extremo occidental de Vizcaya, con el este de la actual provincia de Cantabria y con las Merindades burgalesas."  

Galdetzen genuen an atzoko bukaera:

Bestalde, galdetzen dugu: zéin konsideratzen dira gaur egun, gaztelaniaren lehenengo testigantzak? Nón daude?

Gaur egun, gaztelaniaren beraren lehenengo testigantzak konsideratzen dirá Valpuestako kartularioak, zeintaz mintzo dén EHUko Emiliana Ramos an bere "Sobre la lengua romance patrimonial en Álava (siglos V al XI): La aportación de la arqueología" (2017):

De ahí que la excepcionalidad de los cartularios de Valpuesta, vinculados al área alavesa occidental, haya puesto en valor esa zona geográfica para la historia de la lengua española y haya establecido como irrefutable la continuidad latino-romance en esa franja conectada con el extremo occidental de Vizcaya, con el este de la actual provincia de Cantabria y con las Merindades burgalesas. [Ramos, 2017:306]

Mintzo gara burúz irrefutabilitatea on gaztelaniaren sorrera (ez soilik existentzia, baizik sorrera bera) barnén mugak on gaur egungo Euskal Herria ere. Errepikatzen dut, mintzo gara burúz gaztelaniaren sorrera bera.

Beraz, izanen genuke, adibidez, jarraitutasun latino-romantze irrefutable bat an Araba eta Bizkaia (ikus ere #2529, #2531 edota #1611).

Horren inguruan, reflexiona daigun burúz ondoko konklusioak on Mikel Martinez-Areta (EHU), laburbilduak ganik Sergio Carracedo kazetaria an elkarrizketa bat an El Correo Araba (2022-11-9):

Mikel Martinez Areta (2022): «El euskera entró en Álava en el siglo VI y desde la Llanada se expandió a Bizkaia y cuenca del Deba»

El lingüista de la UPV Mikel Martínez Areta considera que el vasco común antiguo, precedente de los actuales dialectos eusquéricos, sufrió una expansión tardoantigua y altomedieval y fue en el siglo VI cuando llegó a Álava. «El euskera, o mejor dicho un antecesor de él, llegó a la Llanada procedente de Pamplona y desde Álava se expandió a Bizkaia y cuenca del Deba», remarca. Esta es una de las conclusiones expuesta por este filólogo en el curso de verano de la UPV titulado "Vasconia en la antigüedad tardía (406-711), lengua, cultura y sociedad'.

... 

Los nombres que aparecen en decenas de inscripciones romanas son indoeuropeos por lo que «aquí se hablaba una lengua celta o indoeuropea a la llegada de los romanos. Si queremos saber cómo era el euskera en esa época debemos irnos a Aquitania y, en menor medida, a Navarra o tierras altas de Soria».

...

En ese momento [VI. eta VII. mendeak] «es cuando se forma el primer estrato del vasco occidental, que abarca Álava, Bizkaia y la cuenca del Deba. «Se forma en el área de influencia de Dulantzi, en su época de pujanza, cuando fue fuerte y tuvo vigor la mencionada iglesia paleocristiana». Es entonces cuando pudieron surgir «los primeros rasgos que caracterizan el vasco occidental: de 'berri' sale 'barri', de 'hiri' surge 'huri y de 'beltz', 'baltz'».

... 

Una pequeña élite se hace dominante en Dulantzi y su zona de influencia, en la que encaja también la necrópolis de Aldaieta y Bagoeta, cerca de Luko, «de donde extraen el hierro». Desde la Llanada se irradiarían esos ritos funerarios y la lengua a la cuenca del Deba y Bizkaia, donde también han aparecido enterramientos similares en Finaga, datados hacia el año 600, y Santimamiñe, con su necrópolis altomedieval (617-647). Posteriormente, «el euskera se extendería a parte de Burgos y La Rioja», completa. 

...  

Pasados los siglos oscuros, «aparecen en Álava los primeros testimonios escritos con datos eusquéricos, y en la reja de San Millán (1025) ya constan nombres de este tipo en todo su esplendor. Ahí se muestra el euskera de hace mil años, con su léxico y sufijos», detalla.

[Elkarrizketa ganik Sergio Carracedo kazetaria ki Mikel Martínez Areta, El Correo, 2020] 

zeinen arabera: "El euskera entró en Álava en el siglo VI y desde la Llanada se expandió a Bizkaia y cuenca del Deba". [3261] [>>>]

Orotariko Euskal Hiztegia: "(Con adj., part. o similar) gütiago xuriak, gutiago nahasia, gutiago gai, gutiago gizon" [Sinpleki da euskara hutsa an norabide ona]

 Josu Lavin-ek atzo:

Ez duzu deus ulertu. Zorigaitzez.

Nola onartuko du

gutxio handia ze

modukoak?

Inteligentzia Artifiziala inteligentzia da, eh!

Non aurkituko du "gutxio handia ze" modukoak? Interneten ez badaude!

Aurrenik esan behar dugu ze interneten bádaude! halako formazioak, adibidez guk erabiliak noiz ere behar dugun, hala apurtuz bukle gaizto hori zeintan Euskaltzaindia-k sartu gaituen (ez zaigu okurritzen gurpil zoro horren adibide argiagorik zein "euskara modernoa"), eta era berean saiatuz sórtzen kontrako gurpil aberasgarri bat zeinekin ados jarri gaitezen kin norabide evolutibo progresibo universala, hala erantzunez ki gaur egungo beharrak on euskal hiztunak (garabidea, tajuzko bide bakarra).

Gakoa da ze euskara ez da berez aterako ti bukle gaizto edo gurpil zoro hori. Ez. Ez dugu ikusten modurik: Euskaltzaindia-k larregizko presioa egiten du (erabiliz bere itzelezko boterea), eta aukeran bádugu adibidez gaztelania (Euskal Herriko hizkuntza patrimoniala ere, zein, fonetikoki adibidez, litzakén euskal munduko nolabaiteko ondorioa, hala an Araba edo Bizkaia, nola ere an Nafarroa edo Errioxa, eta are akaso Burgos-en ere: neurri batean gaztelania litzaké Euskal Herriko romantzea, eta horrexegatik oso ondo adaptatua ki Euskal Herriko hiztunak, erabat erraztuz code-switching-a, partziala edo osoa).

Ez, ez dirudi (eta gerota gutxiago, gainera) ze euskara berez aterako denik ti bere egungo versio jada ez-lehiakorra (adibidez noiz saiatu betétzen gaur egungo behar diskursibo konplexuak). Esan nahi baita ze beharko da jarrera proaktiboa ganik euskal intelligentsia deitutako hori arrén ustiatu euskararen lanabes, mekanismo eta material guztiak an norabide bakarra (garabidea). 

Eta norabide horrexetan aurkitzen dugú "gutxio handia ze...", estruktura bát ze atera dugún ti Orotariko Euskal Hiztegia: 

(Con adj., part. o similar)

gütiago xuriak, gutiago nahasia, gutiago gai, gutiago gizon [OEH]

Estruktura konparatibo zehatz hori zuzenean harrapa dadin, hasi ginen erabiltzén "gutxio" euskal forma lokala, zein gainera dén laburragoa:

Eta, esan gabe doa, "ze" konparatibo hori ondo testigatua dago an gure idazki zaharrak, nahiz Euskaltzaindia-k baztertua izan (a ze perspektiba-falta!).

Eta holaxe osatzen da gure goragoko erabilera: "gutxio handia ze...", zein antzera izan litekén: "gutxiago handia ze...". Sinpleki da euskara hutsa an norabide ona. [3260] [>>>]

OBJETIBOKI, "euskara modernoa" dá are pobreagoa ze euskara batua, zein dén ondo pobreagoa zein betiko euskara osoa kin aukera progresibo optatiboak (lexikoki eta sintaktikoki). Eta kontua da ze behar dugu euskara aberastu bat, ez euskara are pobretuagoa

Atzokoan Erramun Gerrikagoitia-k idazten zuén honako komentarioa burúz atzoko titulua:

Zer titulu txalogarria eta ere ondio egiazkoa. Beraz txalo, txalo ki Jesus Rubio.

Esker anitz, Erramun. Gogora daigun: 

"Euskara modernoa" dá euskara batu are pobretuago bat. Hori ezin da izan euskara modernoa (espero daigun), eta hala balitz izanen litzake desastre bat, betiko ezbidea (izatekotan, euskara modernoa, zinez modernoa, izanen litzake betiko euskara osoa kin aukera prepositibo optatiboak, euskara aberastu bat, ez euskara pobretu bat)

Eta bai, justu-justu holaxe da, OBJETIBOKI: "euskara modernoa" dá euskara batuaren versio pobreago bát, non, Josu Lavin-ek dioskunez, soilik hautatuko dirén interneteko aukera erabilienak, zein, jakina, egonen dirén total baldintzatuak ganik Euskaltzaindia. 

Hortaz, aukera modernoak izanen dirá aukera batuak (guztiz nagusiki), baina ez aukera batu guztiak, baizik soilik erabilienak an internet, non, adibidez, idazle klasikoek ez duten izanen (ia) batere eraginik respektu eguneroko kazetak edo irakaskuntza guztietako lanak, antzera nola ez duten izanen (ia) batere eraginik gure hemengo 3259 sarrera hauek:

... "euskara modernoa"-k hautatzen ditú erabilera kuantitatiboki nagusiak, orduan euskara modernoan guztiz nagusituko dirá Euskaltzaindia-ren joera zentralak, halan ze edozein erabilera minoritario, nahiz euskara batua izan, nekez sartuko da an euskara modernoa. 

Bestalde, OBJETIBOKI gertatzen da ze tresna guzti horiek zein diren erabiltzen an "euskara modernoa", berdin-berdin erabili ahalko dira an betiko euskara osoa kin aukera progresibo optatiboak (esan nahi baita berdin-berdin, gabén ukitu koma bat ere), bitárten alderantziz ez: aukerako euskara progresiboan erabiliko dira hainbat estruktura eta lanabes progresibo eta arras funtzional zein baztertuko diren an modernoa. 

Esan nahi baita ze baztertutako aukerak ez dira izanen edozein, baizik horiek ze emanen dioten hizkuntzari aukera modernoa ki eman informazio rhematikoa an modu irekia, jarraitua, progresiboa, koherentea, potentea, erosoa, reflexiboa, efizientea eta efektiboa, beti ere aukeran.

Jar daigun adibide bat ustez erakusgarria respektu izaera pobretzaile eta biziki kaltegarria on "euskara modernoa" respektu aukerako euskara progresiboa: ikustagun desberdintasunezko konparatiboak. Hor, euskara batu pobretuak baztertuko ditú aukera guztiak zein ez dirén "...baino". Kitto. Bukatu da kontua.

Esan nahi baita ze "euskara modernoa"-k sistematikoki baztertuko ditú "ze", "zein", "zeinda", "nola",... konparatibo progresiboak, adibidez. Hau da, baztertuko ditú expresioak nola "handiago ze..." eta, zér esanik ez, baita baztertuko ditu expresioak nola "gutxio handia ze...", zein guztiz normalak baitira an aukerako euskara progresiboa.

Beraz, OBJETIBOKI, "euskara modernoa" dá are pobreagoa ze euskara batua, zein dén ondo pobreagoa zein betiko euskara osoa kin aukera progresibo optatiboak. Eta kontua da ze behar dugu euskara aberastu bat, ez euskara are pobretuagoa. [3259] [>>>]

"Euskara modernoa" dá euskara batu are pobretuago bat. Hori ezin da izan euskara modernoa (espero daigun), eta hala balitz izanen litzake desastre bat, betiko ezbidea (izatekotan, euskara modernoa, zinez modernoa, izanen litzake betiko euskara osoa kin aukera prepositibo optatiboak, euskara aberastu bat, ez euskara pobretu bat)

Josu Lavin-ek zioén atzo gain "euskara modernoa":

Logikoki interneteko euskara mota (euskara modernoa) Euskaltzainditik, Irakaskuntza mundutik (Unibertsitateetatik eta) eta mass mediatik dependitzen du izugarriki.

Kontua da ze Josu-k aipatutako Irakaskuntza munduko euskara hori (unibertsitateetakoa eta) orobat nola mass mediako euskara hori ere dirá guztiz dependenteak on Euskaltzaindia, goitik behera dependitzen dira respektu Euskaltzaindia, aurkitzen dira guztiz menpé Euskaltzaindia (badaezpada, egoten dira zuzentzaileak), halako moduan ze euskara idatzi gehiena aurkitzen da izugarri menpé Euskaltzaindia, guztiz menpé Euskaltzaindia (edo hobeto, guztiz menpé Euskaltzaindia-zati hóri ze hartu duén botere gramatikala an instituzioa, aldeztuz analisiá on Juan Garzia (ezbidea), eta baztertuz analisiá on Pello Esnal, zein zen bideratzen an garabidea.

Horri gehitzen badiogu ze "euskara modernoa"-k hautatzen ditú erabilera kuantitatiboki nagusiak, orduan euskara modernoan guztiz nagusituko dirá Euskaltzaindia-ren joera zentralak, halan ze edozein erabilera minoritario, nahiz euskara batua izan, nekez sartuko da an euskara modernoa. 

Hortaz, euskara modernoa litzaké euskara batuaren versio are pobretuago bat. Eta euskara batu are pobretuago hori ezin da izan euskara modernoa (espero daigun), eta hala balitz izanen litzake desastre bat, betiko ezbidea. Izatekotan, euskara modernoa, zinez modernoa, izanen litzake betiko euskara osoa kin aukera prepositibo optatiboak, euskara aberastu bat, ez euskara pobretu bat. Ezin bestela izan. [3258] [>>>]

Nik ezingo nuke idatzi blog hau ez balitz zeren erabiltzen ditut estruktura progresiboak. Oso nekeza izango zen. Ezingo nuke

 Atzokoan Josu Lavin-ek zioén honako hau: 

... zein baita molderik erabiliena interneten euskaldunen artean, eta beraz komunikativoena haien artean. Ala "ez komunikativoki" idazten dute nahita!? 

Jendeak idazten dú ahal duena nola ahal duen edo nola uzten dioten, alegia normalean jarraituz Euskaltzaindia-ren arau lexiko-sintaktikoak, nondik sortzen dén euskararik erabiliena an internet, zein dagoen hiperbaldintzaturik ganik Euskaltzaindia (bai Euskaltzaindia bera zein Josu-k gero kritikatuko duen). 

Adibidez, idatziko duté "elkarrizketa" non askoz hobeki esanen luketén "dialogo", edota beteko duté "galdegaiaren legea" soilik zeren ez duten beste eredu idatzi bat minimoki normalizaturik (gehiegitan zuzendu dizkiete galdegai-kontuak).

Esan nahi baita ze normalizatuko balira euskararen beraren konparatibo progresiboak nola "zein", "ze" edo "zeinda", halanola ere hainbat baliabide progresibo osagarri gehiago (aspaldi derivatuak edo berriki derivatuak), idatziko lirake askoz konparazio gehiago, konplexuagoak, efizienteagoak eta efektiboak an esparru hain diferenteak nola umorea, hizkera zatarra edo kazetaritza.

Nola baliabide horiek ez dauden normalizatuak, jendea konpontzen da erabiliz bere eskurako baliabideak, edo sinpleki nahiago izanik gaztelania edo frantsesa ki egin umorea, hizkera zatarra, kazetaritza edota beste edozer ere, zeren han aurkituko ditú normalizaturik aukera progresibo eroso eta efektibo guztiak.

Nik ezingo nuke idatzi blog hau ez balitz zeren erabiltzen ditut estruktura progresiboak. Oso nekeza izango zen. Ezingo nuke. [3257] [>>>]

Euskaltzaindia (1998 eta 2020): "Lantaldeak baztertua, eta beste batez ordezkatzekoa"

Euskaltzaindia-k bi aldiz baztertu du "dialogo" hitza, lehenengo an 1998 eta bigarrena an 2020 (gogoratu #3253):

Lantaldeak baztertua, eta beste batez ordezkatzekoa. [Euskaltzaindia, 1998, 2020]

 

Iruditzen zaigu oso adierazgarria. [3256] [>>>]

Kontua da ze (salbuespenak salbuespen) Euskaltzaindia-ren perspektiba dá motza, oso motza, bere analisiak guztiz superfizialak (eta, gainera, ez da sartzen an debate kruzialak nola hori gain euskararen garabideak), halan ze, horren ondorioz, bere eragina bihurtzen dá arras kaltegarria ki hizkuntza, oztopo handia. Hala lexikoki nola sintaktikoki

Zioén herenegun Josu Lavin-ek:

DIALOGO hitzari buruz minçatzea ez dagoquio Euskaltzaindiari. 

Euskaltzaindia-ri bádagokio mintzatzea burúz edozein gai linguistiko erlatiboa ki euskara. Beste kontu bat da noláko sakona den bere analisia (noláko sakona dén bere perspektiba), eta noláko jarrera hartzen duen respektu analisi hori (zér egiten duen kin analisi hori). 

Eta kontua da ze (salbuespenak salbuespen) Euskaltzaindia-ren perspektiba dá motza, oso motza, bere analisiak guztiz superfizialak (eta, gainera, ez da sartzen an debate kruzialak nola hori gain euskararen garabideak, non sartu beharko litzakén buru belarri), halan ze, horren ondorioz, bere eragina bihurtzen dá arras kaltegarria ki hizkuntza, oztopo handia. Hala lexikoki nola sintaktikoki. [3255] [>>>]

Egin dugu ondoko itzulpena arártez "translator.eus": Tiene que haber diálogo entre los sindicatos y las asociaciones empresariales. → Sindikatuen eta enpresa-elkarteen artean elkarrizketa egon behar da.

Zioen atzo Josu Lavin-ek:

DIALOGO hitzari buruz minçatzea ez dagoquio Euskaltzaindiari. Ez du certan erran behar erabilgarri den ala ez hitz hori euscaraz. Ez hitz hau ez eta ikussi ditugun hitz honen derivatuac ere.
Hitz internationalak gure escu daude nahi dugunean erabil ditzagunçat.
Guri dagoquigu erabaquitzea noiz erabili nahi dugun, eta libertate absolutuan eta nehoren interferenciaric gabe.
Lexico internationala gure gurea da. Punctu.

Bide batez, Josu, sartu dugu ondoko esaldia an translator.eus, itzul dezantzat euskara modernora (ikus #3247 non Josu Lavin-ek dioén; Hauxe emanik, eta horrela idatzirik, translator.eus Itzulpen Guneari itzul dezantzat euskara modernora:...):

• Tiene que haber diálogo entre los sindicatos y las asociaciones empresariales.→

eta hauxe eman digu (zein litzakén euskara modernoa) :

• Sindikatuen eta enpresa-elkarteen artean elkarrizketa egon behar da. 

Itzulpen hori euskara modernoa bada, bádirudi ze "dialogo" hitza ez litzake sartuko an euskara modernoa. (ikus #3246). Zeren, gogora daigun ze...

Euskara modernoa da euskara batuaren edota estandarraren aldaera bat, hura zein gehienek erabiltzen baitute interneten. Adibidez:

"Bertze gauza bat erran behar dizut"

euskara modernoan:

"Beste gauza bat esan behar dizut"

(ikus #3245)

edo:

Euskara modernoa da interneten objektiboki gehien erabiltzen den euskara.

Kontua da ze, internet-en, "dialogo" hitza litzaké askoz gutxio erabilia zeinda... "elkarrizketa", besteak beste zeren Euskaltzaindia-k baztertu egin du "dialogo" hitza. [3254] [>>>]

EHUko Egungo Testuen Corpusa: "dialogo" 759 agerraldi artén 2001 eta 2023

Atzokoan genioen ze, gure ikuspegitik, "dialogo" hitzaren erabilera ez dela izan baxua:

Zeren, erabilera-kontuetan ez da soilik konsideratu behar erabilera horien kantitate hutsa (zein, gainera, ez den, gure ikuspegitik, baxua), baizik ere kalitatea; alegia, hizkuntzari zér aportatu ahal dión halako terminu batek (adibidez, matize sakonagoak, aberastasun ez soilik kuantitatiboa baizik ere kualitatiboa, zehaztasuna, konpartitzea altxor kultural lexiko bat,...) nahiz akaso erlatiboki gutxi erabilia izan.

Eta nola guk oinarritzen ditugún gure afirmazioak an datu objetiboak eta teoria razonatuak, hor doá datutegi bat, aterea ti EHUko Egungo Testuen Corpusa, alegia:

• —21. mendeko ereduzko corpusa— [Egungo Testuen Corpusa]

 non biltzen dirén hitz horren ereduzko erabilerak artén 2001 eta 2023:

• dialogo: 759 agerraldi

Mintzo gara gain 700 pasa erabilera; areago, 700 pasa ereduzko erabilera. Definitiboki, ez zaigu iruditzen batere gutxi, baizik multzo ondo ederra, areago noiz ari garen burúz hitz kulto/kultural horietako bat, hitz matizatu horietako bat, zein gehien bat erabiltzen den an registro landu samarra. Errepikatzen dugu: 700 pasa ereduzko agerraldi artén 2001 eta 2023. [3253] [>>>]