Nóla da posible ze norberaren paperean sortutako zirriborro matematiko batzuk izan daitezén baliotsuak ki hobeto aztertu realitate konplexuak?

Gaur tartetxo bat eginen dugu ki erakutsi beheragoko videoa, Mikel Mendizabal-ek grabatua, editatua eta atzokoan jaso nuena, non saiatzen garen azáltzen zér den eredu teoriko bat, kasu horretan aplikatua ki geometria (horko ereduaren bidez saiatzen gara islatzen realitate geometriko bat, lur-zati bat, zeinen azalera kalkulatu nahi dugun). 

Eredu teorikoak dirá zerbait abstraktua, tipikoki sinplea, norberak paperean egina, zeinen utilitate praktikoa ez den izaten hain argia (niretzat bederen, hasiera batean, ez zen). Azken buruan, nóla da posible ze, adibidez ekonomian, norberaren paperean sortutako zirriborro matematiko batzuk izan daitezén baliotsuak ki hobeto aztértu kanpoko realitate bat hain konplexua nola adibidez ekonomikoa? Egitan, iruditu ahal da zerbait inprobablea, eta akaso ezinezkoa, eta justu puntu hori saiatuko gara argitzen an ondoko video hau:

Ikusten denez, azterketa konkretu batean, eredu teoriko egokiak (eta, hortaz, aplikagarriak ki realitatea) egonen liraké sinplifikatuak respektu realitatea baina an detaileak zein ez diren gure interes berezikoak (adibidez, lur-zatiko ondulazio horietan, soilik interesatzen zaigu ze elkarrekin nahiko ondo konpensatzen dira respektu lerro zuzen bat), bitartean eta (eta hauxe da puntua) eredu horiek ondo jasoko lituzketén gure intereseko ardatz nagusiak: hóriek zein dirén ondo esanguratsuak an gure azterketa (goragoko kasuan, orokorreko forma triangularra). Eta kontua da ze, gure intereseko ardatz nagusi horiek ondo aukeratuta daudelarik, handik ateratako ondorio teorikoak baliotsuak izanen dira.

Galderarik izanez gero, koméntatu eta saiatuko gará argitzen. [3033]

Atzoko forma horiek ("daraut", "daraust") dirá sintetikoak, ez-laguntzaileak

 Egin nahi genituzke zenbait prezisio burúz atzoko formak (ikus beherago) eta euren evoluzioa:

Amaitzeko, ohartarazi ze forma datibo horietan, 3. personak ez dirá "-(t)sio", baizik "-(t)so", antzera nola aldaera ez-indartua dén "-(k)o" eta ez "-(k)io".

Lehen kontua (eta gaurko kontua) da ze forma horiek dirá sintetikoak, ez-laguntzaileak. Gero, "*eraun" aditz sintetikoa hasiko zén erabiltzen nola laguntzaile aktibo tripersonal indikatiboa, hor nonbait garatuz "de-" hasiera an "deraut" formak:

• da-ra-u-(k)o / da-ra-u-(t)z-o → d-e-ra-u-(k)o / d-e-ra-u-(t)z-o

Mendebaldean (akaso Gasteiz alde horretan) forma horiek jada hartua izanen zutén euren forma higatua (ikus #3026):

• d-e-u-(k)o (sg) / d-e-u-(t)z-o (pl)
  

eta alde horretan, nonbait, joanen zirén desagertzen (deserabiltzen) forma objetu-singularrak (nola "d-e-u-(k)o": ikus #3025 edo #3027), zeinen lekua joan zen okupatzen ganik forma pluralak, zein, bidéz analogia kin "-tso" erako aditz zaharrak, bihurtu zirén eurak ere "-tso" formak, an "*eraun" aditzaren erabilera guztiak (laguntzaileak eta sintetikoak ere: ikus #3016): 

• d-e-u-(t)z-o (pl) → d-e-u-ts-o (sg/pl)
  

zeinen erabilera zén konpatiblea kin objetu-singularrak eta pluralak (sg/pl). Nonbaiten, akaso marginalki gerta zitekén "derautzo  → derautso  (finean → deutso)".  

Gero, noiz forma horiek joan ziren hedátzen ki mendebaldeko alde ezberdinak, hizkera batzuetan gelditu zirén erabilera mixto horiek ("deutso" sg/pl), baina beste batzuetan garatuko zirén forma plural berriak, aplikatuz betiko "z(a)" pluralgilea an amaiera ("deutso-z"). Bihar gehiago. [3032] [>>>]

Hipotesi bat buruz nóla garatu zén "eutsi" aditza, eta bere adizki datiboak: "niri daust, zuri dautsu, hari dautso,..."

Gaur planteatuko dugu hipotesi bat saiátuaz azáltzen nóla garatu zén "eutsi" aditza, eta bere adizki datiboak an:

• niri daust, zuri dautsu, hari dautso, guri dausku, zuei dautsue, haiei dauste
  

Has gaitezen gogorátuz hasiera hau:

• [2495] "-u-" an "da-u-t" eta "u-ka-n" adiéraziz "pertenentzia" versus "-i-" an "da-i-t" eta "i-za-n" adiéraziz "referentzia"

Herenegun proposatzen genuén honako garabidea, kin "u" erroa adiéraziz pertenentzia, expresatuz nóri pertenitzen zaión dena delako "da" hori (an "da-u-t" eta an "(e)-u-ka-n"):

Analogoki, garatuko zén antzeko ibilbide bat respektu "-i-" erroa, adieraziz "referentzia", expresatuz nóri referitzen zaión dena delako "da" hori (an "da-i-t" > "za-i-t" eta an "(e)-i-za-n"). 

Pensatzekoa da ze sorrera-sorreran ez zen halako morfema referentzial explizitorik emanen, erabiliz aski orokorki honako forma datiboak:

• da →  (niri) da-t, (zuri) da(t)zu, (hari) dako,...

nondik, bustidura analogikoa eginez, derivatu ahal ditugú honako formak:

• da →  (niri) ja-t, (zuri) ja(t)zu, (hari) jako,...

Gero hasiko zén erabiltzen "-u-" erro zehatzagoa, eta aldi berean, hizkera batzutan bederen, hasiko zen erabiltzen "-i-" morfema referentziala (an ber forma zein "-u-" erroa, baina adieraziz soilik referentzia):

• da →  (niri) da-i-t, (zuri) da-i-zu, (hari) da-i-o,...

Hortik, bustidura analogikoa eginez, atera ahal dira honako formak:

• da →  (niri) za-i-t, (zuri) za-i-zu, (hari) za-i-o,...

Horrela, dauzkagú:

• "-u-" an "da-u-t" eta "u-ka-n", adieraziz "pertenentzia" 

versus 

• "-i-" an "da-i-t" eta "i-za-n" adiéraziz "referentzia"

eta hortxe ditugu "u" eta "i" oinarrizko erroak, antzera nola dauzkagúm beste funtzio batzuetan, "a", "o" eta "e" erro vokalikoak.

Galdera da: hor nola integratzen da "eutsi" aditz bipersonal sintetiko zaharra eta bere adizkiak? Ba, gure ikuspegitik, honela izan zitekén:

Behin daukagularik "niri d-a-u-t, hari da-u-(k)o" adizkiak, signifikatuz "niri pertenitzen zait" (zeinen partizipioa litzakén "eu(k)i"), gerora sortuko zén horren versio indartsuago bat, zeinen partizipioak izanen zuén honako expresio indartua:

• hari e-u-ts-i

non morfema (eta fonema, soinu) indartzailea izanen litzakén "-ts-" hori. Elementu indartzaile horrek adieraziko luké lehengo ber ideia baina, nolabait esan, an modu indartsuago eta jarraituago bat, akaso jatorrian adiéraziz jabearen ahalegin modukoak ki manténdu pertenentzia hori, zérbait nola "aguantatu", "mantendu zure pertenentzia", "eutsi gogor!". Nolabait esanda, jatorrian litzaké ber "e-u-(k)i" baina gehituz nolabaiteko esfortzuak ganik euslea ki mantendu zerbait, zeini apuntatzen zaion bidéz datibo bat:

• eutsi horri!

Eta "-ts-" horrekin sortuko zirén bere adizki bipersonal datiboak:

• niri daust, zuri dautsu, hari dautso, guri dausku, zuei dautsue, haiei dauste
  

zein izanen zirén "euki" aditzaren moduko adizki datibo ez-aktiboak, eta zeinen jatorria ez litzaken baizik aditz horren indartze fonetiko eta semantiko bat. Honelako zerbait:

Amaitzeko, ohartarazi ze forma datibo horietan, 3. personak ez dirá "-(t)sio", baizik "-(t)so", antzera nola aldaera ez-indartua dén "-(k)o" eta ez "-(k)io". [3031] [>>>]

"i(n)otsi" aditza litzaké hain zaharra ze aurkitu litekén an denominazioa bera on euskara ("i(n)o-s-(k)ara > euskara)

Atzokoan aipatzen genuén "dinotsut" adizkia, zein pertenituko litzakén ki "i(n)otsi" aditza (edo hurbileko aldaera bat zeinen variazioak ez liraken bereziki esanguratsuak ki gure helburuak):

• Iñotsi, manar, más bien fluir. [Azkue, 1935]
  

zeinen zentzua aisa lotu ahal den kin jarioa zein den existitzen noiz "mintzátzen" edo "esaten" ("dinost"...), eta zeinen erroak parte hartuko lukén an izendapena bera on euskara ("i(n)o-s-(k)ara > euskara), izan ere horren zaharra litzake aditzi hori. Puntu horretaz, gogora daigun ondoko pasartea ganik Lakarra (2006), non aipatzen dén hipotesi hori, planteatua ganik Irigoien (1977) eta Lakarra-k (2006) gero moldatua (ikus #1787): 

Formaren aldetik [Azkue-k aipatutako "inotsi" aditz horrek]  ez du "esan" zentzuz erabiltzen diren flexioetatik alderik eta erauntsi erak ere, dudarik gabe faktitiboa formaz, zentzu bat baino gehiago ditu: bat, gorago ikusi dugun bezala, "hitz egin, mintzatu", eta "erautsi" erak bezala "ari izan";... [Irigoien, 1977]

Bai, hortxe da "i(n)otsi" aditz zaharra eta ondo zabaldua geografikoki ("diostazu", "diotsut"), eskainiz eredu erraza ki analogia (edo nahiago bada, hibridazioa) nola izan ahal dén atzoko "derautzut >= derautsut >= deutsut". [3030] [>>>]

"di(n)otsut", dirautsut", dautsut" forma ustez zaharrak versus "derautzut >= derautsut >= deutsut" forma ustez berriagoa eta analogikoki sortua

Azkue-k (1925) honako hau dio burúz dinotsut y dirautsut formak, zein izanen lirakén, bere ustez, eredu moduko bat:

De verbos conjugables no auxiliares sólo se escogerá el verbo *irautsi decir o hablar (a alguien) cuyas felxiones receptivas se oyen a diario por todas partes. Son asímismo muy oídas las de  *ion decir. Unas y otras conviven a paesar de su sinonimia: dinotsut y dirautsut ambas significan "*Os lo digo". En conjugación remota (pretérito imperfecto) *ion cede su puesto al otro. [Azkue, 1925:704]

Nabarmentzekoa da "diraust" erako adizki horien presentzia handia:

... se oyen a diario por todas partes. [Azkue, 1925:704]  

Eta galdera da: Zaharrak al dira "diraust" edo "dirautsut" forma horiek? Erantzuna iruditzen da baiezkoa, zeren Etxepare-k berak (1545) erabili zuén halako forma bat (an adiera ezberdina; izan ere, anitz adiera jaso dituzté halako forma horiek barrén euren ibilbide zabala; beheragoko bi irudiak hartu ditugu ti Ariztimuño-ren tesia, jada aipatua adibidez an #3023):

Viocian diraustaçu guertuz, ama eztia, çure orduco doloriac eta vihoz çauriac. [Etxepare, 1545]

eta Behe-Nafarroan bertan aurkitzen dugú honako hau perténitzen ki "*eradun" aditza (kin objetu plurala), ikusten denez oso antzekoa:

çamariac penxaraciten dirauztaçu [Etxauz, 1584]

Horrekin guztiarekin esan nahi dugu ze halako formak nola "diraustaçu" eta "dirauztaçu" (edo horren antzekoak ere), zaharrak dira (eta geografikoki oso zabalduak) halanola ere formalki oso hurbilekoak eta akaso bereziki egokiak ki gertatu euren arteko analogia formalak noiz egoki den: adibidez, noiz egiten dén konkordantzia objetu-pluralen reinterpretazio singularra ere. [3029] [>>>]

Eta zér esan burúz bi "deraustae" tripersonal horiek erabiliak ganik Lazarraga an guztiz ber zentzua nola haien versioak kin "-tz-" ("*eradun")

Aurreko sarreretan aipatu izan dirá "deraustae" laguntzaile tripersonal indikatibo normalak an Lazarraga (1588):

Alfer ifini naiçu purgaetan / ozpin-baracacetan seculaco: / ez deraustae besteric ateraco, / salvo bay çaitudala amaetan (B22: 69-72) [Lazarraga, 1588]

Bestalde, aipatu ohi da Lazarraga-ren polimorfismoa an adizkiak, alegia forma ezberdinak erabiltzea ki beté ber funtzioa, hala nola adibidez:

• nik hura dot, deut, det, dut

non, bide batez, "deut" hori ("nik hura deut") nahastu ahal den kin "*eradun"-go beste hau: "hark niri de(ra)ut > deut", alegia estandarreko "dit" objetu-singularra, zeinen plurala an mendebaldeko gipuzkera dokumentatu den nola "diraust", nola ikusten genuén an #3023 (ikus ere #3024):  

Gaur galdetzen dugu: Bá al da "*eradun"  adizki argirik kin "-st-" edo "-sk-" ordéztuz jatorrizko "-zt-" edo "-zk-"? Bai, ikus adibidez honako bi hauek an esparrua on gipuzkera:

• diraust "dizkit" (XVI. mendea, mendebaldeko gipuzkera: Urolaldea-Goierri)

• diuscu "dizkigu" (1716, Lasarte)

Mendebaldeko gipuzkeran ez ei da duda handirik respektu forma horren jatorria: "*eradun", baina ondoko hizkeretan (zehazki Oiñatiko hizkera litzake Lazarraga-rena) badirudi ze askoz gehiago kosta egiten da esleitzea forma hori ki "*eradun", akaso zeren agertzen den kin objetu singularrak, edo akaso zeren, forma horien ondoan, agertzen dirén erabilera datibo-kaussatibo batzuk ere ("*eradun"-ek ere erakusten ditú erabilera datibo-kausatibo sintetiko zaharrak: Irulegiko "eraukon" zaharra izan liteké horietako bat).

Gure ikuskeratik, ordea, aski natural iruditzen zaigu "deraustae" tripersonal normal horiek esleitzea ki "*eradun" (areago kontuan hartzen badugu gorago aipatutako polimorfismoa an Lazarraga), nahizta erabilera horiek (antzera nola aipatutako "nik hura deut" ere) ez izán baizik azken islada marginalak on adizki batzuk zein zeudén galtzear, baina zein denbora bat lehenago izan zitezkén askoz maizkoagoak, edota guztiz nagusiak barnén transizioa ti "*eradun" forma puruak bidén "*eradun" forma jada hibridoak, non "-zt-" multzoa bilakatu dén "-st-", berdin-berdin nola an "diraust", baina orain konkordatuz kin objetu singularrak ere, nola an goragoko "deraustae >= deustae". [3028] [>>>]

Mendebaldeko alderik bazterrekoenean, daukagu egun "deukot" (= "daukat"), zein formalki dén "*eradun" forma singular higatu bat (alegia, gabén "-ra-")

Genioen atzo ze "*eradun"-adizki objetu-plural higatuak (nola "deutzot > deutsot)...

... hasiko ziren erabiltzen kin objetu-singularrak ere...

akaso noiz "*eradun"-en forma objetu-singular batzuk (nola "deukot") hasi ziren izaten nahasgarriak (adibidez respektu "euki" aditzeko "daukot > deukot"),...

eta, horren inguruan, gaur ikusiko dugu nóla banatuta daudén gaur egun estandarreko "daukat" formaren aldaerak, aráuz Euskararen Herri Hizkeren Atlasa (EHHA, klikatu gain irudia ki ikusi hobeto):

Irudian ikusi ahal dugu nóla mendebaldeko alderik bazterrekoenean (eta, akaso horregatik, hein batean konservadoreetakoa ere), forma estandar hori ("daukat") okupatua dago ganik "deukot" adizkia, zein formalki dén "*eradun" forma tripresonal objetu-singular higatu bat (gabén "-ra-", ikus #1804). 

Antzera gertatuko zen kin beste adizki batzuk: 

• deukot, deukok/n,... deukozu,...

zeinen formak akaso argiago ulertuko ziren hedátuz forma pluralen esparrua ki objetu-singularrak ere jarráiki patroi formala on inguruko beste adizki batzuk nola adibidez "iotsi" ("esan"), "irauntsi" edo "eutsi" bipersonala bera ere:

• "deutsot, deutsok/n, deutso,... deutsozu,...".

Horrela azaltzen da nóla forma hibrido horiek (oinarriz "*eradun") aplikatuko zirén ki "*eradun"-en beraren adiera guztiak (gogoratu "eman" adiera zaharra, ikus #3016), eta orobat azaltzen da nóla geldituko zirén arrastoak on oinarrizko aditza ("*eradun") an adizkiak nola "deuat/deunat" edo "deuk/deun", izan ere hibridazioa ez baitzen guztiz osotu (normalean, nonbait gelditu egiten dira arrastoak). Era berean, hipotesi horrek lagunduko luke ulertzen nóla hizkera batzutan galdu dirén konkordatzia objetu-pluralak, bitárten beste batzuetan garatu dirén beste konkordantzia objetu-plural batzuk kin material zaharrak ("-z"). 

Gure hipotesi horrek eskainiko liguke transiziobide bat artén oinarrizko "*eradun" laguntzaile tripersonala eta geroko formak, zeinda ez lukete edukizko zerikusirik kin "eutsi" aditz zahar bipersonala. Bálukete, ordea, formazko zerikusirik, izan ere prozesu formal horretan zenbait aditz (printzipioz) zaharrek (ikus goragokoak) eragingo zutén nola atraktore analogikoak an hibridazioa. [3027] [>>>]

Eraña (2020): "Gure ustez, baliteke bokal arteko "-r-" ahularen galera Gipuzkoa aldean Araban baino berankorragoa izatea."

Herenegungoan nabarmentzen genuelarik ze...

• [3024] Gipuzkera zaharrean dokumentatzen dirá "-ra-" gabeko "*eradun" adizki argiak ere

gaurkoan azpimarratu nahi genuke Ane Eraña-ren ideia ezen prozesu hori gerta zitekén lehenago an Araba respektu Gipuzkoa (an bere 2020ko "Jagin aditz laguntzaile ditrantsitiboa aztergai"):

Gure ustez, baliteke bokal arteko -r- ahularen galera Gipuzkoa aldean Araban baino berankorragoa izatea. [Eraña, 2020:239]

Araban (esan nahi baitá, mendebaldeko hizkeretan), ordea, abiapuntua izanen zirén "*eradun" aditzeko "de-" forma regularrak (eta ez "di-" irregularrak nola an gipuzkera), halan ze, elkartuz "-ra-" partikularen higadura ("-r-" intervokalikoa) kin "z → s" eta "tz → ts", izanen genuké:

• de(ra)uzt → deust

• de(ra)utzut → deutsut 

• de(ra)utzo → deutso

zein, formalki objetu-pluralak izanda, hasiko ziren erabiltzen kin objetu-singularrak ere...

• akaso noiz "*eradun"-en forma objetu-singular batzuk (nola "deukot") hasi ziren izaten nahasgarriak (adibidez respektu "euki" aditzeko "daukot > deukot"),...
  

• edo akaso barnén prozesu analogiko bat zeintan hurbilduko ziren ki antzeko aditz tripersonal zahar bezain hedatuak an euskararen geografia guztia (nola akaso bereziki "i(n)otsi", signifikatuz "esan", edo "erauntsi" an zenbait adiera, zeintan ez dugun aurkitu forma objetu-plural zaharrik) edota, era berean, aproximazio formal hori gerta zitekén respektu aditz zahar bipersonalak nola adbidez "eutsi". Halako aditzak, esan lez, funtziona zitezkén nola atraktore analogikoak gainén "*eradun" aditz laguntzaile tripersonala, zeinda, aldaketa superfizial horiekin ere, berdin segituko zuén izaten betiko "*eradun" berbera. 

Edo, jakina, biak batera. [3026] [>>>]

"hark hura hiri derauk/n → deuk/n" ("*eradun" objetu-singularra), berriro sendoki sugerituz nóndik derivatzen dirén mendebaldeko laguntzaile aktibo indikatibo tripersonalak

Komentatzen genuen atzo nóla dokumentatzen dirén "-ra-" gabeko "*eradun" adizki argiak an gipuzkera, hala nola adibidez

• diuztegun ← di(ra)uztegun ("dizkiegun")

• diuzcun ← di(ra)uzcun ("dizkigun")

• diuscun ← di(ra)uzcun ("dizkigun", ikus atzokoa)
  

• diutzudan ← di(ra)utzudan ("dizkizudan")

halanola ere soilik "-r-" gabekoak nola:

• diauzten ← di(ra)uzten ("dizkidaten")

 eta Josu Lavin-ek komentatzen zigún honako hau:

RAdun guztiak RAgabe bilaka daitezke:

derauzut = dauzut
dereizüt = deizüt
derautzut = dautzut
derautsut = deutsut
...

Horretaz, ikus holako ibilbide batzuk an gure #2021, nondik hartu dugún zati hau (klikatu gain irudiak ki ikúsi hobeto):

Alde batetik, dauzkagú:

• derauk/deraun → deuk/deun
  

• darauk/daraun → dauk/daun

edo:

• derauk/deraun → drauk/n → dauk/daun
  

baina, bestetik, ekialdean agertzen zaigú:

• har hura hiri deik/dein  

nola ikusi genuén an ondoko mapak:

*EDUN [+pres., hark-hura-hiri (giz.)] 

*EDUN [+pres., hark-hura-hiri (andr.)] 

Eta ekialdeko "deik/dein" ere abiatzen dirá ti "*eradun":

• derauk/n → "au > ai" = deraik/n (ikus #2030 eta #2031) → "ai > ei" = dereik/n (ikus #2032) → deik/n 

Bestalde, azpimarratu nahi genuke ze irudiotan berriro ikusten dugu nóla mendebaldeko hizkera batzuetan gelditu zaizkigún halako "*eradun" forma higatuak kin konkordantzia objetu-singularra:

• hark hura hiri derauk/deraun →  deuk/deun ("*eradun" objetu-singularra)

• hark hura hiri deua/deuna → doa / dona ("*eradun" objetu-singularra) 

genioenez, sendoki sugerituz nóndik derivatzen dirén mendebaldeko laguntzaile aktibo indikatibo tripersonalak ("*eradun"). [3025] [>>>]

Gipuzkera zaharrean dokumentatzen dirá "-ra-" gabeko "*eradun" adizki argiak ere

Atzokoan amaitzen genuen esánez:

Hortaz, eta ikusten denez, gipuzkeran dokumentatzen dira "*eradun" objetu-plural argi batzuk kin "-st-" ("diraust") eta "-sk-"("diuscu"), aldeztuz gure hipotesia ezen mendebalderagoko "deust" edo "deusku" ere haien erro berekoak direla, alegia "*eradun" aditzekoak.

eta kontua da ze baita domunetatzen dirá "-ra-" gabeko "*eradun" adizki argiak ere, hala nola:

• diuztegun ← di(ra)uztegun ("dizkiegun")

• diuzcun ← di(ra)uzcun ("dizkigun")

• diuscun ← di(ra)uzcun ("dizkigun", ikus atzokoa)
  

• diutzudan ← di(ra)utzudan ("dizkizudan")

halanola ere soilik "-r-" gabekoak nola:

• diauzten ← di(ra)uzten ("dizkidaten")

Horren inguruan idazten dú Ane Eraña-k an bere 2020ko "Jagin aditz laguntzaile ditrantsitiboa aztergai":

..., zehazki gipuzkeraren eremuko lekukotasun batzuetan, -r- gabeko *eradun-en adizkiak lekukotzen dira (23-24-25 . adibideak) ....

Gipuzkera zaharrean *eradun-en adizki batzuetan -r- galdu izanak gure hipotesiaren alde egingo luke, baina bildutako adibideak urriak ez ezik, berankorrak ere badira. Gure ustez, baliteke bokal arteko -r- ahularen galera Gipuzkoa aldean Araban baino berankorragoa izatea. [Eraña, 2020:239]

Denak ere "*eradun" argiak. [3024] [>>>]

Bá al da "*eradun" adizki argirik kin "-st-" edo "-sk-" ordéztuz jatorrizko "-zt-" edo "-zk-"?

Amaitzen genuén atzo zehaztuz gure posizioa burúz jatorria on mendebaldeko laguntzaile tripersonal indikatiboak nola "deust/deutsut/deustet":

Gure posizioa dá: halako formak nola "deustet" edo "deutsut" (tripersonalak, zein agertzen dirén an erabilera ez-laguntzailea ere, signifikatuz "eman") ez dira "eutsi" aditza (esangura oso ezberdinekoa, zeinen erabilera dén aski marginala eta zein dén bipersonala an erabilera beregaina), baizik "de(ra)uztet" edo "de(ra)utzut" ("*eradun" laguntzailearen forma tripersonal higatuak) non "z → s" eta "tz → ts" (izan zitekén noiz hasi zirén berrinterpretatzen an modu singularra ere eta akaso bidéz analogia kin formalki antzeko aditzak). Hala ere, gelditu ziren "*eradun"-forma singularrak ("deuat/deunat"), zein galbidean ari dirén oraintsu ere.

Gaur galdetzen dugu: Bá al da "*eradun"  adizki argirik kin "-st-" edo "-sk-" ordéztuz jatorrizko "-zt-" edo "-zk-"? Bai, ikus adibidez honako bi hauek an esparrua on gipuzkera:

• diraust "dizkit" (XVI. mendea, mendebaldeko gipuzkera: Urolaldea-Goierri)

• diuscu "dizkigu" (1716, Lasarte)
  

zein aipatzen diren an ondorengo pasartea ganik Borja Ariztimuño (2020, "Gipuzkoako euskara zaharre(ta)tik erdialdeko euskarara", ikus ere #1811) [Bide batez esán ze aipuan agertzen zaigú errata bat, izan ere ageri da ze "diraust" adizkia da XVII. mendekoa, eta dá lehenagokoa, XVI.koa, aski zaharra beraz]:

Ez dago garbi *eradun-en aldaeratzat hartzen den erro honen hedadura zehatza, baina XVII. mendean [errata dago hor: dá XVI. mendea] Gipuzkoa mendebaleko bi testutan ageri da, aldi banatan (Mis diraust 'dizkit' , Smn dirauze 'dizkiete'), eta XVIII. mendean, Azpeitiko gutunetako dirauzanac 'dizkionak' (Madariaga et al., 2009); lekukotasun ipar-ekialdekoena, aldiz, Lasarteko bertsoetan aurkitzen da: diuscu 'dizkigu' . Orobat darabilte, ezagun denez, Otxoa Arinek, Irazuztak eta Larramendik. [Ariztimuño, 2020:63]

Hortaz, eta ikusten denez, gipuzkeran dokumentatzen dira "*eradun" objetu-plural argi batzuk kin "-st-" ("diraust") eta "-sk-"("diuscu"), aldeztuz gure hipotesia ezen mendebalderagoko "deust" edo "deusku" ere haien erro berekoak direla, alegia "*eradun" aditzekoak. [3023] [>>>]

Oraindik ere: "deuat/deunat → deustat/deustanat"

Atzokoan amaitu genuén gure sarrera esánez:

Bai, "deuat/deunat" ezin dira lotu kin "eutsi".

Goragoko koadroan dauzkagú "-st-" formak nola "deustat/deustanat" (con presencia de "-st-" en ellas, gure ikuskeran jatorriz sortuak gain "*eradun" objetu-pluralak, eta gero analogiaz zabalduak), zein oraindik ere ari dirén ordezkatzen "*eradun"-forma objetu-singular regularrak ("deuat/deunat").

alegia:

• deuat/deunat → deustat/deustanat
  

Horren gainean, gogoratu nahi genuke honako sarrera:

• [1809] Oraindik zuzen-zuzenean ikusten ari gara nóla adizkiak kin "-z-/-s-" doazén progresiboki irabazten erabilera singularrak

Atzoko taula honetan:

ikusten genuen nóla Eibarren erabiltzen dirén "deuat/deunat" adizki objetu-singular regularrak (eta itxura guztien arabera, zaharrak), bitartean eta Antzuolan daukágun: "dostat/donat", eta Plazentzian "dostat/donat-dostanat), non forma singular-regular zaharrak doaz desagertzen aldé beste forma batzuk kin "-z- > -s-", zek, adibidez Antzuolan, berdin balio duté an forma singular eta pluralak. Genioenéz:  

Esan nahi baita ze Antzuolan genero femeninoa mantendu dá an bere forma singular regularragoa eta ustez zaharragoa (gabé "-z- > -s-", zein bái sartu den an maskulinoa: "dostat/donat"), bitárten, ezberdinki, Plazentzian adizki femenino pluralak sartu dira an erabilera objetu-singularra ere: "donat/dostanat" (pluralean soilik "dostanaraz").

Beste era batera esanda, oraindik zuzen-zuzenean ikusten ari gara nóla adizkiak kin "-z-/-s-" doazén progresiboki irabazten erabilera singularrak. Gure ikuspegitik honek zeharo aldezten dú gure atzoko hipotesia ezen mendebaldeko singularrak derivatu dirá ti ekialdeko pluralak. 

Ikus serie hau:

• Batek inkluso pentsa leike ze mendebaldeko amaiera singular horiek datoz ti ekialderagoko amaiera pluralak: "dirautzut > diutzut (diutzudan) > deutsut/deutzut" (plural berria: "deutsudas/deutzudas") 

• "deukot" datiboa ere jasota dago an mendebaldeko "Refranes y Sentencias, 1596

• nik hura hiri "deuat/deunat", zein bái erabiltzen baitira an euren forma regular singularra

• Yrizar (1980): "Clasificación de las formas familiares  [mendebaldekoak] con objeto indirecto de segunda persona, de acuerdo con la ausencia o presencia de '-st-' en ellas"

• "deuat/deutzat" bikote regularra uler liteké nola "hiri (mask)" eta "hari"

• Atzoko "dostat (deuat)" horretan, "s" hori dá jatorri pluralekoa, eta lehenengo "t" hori betegarri epentetikoa

• Oraindik zuzen-zuzenean ikusten ari gara nóla adizkiak kin "-z-/-s-" doazén progresiboki irabazten erabilera singularrak

Gure posizioa dá: halako formak nola "deustet" edo "deutsut" (tripersonalak, zein agertzen dirén an erabilera ez-laguntzailea ere, signifikatuz "eman") ez dira "eutsi" aditza (esangura oso ezberdinekoa, zeinen erabilera dén aski marginala eta zein dén bipersonala an erabilera beregaina), baizik "de(ra)uztet" edo "de(ra)utzut" ("*eradun" laguntzailearen forma tripersonal higatuak) non "z → s" eta "tz → ts" (izan zitekén noiz hasi zirén berrinterpretatzen an modu singularra ere eta akaso bidéz analogia kin formalki antzeko aditzak). Hala ere, gelditu ziren "*eradun"-forma singularrak ("deuat/deunat"), zein galbidean ari dirén oraintsu ere. [3022] [>>>]

Bilbao et al. (2020): "ezteust: 'ez dit ematen'; *edutsi-ren 'eman' adiera dugu hemen." [... justuki an ber erabilera eta signifikantza nola erabiltzen zén "*eradun"...]

Bádugu laugarren erabilera bat on ustezko "*edutsi > eutsi" sintetiko beregain hori signífikatuz "eman",... (ikus #3016, #3017 eta #3018)

... justuki an ber erabilera eta signifikantza nola erabiltzen zén "*eradun" (zein dén, bide batez, ber signifikantza zein den interpretatzen an Irulegiko inskripzioa), erakutsiz eta are frogatuz, gure ustez nahiko argiki, bere jatorria: "*eradun".

Horrá:

• ezteust agaiti anse bapere. [2]

[2] ezteust: 'ez dit ematen'; *edutsi-ren 'eman' adiera dugu hemen.  [Bilbao et al., II testua, 2020:516]

non kasu honetan ere, erabilitako adizkia ("deust") derivatu ahal da ti "*eradun" bidéz ber evoluzio regularra:

• de(ra)uat > deuat (ikus ere #3015)

• de(ra)utzut > deutzut/deutsut

• de(ra)uztet > deustet

• de(ra)uzt > deust

Diferentzia da ze azken hirurak derivatu dira abiatuz ti jatorrizko forma pluralak, bitárten lehenengo horrek ("deuat") eutsi dio ki jatorrizko forma singularra zatio arrazoi zirkunstantzialak. Puntu horretaz gogora daigun honako sarrera:

• [2986] "deuat/deunat" ezin dira lotu kin "'eutsi"

Zioén atzo Josu Lavin-ek respektu "*eradun"-jatorria on "deutsat/deutzat" moduko adizkiak:

Hola da, duda bat ere gabe!

Bai, holaxe litzake. Horren harira hor doá ondoko sarrera hau:

• [1813] "deutsat/deutzat" aisa lotu ahal dira formalki kin "*eradun" objetu-pluralak (de(ra)utzat > deutsat") bitárten "deuat/deunat" ezin diren lotu kin "'eutsi"

Jarraituz kin atzoko ildoa, kontua da ze "deutsat/deutzat" aisa lotu ahal dira formalki kin "*eradun" objetu-pluralak ("de(ra)utzat > deutsat"), bitartean eta "deuat/deunat" ezin diren lotu kin "'eutsi".

Hortaz gogoratu nahi genuke honako sarrera: 

• [1806] Yrizar (1980): "Clasificación de las formas familiares  [mendebaldekoak] con objeto indirecto de segunda persona, de acuerdo con la ausencia o presencia de '-st-' en ellas"

Atzokoan komentatzen genuén ze existitzen dira mendebaldeko adizki batzuk non akaso gorde diren forma singular regularrak, eta non beraz ez den agertzen "-z- > -s-" printzipioz pluralak. Eta aipatzen genituén honako bi adizki printzipioz singular regularrak:

eta hiri?

• deuat

• deunat

zein bai erabiltzen baitira an euren forma regular sigularra.

Hortaz, esan daigun ze Pedro de Yrizar-ek (1980) jasotzen ditú bi forma horiek an bere "Sobre las formas verbales vizcaínas con objeto indirecto de segunda persona", azpi honako azpititulua:

Clasificación de las formas familiares  [mendebaldekoak] con objeto indirecto de segunda persona, de acuerdo con la ausencia o presencia de '-st-' en ellas [Yrizar, 1980:86]

Hortxe daudé, adizki batzuk kin "-z- > -s-" printzipioz plurala, eta besteak gabén "-z- > -s-" hori, zein akaso dirén jatorrizko singularrak.

Genioenez, "deutsat/deutzat" aisa lotu ahal dira formalki kin "*eradun" objetu-pluralak ("de(ra)utzat > deutsat"), bitartean eta "deuat/deunat" ezin diren lotu kin "'eutsi".

Horren inguruan saiatu ginen an atzoko zatitxo hau (2023):

Horren harian, hizkera batzuetan aurkituko ditugu forma printzipioz plural horiek an erabilera bikoitza, singular/plurala ("deust/ deutsut /deutso"), eta bestalde, adizki batzuetan aurkituko dugu ["*eradun" aditzaren] forma singular regularra, printzipioz zaharragoa ("deuat/deunat"), zeintan ez den arrastorik ti pluralgilea. [an gure "Ezbidea vs Garabidea" barnén Mikel Mendizabal-en "Euskara Orain. Eraginkortasuna helburu", 2023:98]

Bai, "deuat/deunat" ezin dira lotu kin "eutsi".

Goragoko koadroan dauzkagú "-st-" formak nola "deustat/deustanat" (con presencia de "-st-" en ellas, gure ikuskeran jatorriz sortuak gain "*eradun" objetu-pluralak, eta gero analogiaz zabalduak), zein oraindik ere ari dirén ordezkatzen "*eradun"-forma objetu-singular regularrak ("deuat/deunat"). [3021] [>>>]

Bilbao et al. (2020): "Baina "-te" NORI 3. pertsona pluralekoa delarik ere aurkitzen da, bai iragankorretan (deustet 'diet' A17:9,...)"

Ohartarazten zigún atzo komentario batek ondoko hau respektu (atzokoan ere) aipatutako errorea:

Paperezko edizioan zuzenduta dago eta pluralgile hori Nork zein Nori argumentuekin erabiltzen duela esaten dute.

Aurrena, anitz esker eman nahi deutsagu (sg. eta pl.) ki iruzkingilea zatio bere aportazioa, zein arras estimatzen dugun. Eta bai, hala da: zuzenduta dago, nola konprobatu ahal dugún an aipatutako paperezko edizioa on "Lazarraga Eskuizkribuaren edizioa eta azterketa. I. Sarrera, gramatika, hiztegia eta adizkitegia" (2020), ganik Gidor Bilbao, Ricardo Gómez, Joseba A. Lakarra,  Julen Manterola, Céline Mounole eta Blanca Urgell, non irakurri ahal dugún hau:

Azkenik, -te zein -e morfemak NORK argumentuaren pluralgile bezala erabiltzen dira nagusiki: darabilte- 'darabilte' (A 1 :47, A24:87), ecarrela 'zekarrela'/ ecarten 'zekarten ' (AL:1153r, AL:l l54v, Al :37); ecusen 'zekusen' / ecusten 'zekusten'; eguian (eguiala) / eguien 'zegiten', eyoen 'zegioten'; eucan 'zeukan' (eucala) / eucaen 'zeukaten'; eusan 'zion' / eusaen ' zioten'. Baina -te NORI 3. pertsona pluralekoa delarik ere aurkitzen da, bai iragankorretan (deustet 'diet' Al7:9, deuste 'die' A26: 145, eusten 'zien ' AL: l 144r, A6:50, A29:49), baita iragangaitzetan ere (egotela 'zegokiela' AL: J l54v, jate 'zaie ' B3:77).[Bilbao et al., 2020:157-158]

Ikusi dugunez (Ariztimuño, 2015: "Lazarragaren eskuizkribuko adizki batzuez (euskal aditz jokoaren kronologia erlatibo baterantz)"), Borja Ariztimuño-k zehaztu zuén goragoko errorea an bere 2015ko artikulu hori, aipatuz 2012ko online versio bat (gure atzoko iturria 2011koa da). Hauxe dio:

Zerrendaturiko adibideetan ikus daitekeenez, ez da erabat osoa ematen den azalpena, -te morfema iragankorretako Nori argumentuen pluralgile bezala ere erabiltzen baita (zerrendatik atera gabe deustet 'diet' eta eusten 'zien' ditugu; ikus § 4.2). [Ariztimño, 2015:57-58]

Ederki. [3020] [>>>]