Lehendabizi argi gera bedi ze euskaran bádugu SVO hitz-ordena non O izan ahal dén foku hanpatua edo objetu-mailako foku neutroa

 Zioén Migeltxo-k atzo:

Zen izango interesgarri ikertzea nola zun hitz egingo euskaldun peto-peto batek, demagun XX. mende hasieran. Pertsona honek zuen izan behar alfabetatu gabe, ez zuena ikasi dotrina euskaraz, ta zeinek ez zuen euskaldun kontzientziarik, baizik eta zuen erabiltzen euskara soilik ki komunikatu. Kasu honetan, ¿zuen erabiliko SOV orden kanonikoa ala agian, zuen erabiliko beste orden ez kanoniko bat? Eta hala balitz, ze kontestutan?
Dena dela, galbiltza berandu. Ikerketa hau egin ahal zen, demagun, orain dela ehun urte, berrehun urte. Hala ere, euskaldun hauek ezagutu dituen jendea agian oraindik dago bizirik eta ahal dute erantzun, partzialki, ki galdera oso garrantzitsu hau. 

Lehendabizi argi gera bedi ze euskaran bádugu SVO hitz-ordena non O izan ahal dén foku hanpatua edo objetu-mailako foku neutroa (eta, esan gabe doa, báda SOV ere kin aukera berdinak). Puntu horretaz mintzo ginén an gure ondoko sarrera:

• [2397] Galdera orokorren erantzunak izan ahal dirá SVO kin O neutroa edo markatua, eta galdera zehatzagoen erantzunak ere izan ahal dira SVO kin O neutroa edo markatua 

Atzokoan azpimarratzen genituén ondoko patroi informatiboak (thematiko-rhematikoak) kin SVO ordena eta azentu neutroa edo markatua an objetua beti ere:

Eta justuki horixe azpimarratu nahi genuke gaur hemen, ordena neutroa doala harago zein SOV ordena, izan ere reivintikatu behar dugú (eta erábili noiz iruditu egoki):

SVO ordena kin parte rhematikoena an O (kin azentu neutroa edo markatua) 

non, parte rhematikoena izan ahal dén enfatikoa edo neutroa (azentua izan ahal dá enfatikoa edo neutroa gain O), eta non S askotan eliditu egiten den, bide emánez ki:

VO ordena kin parte rhematikoena an O (kin azentu neutroa edo markatua)

eta non, berriro ere, parte rhematikoena izan ahal dén enfatikoa edo neutroa (azentua izan ahal dá enfatikoa edo neutroa gain O).

Horrela, izan ahal dugú, eta izaten dugú:

• SVO kin SVO (dena) rhematikoa eta azentu neutroa edo markatua an O.

• SVO kin S thematikoa eta VO rhematikoa eta azentu neutroa edo markatua an O.

• SVO kin SV thematikoa eta O rhematikoa eta azentu neutroa edo markatua an O.

esan nahi baita ze, nola genioen an gure master-tesia (2010), galdera orokorren erantzunak izan ahal dirá SVO kin O neutroa edo markatua, eta galdera zehatzagoen erantzunak ere izan ahal dira SVO kin O neutroa edo markatua aráuz intentzio komunikatiboak on hiztuna. 

Horrá galdera-erantzun orokor batzuk, zehazki "Zér berri?" galderari erantzutekoak, non horiz emanen dugún informazio rhematiko guztia, nahiz foku hanpatuak mugatuagoak izan ahal diren:

Zer gertatu da? Peruk erosi du(ela) etxé bat.

Zer gertatu da? Peruk erosi du(ela) ETXÉ bat.

eta beste batzuk zehatzagoak, mugatuagoak:

Zer erosi du Peruk? Peruk erosi du etxé bat.

Zer erosi du Peruk? Peruk erosi du ETXÉ bat.

edo hauek, non, berriro ere, foku hanpatua izan ahal dén txikiagoa zein informazio rhematikoa (bigarren erantzunean hala da):

Zer egin du Peruk? Peruk erosi du etxé bat.

Zer egin du Peruk? Peruk erosi du ETXÉ bat.

Tipikoki, eta ez badago interferentzia berezirik, zenbat eta objetu akontextualagoa, rhematikoagoa, sorpresiboagoa, orduan eta SVO gehiago.

Eta, jakina, hori ez da atzo goizeko joera. [3151]

Zéri deitzen zaio "scrambling"? "The process where a speaker uses a non canonical over canonical word order has been termed as scrambling." (Mishra et al.)

Aipatzen genuen atzo artikulu bat ganik Ramesh K. Mishra, Aparna Pandey eta Narayanan Srinivasan (2010), zein dén titulatzen "Revisiting the scrambling complexity hypothesis in sentence processing: a self-paced reading study on anomaly detection and scrambling in Hindi" (2010), zeinen tituluan bertan agertzen dén kontzeptuá on scrambling. Argitu daigun zéri deitzen zaión scrambling, irákurriz artikuluaren lehen paragrafoa:  

Introduction 

Natural languages exhibit different types of linearization in word orders. Transformational generative approaches to syntax assumes that sentences in all languages have a base form, that is a canonical word order like Subject-Object-Verb (SOV) for Hindi, and the other word orders are derived from this base structure involving movement and transformation (Chomsky, 1981; Kayne, 1994). A canonical word order has been defined as the most statistically frequent as well as contextually neutral word order (Comrie, 1981). They could be Subject-Verb-Object (SVO) as in English or SOV as in Hindi and Japanese. The process where a speaker uses a non canonical over canonical word order has been termed as scrambling. [Mishra et al., 2010:709-710]

 

Beraz,

The process where a speaker uses a non canonical over canonical word order has been termed as scrambling. [Mishra et al., 2010:710]

Euskaran adibidez, SOV balitz oinarrizko hitz-ordena hori, alegia kanokikoa, estatistikoki maizkoena eta neutroa, orduan beste edozein hitz-ordena (nola adibidez SVO) izanen litzaké derivatua bidéz mugimendu sintaktikoak, hau dá bidéz scrambling (ikus #3146 eta #3147). Jarraitukó. [3150]

Jokaera guztiz kaltegarri hori ez da soilik islatzen an euskal hizkuntzalaritza eta sozietatea, non dén ezin kaltegarriagoa, baizik ere an munduko hizkuntzalaritza

Zénbat gustatuko litzaiguken baldin Laka-k erantzunen balú (benetako zientziak eskatzen duen lez), baina ez, Laka ez da mintzatuko, ez du erantzungo, eutsiz ki bere jokaera antizientifikoa. Bai, atzokoan genioenez, soilik gelditzen zaio ixiltasuna, ixiltasun zaratatsua:

Hor falta da zientzialari batek izan behar duen oinarrizko kualitate bat: umildade zientifikoa, debatitzeko prestutasuna. Hori falta bada, soilik gelditzen dira jarrera prepotenteak eta, finean, ixiltasuna, ixiltasun antizientifikoa, ixiltasun elokuentea, eta, hori bai, atzetik mintzatu burúz sasiteoriak (ikus #3142).

Jokaera guztiz kaltegarri hori ez da soilik islatzen an euskal hizkuntzalaritza eta sozietatea, non dén ezin kaltegarriagoa, baizik ere an munduko hizkuntzalaritza, nola saiatuko garén erakusten bidéz artikulu bat ganik Ramesh K. Mishra, Aparna Pandey eta Narayanan Srinivasan (2010), zein dén titulatzen "Revisiting the scrambling complexity hypothesis in sentence processing: a self-paced reading study on anomaly detection and scrambling in Hindi", non autore horiek burutzen dituztén aski antzeko ikerketak respektu Laka/Erdozia-k egindakoak, baina euren kasuan aztértuz prozesamenduá on Hindi hizkuntza (SOV). Jarraitukó. [3149]

Hor falta da zientzialari batek izan behar duen oinarrizko kualitate bat: umildade zientifikoa, debatitzeko prestutasuna

 Amaitzen genuén atzo esánez:

Eskandaluez gain, eta goragoko galderari erantzunez, eurek emandako datu horiek ez datoz bat kin hasierako ordenazio teorikoa (SOV < OSV < SVO ≈ OVS), eta ez datoz bat ezta urruti-urrutitik ere. Datu horiek ikusita, zér eginen luke zientzialari batek?

Datu argiki interpretagarri horiek ikusita, zientzialari batek onartuko luke ze bere teoria ez dabil, ezinbesteko umildade zientifikoz, eta hasiko litzake aztertzen ea existitzen dirén teoria alternativoak zeinekin hobeto azaldu evidentzia enpirikoa (aipatutako datu horiek eta beste asko ere bai, zein doazen an ber norabidea, hala nola adibidez munduko sintaxien ibilbide diakronikoa, zein Laka-k ez duen ikusi nahi, berriro saihestuz evidentzia enpiriko argi bat).

Aitzitik, (euren) datu argiki interpretagarri horiek ikusita, zientzialari batek ez luke tergiversatuko experimentuaren emaitzak arrén amaitu ondorioztatzen zeozer argiki faltsua, nola dén ze... (ikus atzoko sarrera)

"Nabarmentzekoa da ez dugula inolako prozesamendu-abantailarik aurkitu subjektua lehenengo duen hurrenkeraren kasuan (SVO)" [Laka an "SVO eta OVS hurrenkerak", 3. paragrafoa]

edota: 

Emaitza hauek denak, bada, bat datoz euskal hizkuntzalaritzan egindako aldarrikapen nagusiarekin, hots, SOV hurrenkeraz bestelako hurrenkera guztiak eratorriak direla, ez-kanonikoak, eta, beraz, prozesatze-lan handiago eskatzen dutela euskaldunon garunean. [Laka-k an bere "SVO eta OVS hurrenkerak: euskal hizkuntzalaritzan egindako aldarrikapen nagusia]

 

Hor falta da zientzialari batek izan behar duen oinarrizko kualitate bat: umildade zientifikoa, debatitzeko prestutasuna. Hori falta bada, soilik gelditzen dira jarrera prepotenteak eta, finean, ixiltasuna, ixiltasun antizientifikoa, ixiltasun elokuentea, eta, hori bai, atzetik mintzatu burúz sasiteoriak (ikus #3142). [3148]

Erantzuna dá ezetz. Datuak ez datoz bat, ezta urruti-urrutitik ere

Atzokoan honela amaitzen genuen:

SOV < OSV < SVO ≈ OVS 

Hortxe izanen genuke ordenazioá on lau hitz-ordena horiek aráuz euren zailtasun prozesatiboa (mugimendu sintaktiko gehiago, zailtasun/kostu gehiago) abiatuz ti oinarrizko SOV hitz-ordena, nola gertatuko litzaken an kasua on euskara. Baina, zér diote (euren) datuek?

Esan nahi baita ze teoria chomskyar biologiko horren arabera, euskaran prozesatiboki errazagoa izanen litzake OSV (bidenabar, munduan praktikoki zero maiztasunekoa) zeinda SVO (bidenabar, munduan gerota maiztasun handiagokoa). Hortaz, berriro galdetu behar dugu: Zér diote (euren) datuek?

Eta justuki galdera horri erantzun genion an sarrera hau:

• [1113] Datuek jotzen duté argiki aúrka Laka-ren teoria chomskyarra 

Genioén atzo ze:

Teoria horren [Laka-ren teoria chomskyar estandarraren] arabera presta geinke ondorengo rankina respektu ordena horien konplexitate sintaktikoa eta kostu konputazionala:

SOV < OSV < SVO ≈ OVS
[aráuz Laka-ren teoria]

non SOV izanen litzaké gutxien konplexua, eta gutxien kostutsua konputazionalki, eta SVO egonen litzaké artén konplexuenak eta beraz kostutsuenak, kin-eta OVS. Jakina, datuek aldeztu beharko lukete ordena hori. Aldezten dute?

Eta erantzuna dá ezetz. Ezta urruti-urrutitik ere. Areago datuek jotzen dute argiki aúrka Laka-ren teoria chomskyar ortodoxoa. Izan ere, Laka-k zioskun ze:

Orainarteko emaitzek erakusten digute, euskaraz SOV eta OSV hurrenkeren erkaketan, lehena nabarmenki azkarrago irakurtzen dutela hiztunek, huts gutxiago egiten dituztela hurrenkera hori ulertzean OSV hurrenkera ulertzean baino,... [Laka, 2018:17]

bitartean eta, bestalde, aipatzen du artikulu bat (alegia, Erdozia 2006b: alegia, "Euskarazko hitz hurrenkera desberdinak prozesatzen" an liburuá "Andolin gogoan", 2006:291-306) non SVO-k dituén esanguratsuki huts gutxiago ze beste edozein ordenak, eta non OSV dén argiki arazotsuena:

SVO < SOV ≈ OVS < OSV
[aráuz datuak]

Ez, orainarteko emaitzek erakusten digute ze, mutur batean, SVO da kostu konputazional gutxien dituen ordena (bitárten Laka-ren esanetan SVO da gehien dituena, batera-kin OVS), eta beste mutur batean, OSV da gehien dituena (Laka-ren teorian OSV da bigarren gutxien dituena). Gainera, SVOk erakutsiko lituzké errore gutxiago zein OVSk, hala experimentu horretan nola an bigarren experimentu bat non, konpáratuz SVO eta OVS (bidéz diseinu bat askoz konplexuagoa ze noiz konparatzén SOV eta OSV), Laka-k esango digu ze (ikus "Laka: norbaitek explikatuko al dit?"):

Laka-k diosku an "SVO eta OVS hurrenkerak" honako hau:

"Nabarmentzekoa da ez dugula inolako prozesamendu-abantailarik aurkitu subjektua lehenengo duen hurrenkeraren kasuan (SVO)" [Laka an "SVO eta OVS hurrenkerak", 3. paragrafoa]

Baina ikusi ahal izan dugu nóla, SVO eta OVS konparatzean, báda prozesamendu-abantaila estatistikoki esanguratsua (edo nabarmena) aldé SVO an prozesamendu-ariketa oinarrizkoena, zein dén ulermen-ariketa: akatsak (ikus an artikulua titulatzen "Euskarazko hitz hurrenkera desberdinak prozesatzen"). Ikus:

SVO eta OVSren artean (p<.05) [Erdozia, 12. or.]

[OHARRA: aipatu berri dugun p horren balioa bada txikiago ze 0.05, nola dén kasu horretan, orduan diferentzia hori estatistikoki esanguratsua da, hots nabaria (aldé SVO)].

Izan ere, ulermen-ariketan:

• SVO dá esanguratsuki eraginkorragoa ze beste hiru ordena konparatuak (alegia, esanguratsuki akats gutxiago ze SOV, OVS eta OSV). 
• OVS eta SOV dirá esanguratsuki eraginkorragoak ze OSV; eta esan gabe doa,
• OSV ez da esanguratsuki eraginkorragoa ze beste ezein ordena.

Hori diferentzia esanguratsua aldé SVO errepikatzen dá an bigarren experimentu bat zeinen emaitzak diren jasotzen an "Processing Derived Word Orders in Basque" edo an "Processing verb medial word orders in a verb final language" (zehaztu behar da ze experimentuan hala sujetu ergatiboak eta objetuak nola eurei dagokien aditz-morfologia agertzen dirá an euren forma morfologikoki sinpleena: euren singularrak). Ikus:

Sak-V-Oa sentences [sujetu ergatiboak eta objektuak singularrean daude: "Gizonak ikusi du emakumea"] generated fewer errors than any other condition [adibidez: "Emakumea ikusi du gizonak"] (Sak-V-Oa vs. Oa-V-Sak T (23) = -3.093 p < 0.006; Sak-V-Oa vs. Sek-V-Oak T (23) = -2.547 p < 0.02; Sak-V-Oa vs. Oak-V-Sek T (23) = -2.145 p < 0.05). ("Processing Derived Word Orders in Basque", 16 or.)

edo:

For the analysis of the amount of errors in the comprehension task, SVO and OVS conditions showed a statistical difference [aldé SVO!!!!!] when the constituents of the sentences were singular [hots,  "Gizonak ikusi du emakumea" da gertatu esanguratsuki efektivoagoa ezi "Emakumea ikusi du gizonak" ] (SSING-V-OSING vs. OSING-V-SSING t(23) = 3.1, p = 0.005). ("Processing verb medial word orders in a verb final language", 16 or.)

Baina, nóla liteke esatea ze "nabarmentzekoa da ez dugula inolako prozesamendu-abantailarik aurkitu subjektua lehenengo duen hurrenkeraren kasuan (SVO) [respektu OVS]" [Laka an "SVO eta OVS hurrenkerak", 3. paragrafoa]?

Norbaitek explikatuko al dit?

Baina, egia esan, nóri axola zaio eskandalu zientifiko eta sozial hau?

Eskandaluez gain, eta goragoko galderari erantzunez, eurek emandako datu horiek ez datoz bat kin hasierako ordenazio teorikoa (SOV < OSV < SVO ≈ OVS), eta ez datoz bat ezta urruti-urrutitik ere. Datu horiek ikusita, zér eginen luke zientzialri batek? [3147] [>>>]

Ordenatuz kostu konputazional biologiko chomskyar hori an OSV, SVO edo OVS abiátuz ti oinarrizko SOV

Atzokoan amaitzen genuen esánez:

Eta noláko konplexuak (zénbat mugumendu sintaktiko) burutu beharko lirake an, demagun, oinarrizko SOV hitz-ordena batki lórtu hitz-ordenak nola OSV, SVO edo OVS? Bihar jarraitukó.

Horri erantzuteko, gogora daigun honako sarrera, non ordenatzen dirén hiru hitz-ordena horiek (OSV, SVO eta OVS) aráuz euren konplexitate sintaktikoa (kostu konputazionala) abiátuz ti oinarrizko SOV hitz-ordena:

• [1112] Baina, zehazki, zéin mugimendu sintaktiko? [SOV < OSV < SVO ≈ OVS] 

Atzo genioen ze, Laka-ren teorian, hitz-ordena ezberdinek (adibidez, experimentuetako SOV-k edo SVO-k) beharko zituztén mugimendu edo desplazamendu sintaktiko ezberdinak, zeinek sortukó kostu konputazional ezberdinak.

..., baina bai, Laka-ren teorian espero beharko zirén emaitza berdinak (antzeko perfilak) zeren bi grafikoetan (bi diseinuetan) behar dirá justuki ber mugimendu sintaktikoak. Emaitzetan, ordea, perfilak oso ezberdinak aterako dira, joánez kontra teoria chomskyar hori. Laka-k esaten digu ("Simetria ala simetria eza? Hitzordenaz hausnarrean", 2008:17):

Mugimendu sintaktikoak hizkuntza-prozesatzean zantzuak uzten baditu, orduan prozesamendu-ikerketetan lortzen diren emaitzak esanguratsuak dira hurrenkerak azaltzeko eskaintzen diren egitura sintaktikoen artean egokienak zein diren erabakitzeko garaian. [Laka, 2018:17]

Eta, antza, bai mugimendu sintaktikoek hizkuntza-prozesatzean zantzuak uzten ditu, zeren, ez gaitezen ahaztu ze Laka-k erabiltzen ditú konparazio horiek helburuz-eta erákutsí nóla euskararen oinarrizko ordena dén SOV (hipotesi buru-parametrikoa) eta ez SVO (hipotesi antisimetrikoa)..

Baina, gauza dá: zéin dira, zehazki, mugimendu sintaktiko ezberdin horiek zeintaz Laka mintzo den? Ikus daigun (an "Processing Derived Word Orders in Basque" ganik Erdozia, Laka eta Forrnells) zéin izanen ziren mugimendu sintaktiko horiek an SOV eta OSV ordenak:

eta baita an SVO eta OVS:

Ikusten denez:

• SOV litzaké oinarrizko ordena chomskyarra, halatan ze ez luke sortuko batere desplazamenturik. 

• OSV litzaké konplexuagoa zein SOV zeren bere generazioak (kodifikatzeko edo deskodifikatzeko) eskatuko luké desplazamendu sintaktiko bat ("gizona" objetua pasatu beharko litzaké "gorago", gain "emakumeak" sujetua).

• SVO ordenak eskatuko lituzké bi desplazamendu sintaktiko: bai "emakumeak" sujetua, eta baita "ikusi du" aditza kokatu beharko ziren aurrén objetua, zein, kasu honetan, mantenduko zen an bere oinarrizko posizioa. 

• OVS ordenak ere bi mugimendu beharko zituen zeren, orain, "gizona" objetua eta "ikusi du" aditza pasatuko zirén ki posizio aurreratuagoak. Gainera, kasu honetan objetu hori hiru posizio gorago amaituko litzake.
  

Teoria horren arabera presta geinké ondorengo rankina artén hitz-ordenak aráuz euren konplexitate sintaktikoa eta kostu konputazionala (chomskyarra: ikus adibidez sarrera hau):

SOV < OSV < SVO ≈ OVS

non SOV izanen litzakén gutxien konplexua, eta gutxien kostutsua konputazionalki, eta SVO egonen litzaken artén konplexuenak (eta beraz kostutsuenak) kin-eta OVS. Jakina, gero, datu enpirikoek aldeztu beharko lukete ordena hori. Aldezten dute?

Hortxe izanen genuke ordenazioá on lau hitz-ordena horiek aráuz euren zailtasun prozesatiboa (mugimendu sintaktiko gehiago, zailtasun/kostu gehiago) abiatuz ti oinarrizko SOV hitz-ordena, nola gertatuko litzaken an kasua on euskara. Baina, zér diote (euren) datuek?

Esan nahi baita ze teoria chomskyar biologiko horren arabera, euskaran prozesatiboki errazagoa izanen litzake OSV (bidenabar, munduan praktikoki zero maiztasunekoa) zeinda SVO (bidenabar, munduan gerota maiztasun handiagokoa). Hortaz, berriro galdetu behar dugu: Zér diote (euren) datuek? Jarraitukó. [3146] [>>>]

Nón sortuko lirake prozesamendu-kostuak an hizkuntzalaritza biologikoa (chomskyarra)? Sortuko lirake an mugimendu sintaktikoak

Atzoko ildoari eutsiz:

• [3144] Baina, teoria oroberdintzailea ez da eusten, hasieratik bertatik: "... prozesamendu-lanetan ia aho batez onartzen dela subjektuak hasieran dituzten hurrenkerak prozesatzeko errazagoak direla hizkuntzan." (Laka, lehenago ze 2015eko uztaila) 

Baina, nón sortuko lirake prozesamendu-kostuak an hizkuntzalaritza biologikoa (chomskyarra)? Kontua da ze halako kostuak sortuko lirake an mugimendu sintaktikoak, nola ikusi ahal dugun an ondoko sarrera (non aipatzen dugún Kayne-ren hipotesi antisimetrikoa: ikus #137, #1079 eta #1080) :

• [1102] Atzerakarga chomskyarra 

Atzo ikusten genuén nola...

..., orbita chomskyarrean ere, ordena batzuk izan litezké errazagoak ze beste batzuk. Izan ere, Laka-ren hitzetan,...

... [hipotesi antisimetrikoan] egitura buru-azkenak buru-lehenak baino sintaktikoki konplexuagoak dira. [... areagoko eragiketa sintaktikoak burutzen dituzte;...] [Laka, 2008:11]

halan ze egitura buruazkenak izanen liraké sintaktikoki eta konputazionalki gutxio errazak zein euren kide burulehenak, justuki zeren egonen liraké, nolabait esán, urrutiago ti Gramatika Universala, beti ere ustezkoa. Beste era batera esanda, ordena burulehena izanen litzaké errazagoa zatio izán "oinarrizkoagoa"... biologikoki.

Horretaz, Laka-k aipatzen ditú ondorengo hitzak ganik Erdozia zeháztuz nóla prozesatuko liraken eragiketa sintaktiko konplexuago horiek (an "Simetria ala simetria eza? Hitzordenaz hausnarrean" 2008:16):

"... zenbat eta prozesu sintaktiko konplexuagoak izan, orduan eta zama handiagoa ezarriko diogu oroimenari, eta gure egitura kontzeptualak denbora gehiagoz mantendu beharko dira aktibatuta." (2006b:293) [Erdozia-ren hitzak (2006), zein Laka-k aipatu an bere 2008ko artikulua] 

Ikus aipu osoa (Laka, 2008:16):

Laka-k jarraitzen dú (2008:16):

Adibidez, mugimendu edo lekutze sintaktikoa konputatu ahal izateko, gogoratu behar dugu (oharkabean bada ere) lekuz kanpo aurkitutako osagaiekin, eta gainerako osagai eta elementuak konputatzen jarraitu behar dugu, lekuz kanpoko osagaien jatorrizko lekuak eta perpausaren elementu guztien arteko harremanak egokiro antzeman arte (Gibson 1998). [Laka, 2008:16]

Ikus zabalago:

Orbita chomskyarrean egon litezké ustezko hipotesiak (nola antisimetrikoa) non, Laka-k dioenez, ordena derivatuek (ez "oinarrizkoek") erlatiboki gehiago zamatuko lukete hiztunaren  memoria, sortuz zérbait zeri dei geneiokén... atzerakarga, esan nahi baitá... atzerakarga chomskyarra.

Hortaz, hizkuntzalari biologikoak saiatzen dirá azaltzen ezin ukatuzko diferentzia prozesatiboak artén hitz-ordena diferenteak bidéz mugimendu sintaktiko batzuk (abiatuz ti oinarrizko hitz-ordena bat, parametrikoki finkatua), bide emanez ki egitura sintaktikoki konplexuagoak [Laka, 2008], zeren...

... areagoko eragiketa sintaktikoak burutzen dituzte;... [Laka, 2008:11] 

Eta noláko konplexuak (zénbat mugumendu sintaktiko) burutu beharko lirake an, demagun, oinarrizko SOV hitz-ordena batki lórtu hitz-ordenak nola OSV, SVO edo OVS? Bihar jarraitukó. [3145] [>>>]

Baina, teoria oroberdintzailea ez da eusten, hasieratik bertatik: "... prozesamendu-lanetan ia aho batez onartzen dela subjektuak hasieran dituzten hurrenkerak prozesatzeko errazagoak direla hizkuntzan." (Laka, lehenago ze 2015eko uztaila)

Mintzo ginen atzokoan burúz teoria oroberdintzailea, zeinen arabera ez den existitzen batere hitz-ordena abantailatsurik, adibidez tik ikuspuntua on efizientzia an bere prozesamendu linguistikoa (azpi baldintza orokorrak). Dena litzake berdin:

Berdin dio sintaxiaren ordenak, hizkuntzaren egiturak: guztiak prozesatzen ditugu efikazia berdinarekin. (Lakaren irakaskizuna. Ikus Luistxo Fernandezen "Burmuina aztertuz ikasi ditugun euskararen 4 sekretu", publikatua an Sustatu, 2015-07-20).

Berdin da edozer. Edozein kasutan ere, hizkuntza guztiak izanen dira berdin eraginkorrak.

Baina, hasieratik bertatik, teoria oroberdintzaile hori ez da eusten, nola konprobatu ahal dugún, adibidez noiz irákurri nóla Laka-k berak gogoratzen digún honako hau: 

• [1166] [#1] Laka: "... prozesamendu-lanetan ia aho batez onartzen dela subjektuak hasieran dituzten hurrenkerak prozesatzeko errazagoak direla hizkuntzan."

Dio Itziar Laka-k an bere "SVO eta OVS hurrenkerak": 

...  prozesamendu-lanetan ia aho batez onartzen dela subjektuak hasieran dituzten hurrenkerak prozesatzeko errazagoak direla hizkuntzan. [Laka, lehenago ze 2015eko uztaila]

Aurrena, egin nahi genituzké hiru ohar gain artikulu hori:

• Artikuluan ez dago datarik, baina artikulu hori jada aipatzen genuen an gure sarrera titúlatzen "Laka: norbaitek explikatuko al dit?" (Balbula, 2015eko ekaina). Beraz data horretarako, artikulua publikatua zen.

• Goragoko aipuko hizkuntza hori ez da hizkuntza partikular bat, baizik "hizkuntzá", bakarra, biologikoa, organo moduko bat.

• Artikulu horretako tituluan, gutxienez 2015etik, báda huts tipografiko ondo-nahasgarria, artikulua ez baita referitzen ki konparazioa artén SVO eta OSV, nola tituluak dioen, baizik artén SVO eta OVS, nola agertzen dén gaindi artikulu osoa. 
  

Baina, ohar horiek egindakoan, gaurko kontua da ze, hilabete bat beranduago, 2015 uztailean aurkitzen dugú Laka katedratikoa irakasten ze (2015):

• Berdin dio sintaxiaren ordenak, hizkuntzaren egiturak: guztiak prozesatzen ditugu efikazia berdinarekin. [ikus, adibidez, atzoko sarrera]
  

Beraz, Laka irakasten ari da ze ordena sintaktiko guztiak berdin prozesatzen dira, noiz bádaukan evidentzia sendoa ezen...

... subjektuak hasieran dituzten hurrenkerak prozesatzeko errazagoak direla... [Laka, lehenago ze 2015eko uztaila]

Beste behin ere galdetu behar dut: "Laka: norbaitek explikatuko al dit?". Hortaz, atzokoan genioén:

Adibidez, nóndik sostengatzen dute ze OSV eta SVO dirá berdin potente-efektiboak an baldintza komunikatibo orokorrak? Nón daude evidentziak? Inon ez! 

Eta hori gutxi balitz, Laka (akaso euskal sintaxilari eraginkorrena an ikerkuntza akademikoa, esan nahi baita, universitatekoa) saiatzen da baztertzén beste teoria bat zeinen aldeko evidentziak pilatzen diren (deituz "sasiteoria").

SVO sujetu-lehena izanki, hortxe dugu 1. argumentua zeinekin aldeztu ahal dugun ze SVO dá orohar prozesatzeko errazago zein OSV (esan gabe doa, azpi baldintza orokorrak). Jarraitukó.

Ez, teoria oroberdintzailea ez da eusten, hasiertik bertatik. Jarraitukó. [3144] [>>>]

Zér da hori?

 Atzokoaren harira, egoki iruditu zaigú hemen zerrendatzea honako serie osoa:

• Unibertsitatea, zeru hori 

• Erdozia (2006) edo zelan desitxuratu ondorio enpiriko batzuk 

• Laka: norbaitek explikatuko al dit? 

•  Prozesamendu-kostua ez da soilik neurtzen an irakurketa-denborak

• Sei hilabete geroago, Lakaren artikulu antizientifikoak hor jarraitzen du 

• Eztabaida zientifikotik at? Hori da bide antizientifikoa 

• Nahi duenak ikus beza: erabili dituzté errore-portzentajeak eta reakzio-denborak noiz konparatzen SOV eta OSV, baina ez noiz konparatzen SVO eta OSV 

• Mesedez, hartu minutu bat eta irakurri hau 

• Soilik horrela 

• Very low? Zinez, ez da sinestekoa! 

• Zein dira oinarrizkoagoak: irakurketa-denborak edo errore-portzentajeak? 

• Esaldi pluralen efektu berdintzailea 

• Zuek valoratu 

nondik, gaurkoan, gogoratu nahi genukén honako hau:

• [230] Mesedez, hartu minutu bat eta ikusi hau 

Diote "Laka/Erdozia-k, Mestres-Missé-k eta Rodriguez-Fornelles-ek (2009)" noiz konpáratzen SOV eta OSV:

...the comprehension task revealed that answering a question about an OSV sentence was harder than answering a question about a SOV sentence, as evidenced by a significant longer reaction times to provide an answer (see Fig. 1B)

and a significant larger percentage of errors produced (Fig. 1C and Table 2).

Thus, at least under this experimental situation, the processing of OSV sentences was harder than the processing of SOV sentences. (Laka/Erdoziak, Mestres-Missé-k eta Rodriguez-Fornellesek (2009), 5. or.)

Beraz, noiz konpáratzen SOV eta OSV, reakzio-denbora eta errore-portzentaje esanguratsuki handiagoek ekarriko duté (thus) valorazioa ezen OSV esaldien prozesamendua dá zailagoa zeinda SOV esaldien prozesamendua.

Ikus orain Laka-k erabilitako emaitzak noiz konpáratzen SVO eta OVS an antzeko experimentu bat non erabiltzen dirén antzeko esaldi singularrak (nahizta, kasu honetan, experimentuan partaideei eskaini zaizkién ber esaldi singular horiek nahastuak artén beste esaldi batzuk, pluralak eta anbiguoak, baina tira; ikus "SVO eta OVS hurrenkerak" eta Erdoziaren tesia [2006]):

• Ikus goragokoaren antzeko diferentzia esanguratsuak an reakzio-denborak (soilik an esaldi singularrak):

• Ikus goragokoaren antzeko diferentzia esanguratsuak an errore-portzentajeak (soilik an esaldi singularrak):

Zéin da diferentzia? Ba, diferentzia da ze orain Laka-k ez du ondorioztuko ze at least under this experimental situation, the processing of OVS sentences was harder than the processing of SVO sentences (nola beharko litzaken).

Ez, hor Laka-k esanen digu ze nabarmentzekoa da ez dugula inolako prozesamendu-abantailarik aurkitu subjektua lehenengo duen hurrenkeraren kasuan (SVO) respektu OVS (ikus Laka-ren "SVO eta OVS hurrenkerak"). Zér da hori?

Bai, zér da hori? [3143] [>>>]

Euskal hizkuntzalaritzan, baina, ez da debatitzen, ez da okerra onartzen, ez da mintzatu ere egiten, soilik nagusituko dá ixiltasun irresponsable bat (noiz ez den iruzurtia) ganik erantzule maximoak on euskal hizkuntzalaritza

 Atzokoaren harira, saiatuko gara komentazen honako puntua:

Baldin dira azaltzen testu geyo, dute indartuko ba (1) teoria edo beste; itxuraz bederen. 

Bai, halaxe da zientzia, halaxe funtzionatzen da zientzia: azalduko balira textu gehiago, izanen genituzke argumentu gehiago ki indártu edo ahúldu teoria ezberdinak. Hain sinple. Zeren, nahizta dagoeneko báditugun argumentu argiak ki erlazionatu sendoki iberikoa, baskonikoa, akitaniera eta egungo euskara (adibidez: "eŕaukon" eta aditz-morfologia,  "abaŕ" eta beste zenbaki batzuk, "-tar", "-ko", -to" eta beste sufijo batzuk,...), dudagabe irrikitan gaude nóiz agertukó evidentzia gehiago. 

Hortaz, eta laburbilduz, bi teoria lehian badira, zéinek izan argudio gehiago eta sendoagoak bere alde, hori nagusitu beharko litzake gain bestea, nahiz ekárri ondorio... desatseginak, akaso alderantzikatuz gure aurreko ikuskera. Hain zuzen ere, hala gertatu jatan niri noiz hasi nintzen estudiatzen literatura linguistikoa, bilatuz erantzunak harago ti betiko topikoak, esan nahi baitá erantzun landuak, honestoak, erantzun zientifikoak zeinekin aurreratu an nire ezagupena on euskara eta hizkuntzak orohar.

Zientzian behar dá debatea, zein aurkitzen den an zientziaren izaera bera. Zientzilariak landu behar ditú teoria guztiak, zein konparatu eta debatitu behar dituen. Eta esan daigun ze helburua badá ikastea (nola beharkó), debatean arrazoirik ez izatea ez da ezer berezirik, ezpada sinpleki aukera bat ki ikasi gehiago, halan ze, naturaltasunez, eskerrak eman behar deutsegu (obj. sg/pl.) ki horiek ze ateratzen gaituzten ti gure erroreak, zeren eurei zor diegu gure progresoa.

Euskal hizkuntzalaritzan, baina, ez da debatitzen, ez da okerra onartzen, ez da mintzatu ere egiten, soilik nagusituko dá ixiltasun irresponsable bat (noiz ez den iruzurtia) ganik erantzule maximoak on euskal hizkuntzalaritza, zeinen adierazle maximoetako bat dén Itziar Laka, nor gainera atrevitu den ki adierazi ze gure teoria funtzionalista dá sasiteoria bat noiz justuki teoria horrek azaltzen dituén ia ezin hobeki era guztietako datuak. Zinez, ez sinestekoa!

Puntu horretaz, gaurkoan, gogoratu nahi genuke honako sarrera:

• [228] Eztabaida zientifikotik at? Hori da bide antizientifikoa 

Luistxo Fernandez-ek (an bere "Burmuina aztertuz ikasi ditugun euskararen 4 sekretu", publikatua an Sustatu, 2015-07-20) dú aipatzen hurrengo esaldia ganik Itziar Laka hizkuntzalari chomskyar famatua:

"Eztabaida zientifikotik at utzi behar ditugu sasi-teoria horiek", esan zuen Lakak. Jomugan, Jesus Rubiok sutsuki defenditu du euskararen erreforma dago, dudarik gabe; ez dakit horrenbeste Joxe Aranzabalek eta beste batzuek defenditu duten euskara ez-esklerotikoa egiteko bideak (Irakur Sustatuko hau). [Luistxo Fernandez, aipatuz hitzak on Itziar Laka]

Sasi-teoria horien arabera, sintaxi (hizkuntza) batzuk izanen zirén komunikatiboki eraginkorragoak (oro har) zeren erabiltzen dituzte estruktura sintatikoki potenteagoak. Horrek, jakina, ez dakar munduko hizkuntza guztiak ez izatea berez berdinak, izan ere denak ere bádira berez berdinak, baina gauza da ze hizkuntza (sintaxi) batzuk aurkitzen dirá an estadio teknologikoki aurreratuagoa (garatuagoa) ezi beste batzuk (esan nahi baita ze sintaxi garatuagoak ere pasatu dira gaindi estadio gutxiago garatuak). Berdin ere gertatzen da an edozein teknologia.

Teoria hori ez da sasi-teoria bat. Sasi-teoria bat izanen litzaké zerbait internoki inkoherentea, esan nahi baita formalki kontradiktorioa an bere terminoak edo an bere logika. Baina teoria teknologiko-garatzailean (dei deiogun horrela) ez da barruko kontraesanik eta bere logika teorikoa gardena da.

Beste alde batetik daukagú teoria sintaktikoki oroberdintzailea, zeinen arabera dena da berdin: berdin da sintaxi edo hizkuntza batean eukitzea juntagailu kopulatiboak edo ez (nola "eta" edo "edo"), berdin da hizkuntza batek (hiztun batzuek) eskura eukitzea baliabide konparatibo berezituak edo ez, berdin da eukitzea estruktura erlatibo potenteak edo ez, berdin da SVO edo OSV...

Berdin dio sintaxiaren ordenak, hizkuntzaren egiturak: guztiak prozesatzen ditugu efikazia berdinarekin. (Lakaren irakaskizuna. Ikus Luistxo Fernandezen "Burmuina aztertuz ikasi ditugun euskararen 4 sekretu", publikatua an Sustatu, 2015-07-20).

Berdin da edozer. Edozein kasutan ere, hizkuntza guztiak izanen dira berdin eraginkorrak.

Bi teoria kontrajarri daudenean, zéin gailenduko da? Ba, zientziaren ikuspuntutik, gailenduko da húra ze lortzen duén sostengu enpiriko handiena. Bide horretatik, teoria ezberdinek erakutsi beharko dituzté euren evidentziak eta argudioak afin komunitate zientifikoak (eta edozeinek) erábaki zéin teoriak duen pisu gehiago. Hori litzaké bide zientifikoa.

Bide antizientifikoa da bideá on desautorizazio gratuitoa (bistan denez, oso merkea), zeintan ez den onartu ere egiten kontrako teoria (zein, izanez ere, ez litzakén teoria ere, baizik sasi-teoria). Horixe da bideá on Itziar Laka. Bide antizientifikoa.

Horren inguruan, halaber irakurri ahal duzú #224, #235 eta horien ingurukoak. Bihar jarraitukó. [3142] [>>>]

Leire Malkorra (an webgunea on Aranzadi Zientzia Ekartea): "Irulegin askoz gehiago dago: etxebizitza osoak, zeramika zatiak, biztanleen eguneroko objektuak, etxeko animaliekin, armekin eta abarrekin lotutako elementuak... industen jarraitu behar dugu, asko baitago aurkitzeko."

Atzokoan Migeltxo-k:

Ze aukera dago ki arkitu testu berriak? Baldin dira azaltzen testu geyo, dute indartuko ba (1) teoria edo beste; itxuraz bederen. 

Utzi deiegun erantzuten ki hango arkeologoak, nola adibidez Mattin Aiestaran, zein dén Irulegiko indusketaren zuzendaria: 

Irulegiko aztarnategia berezia da. Hemen lan ordu bakoitzak bere fruituak ematen ditu, eta laster aurkikuntza berriak egitea espero dugu. Talde on batekin eta baliabide gehiagorekin ikerketa bizkortu dezakegu . [Aiestaran, gaur bertan, an webgunea on Aranzadi Zientzia Ekartea]

edo Leire Malkorra, zein dén Irulegiko Eskuaren aurkitzailea: 

Irulegiko Eskua baskoi hizkuntzaren sekulako testigantza eman digu. Baina Irulegin askoz gehiago dago: etxebizitza osoak, zeramika zatiak, biztanleen eguneroko objektuak, etxeko animaliekin, armekin eta abarrekin lotutako elementuak... industen jarraitu behar dugu, asko baitago aurkitzeko. [Malkorra, gaur bertan, an webgunea on Aranzadi Zientzia Ekartea]

 

Dirudienez, induskatu dute soilik zati erlatiboki txiki bát on Irulegiko aztarnategia (Irulegin askoz gehiago dago: etxebizitza osoak,...), halan ze espero izatekoa da ze eginen dituzté aurkikuntza gehiago, eta, espero daigun, kin inskripzio gehiago. Hala bedi. 

Bihar saiatuko gara komentatzen goragoko galderaren bigarren zatia:

Baldin dira azaltzen testu geyo, dute indartuko ba (1) teoria edo beste; itxuraz bederen. 

zein dén komentario bat zek dauka (halaber ahoskatu ahal da honela: zek tauka, eta are fusionatuago: zetauka) zerikusirik kin zientzia bera, kin zientziaren izaera, kin zientziaren funtzionamendua, eta hortaz iruditzen zaigú oso iruzkin egokia, bereziki an esparrua on euskal hizkuntzalaritza, non zientziaren logika ez den respetatzen. Bai, bai, errepikatzen dugú: bereziki an esparrua on euskal hizkuntzalaritza, non zientziaren logika ez den respetatzen. [3141]

Velaza (2026): "... a pesar de que el signo central ha aparecido de una manera deteriorada, ha sufrido una cierta mutilación, se puede recuperar perfectamente la lectura de ese texto."

Atzoko aipuarekin jarraituta, Velaza-k dio (2026):

Esa inscripción ha sido hecha en signario vascónico. Y a pesar de que el signo central ha aparecido de una manera deteriorada, ha sufrido una cierta mutilación, se puede recuperar perfectamente la lectura de ese texto. El texto se lee "abaŕ" que equivaldría al numeral vasco "hamar", y se trata por primera vez de un numeral vascónico. [Velaza, 2026] 

Esan nahi baita ze... 

..., se puede recuperar perfectamente la lectura de ese texto. [Velaza, 2026]

Ederki. [3140]

Velaza (2026): "Esa inscripción ha sido hecha en signario vascónico."

Segituko dugu, gaur, ikústen herenegungo deklarazioak ganik Javier Velaza an Noticias de Navarra, zein iruditzen jakú (= zaigú/zaizkigú, ikus #891 eta  #2807) oso erakusgarriak:

• Declaraciones del catedrático Javier Velaza sobre el hallazgo de unos fragmentos cerámicos en Irulegi (2026ko ekainak 25)

Dio Velaza-k:

Esa inscripción ha sido hecha en signario vascónico. Y a pesar de que el signo central ha aparecido de una manera deteriorada, ha sufrido una cierta mutilación, se puede recuperar perfectamente la lectura de ese texto. El texto se lee "abaŕ" que equivaldría al numeral vasco "hamar", y se trata por primera vez de un numeral vascónico. [Velaza, 2026] 

Horri gainera geneio (= genezaioke/genezaizkioke, ikus #2180) ze, "abaŕ" transkribatzeko, nahikoa dugú signario iberikoa, nola esaten genuen an:

• [3134] "abaŕ" agertuko litzaiguké gardenki idatzia bidéz ipar-ekialdeko signario iberikoa, berdin nola gertatzen zén kin "eŕaukon" adizkia 

Edonola ere, kontuan hartuz ze inskripzio hori idatzi da an esparru baskonikoa (Irulegi, Iruña ondoan) eta are an ber etxea non agertu dén Irulegiko eskua (zeintan ezberdindu baituté signario baskonikoa), halanola ere ze inguru hartan aurkitu dela tresneria ki egin halako inskripzioak, pensatzekoa da ze inskripzio horiek idatziko zirela an esparru horretako hizkuntza eta signarioa, alegia hizkuntza eta signario baskonikoa (ikus #3137 eta #3138). [3139] [>>>]

Velaza (2026): "... los 'stili', los punzones de escritura que han sido hallados en el lugar, y eso nos ratifica que evidentemente se escribía porque tenían los instrumentos de escritura..."

Itzuliz orain ki elkarrizketa ganik Eva Caballero an Radio Euskadi, gaur azpimarratu nahi genuke honako galdera eta erantzuna burúz tresneria ki idatzi (ikus elkarrizketa osoa estekatua adibidez an #3135): 

Eva Caballero (kazetaria): ... es también algo relevante constatar la presencia (...) de la escritura en la vida cotidiana del poblado de Irulegi, porque han aparecido no solamente estas piezas inscritas sino el propio instrumento para las inscripciones.

Javier Velaza:  Sí, es muy importante, porque la primera información que estos textos nos dan es que en Irulegi se escribía, se escribía y necesariamente se leía. Pero la mano de Irulegi no está sola, no es un hecho aislado sino que también en la vida cotidiana de la casa había escritura sobre la cerámica y que alguien tenía que interpretar esa escritura. Eso ratifica que los vascones de esta época habían incorporado la técnica de la escritura a su vida cotidiana. Hay elementos que también lo hacen ver, por ejemplo los stili, los punzones de escritura que han sido hallados en el lugar, y eso nos ratifica que evidentemente se escribía porque tenían los instrumentos de escritura habituales en esa época. Otra cosa es que nos aparezcan o no los textos escritos con esos punzones, pero cuando alguien tiene un punzón es porque va a escribir, y quizás de una manera más o menos habitual.

Bai, oso puntu interesgarria iruditzen zigu konstatatzea ze Irulegiko bizilagunek bázuten idazteko tresneria (stiliak, puntzoiak), zein pensatzekoa denez, erabiliko zituzten... idazteko. [3138] [>>>]