"Euskararen estuasun komunikatiboa baliabide berriekin gainditu behar da." (erantzunez ki Alberto Barandiaran an Euskaldunon egunkaria, 2002ko uztailaren 20a)

Atzokoan azpimarratzen genuén ondoko ideia:

• Sintaxi buruazken batean, kalitate komunikatiboa zinez bilatzea pasatzen dá tik gaindítu araua (gradualki eskainiz aukera progresiboak)
  

crm.interlingua.education

Eta euskarari gengozkiola, antzeko zerbait esaten genuén an beheragoko elkarrizketa txikia zein egin ziguten an 2002ko Udako Euskal Unibertsitatea, noiz amaitu berri genuén sesio bat gain euskararen garabideak (liburua bera publikatua zén apur bat lehenago, martxoan edo). Hor, Alberto Barandiaran kazetari eta idazleak eman zuén honako titularra:

Euskarak gramatikaren mugak gainditu behar ditu. (Euskaldunon egunkaria, 2002ko uztailaren 20a)

eta honako entresaka:

Euskararen estuasun komunikatiboa baliabide berriekin gainditu behar da. (Euskaldunon egunkaria, 2002ko uztailaren 20a)

Ikus elkarrizketa osoa:

Hari horretara, gogora daigun ondoko sarrera burúz estuasun autoinposatuak: 

• [2576] Ezintasun autoinposatuak (komunikatiboki oso kaltegarriak)

Zioen atzo Bitor Hidalgo-k:

Baina baldin badira hizkuntzak arauz-edo 'luze laburren aurretik' bezala eraginkorrak eta ongi erabiliak bide direnak, horrek ahuldu egiten bide du gure aldarrikapena euskaraz bestela jokatzeko eskatzeko, ala (osagai luzeak aditzaren ondoren emateko komenentzia ulergarritasunaren alde...)?

Argi gelditu behar da ze japonieraren estruktura buruazken zurruna, arauz-edo mantendua, ez dela berdin eraginkorra zein bere kontrario estruktural burulehen, ireki, koherente, potente, askoz efiziente-eraginkorragoa. Sinpleki ez dago konparatzerik ere. Estruktura OV postpositiboa (regresiboa) dá askoz ere, baina askoz-askoz ere mugatuagoa zein bere kide burulehena (edo mixtoa non existitzen dirén aukera burulehenak).

Arazoa da ze sintaxi (tresna) progresiboak garatu behar dira, eta ez badira ematen baldintza egokiak, sintaxi regresiboak konsolidatu ahal dira, sortuz inertziak eta are tabu sintaktiko-kulturalak, emanez ki sintaxia izaera kultural bat zein ez dagokion: zinez ez dago ezer propiorik an sintaxi japoniarra edo gaztelaniarra, baizik soilik inertzia batzuk: hori bai, batzuk dirá askoz eraginkorragoak zein besteak. Hala ere inertzia horiei buelta ematea ez da zértan izan erraza. 

Euskaran daukagu adibidea. Normalean esaldiko osagai luzeak izaten dirá rhematikoak, informatiboenak (hau dá O), eta horiek "libreki" nahiago luketé azken posizioa (SVO, eta areago tresna burulehenak garatuz gero), baina adibidez Juan Garzia-k arautzen badu ze euskararen arauan galdegai-legea gorde behar dela, eta "ezin" dela osagai rhematikoena eta luzeena an bukaera (baizik aurrén aditza), orduan, otartekoa ekiditeko, eta galera komunikatibo handiz bada ere, bigarren mailako aukera izanen dá OVS, hau da jartzea O rhematikoena eta luzeena an hasiera, eta V eta S laburrak an amaiera. Baina hori dá bigarren mailako aukera... orokorki oso kalitate gutxikoa respektu lehenengo mailakoa.

Azpimarratu behar dugu ze ezintasun horiek ez dira (nagusiki) teknikoak, baizik inertzia modukoak zein halere izan ahal dirén oso indartsuak. Japoniera postpositiboan báda oso inertzia indartsua arrén kokatu aditza an bukaera, osatuz diskurso bat guztiz postpositibo-regresiboa, non aktibatzen diren bigarren mailako aukera leuntzaile batzuk (nola goragoko hori) zek jarraitzen dute izaten askoz ere mugatuagoak (komunikatiboki kaltegarriagoak) zein aukera progresibo optimoa.

Hala gertatzen da kin Juan Garzia-ren OVS estrategia ere, zein den orohar oso kaltegarria, berdin nola ere bere eredu sintaktiko osoa, zein den are mugatzaileagoa zein Altube-ren "Erderismos"-ena. Hala ere, Garzia-ren eredu/araua nagusi dabil.

Esan nahi baita ze halako "ezintasun autoinposatuak" gainditu behar dira, gradualki eta egoki eskainiz eta normalizatuz aukera gehigarri efiziente eta efektiboak nola euskararen kasuan saiatu ziren egiten euskal idazle zaharrak, eta hizkera askotako hiztunak. Saiatu ziren eta gauza asko lortu zituzten harik-eta azken mendeko iraultza regresiboa etorri baitzen, min handia eginez ki euskararen potentzialitatea.

Bai, 24 urte geroago berdin esan behar dugu: sintaxi buruazkenek gainditu behar duté araua, gainditu behar dituzte euren ezintasun autoinposatuak, eskainiz aukera progresibo irekiak bidéz euren mekanismo sortzaile propialak bezain universalak. [3095]

Argi gera bedi: sintaxi buruazken batean, kalitate komunikatiboa (zinez) bilatzea pasatzen dá tik gaindítu araua

Atzokoan aipatu genuén kalitate komunikatiboa, zein dén helburu genuino eta nagusia on edozein sistema linguistiko. Gaurkoan soilik azpímarratu honako ideia hau:

• Sintaxi buruazken batean, kalitate komunikatiboa zinez bilatzea pasatzen dá tik gaindítu araua (gradualki eskainiz aukera progresiboak)
  

crm.interlingua.education

Bestela, sintaxia beti ibiliko da an etengabeko zurrunbiloa on bide buruazkenak, zein diren argi eta garbiki gutxio potenteak (informatibo eta expresiboki) zeinda bide sintaktiko burulehenak (progresiboak, irekiak...). Eta hola ibiltzea (noiz ezagutzen dirén bide argiki efektiboago horiek) ez da gauza ona, baizik alderantziz, oso destruktiboa.

Zenbat eta lehenago hobe.

crm.interlingua.education

[3094] [>>>]

Evidentzia elefantiko bat zein ezin den luzarogo ukatu

Atzokoaren harira, gaurkoan gogoratu nahi genuké beste sarrera hau:

• [861] Tabu teknologiko bat an XXI. mendea

Zioen atzo Txopi-k:

Dut gogoan ba (1) egun, zein joan nintzen hitz egitera kin semaren tutorea. Hau andereño zen kexatzen zeren haurrak ez zuten zuzen erabiltzen euskal aditza, hain juxtu zuen esaten, zutela nahasten ia beti NOR-NORI-NORK ta NOR-NOK. Zen oso adierazgarria zeren andereñoa ez zen gai esateko lau esaldi segituan euskaraz, erabiltzen zuen code-switching aldiro, sistematikoki, ia beti. Honela zuen hitz egiten, gaia dut oroitzen, gutxi gora-bera:

- Nik ez dakit nola egin para que aprendan de una vez por todas a distinguir los verbos en euskera. Egunero ari gara errepikatzen, egunero, ez dela “ikusi dizut” baizik eta “ikusi zaitut!!!”, bañan ez du axola, berdin, berdin… jolas garaian jarraitzen dute berearekin. Ni jartzen naute de los nervios…

Hau da realitate bat XXI. mendeko Euskal Herrian. Dut ipini adibide real hau, baina jakina, denok dugu ezagutzen horrelako hainbat kasu. Da kuriosoa ere, gai hau dela tabu, deserosoa, mikatza, inork ez du plazaratu nai, nahiz eta denok dakigu ze hor dagoela.

Ta orain nik dut plazaratzen galdera: zer da euskararen kalitatea? Nork erabakitzen du hori? Zergatik noiz hitz egiten da buruz euskararen kalitatea, ezkutatzen da funtsezko gai hau? Mesedez, ez ezkutatu.

Txopi

Txopi-k bete-betean jotzen du an gakoa zein dúen explikatzen (ia) dena: kalitate komunikatiboa (ikus #265). Jakina, kontzeptu hori ez da hartu behar superfizialki eta saihéstuz bere benetako signifikantza eta inportantzia, ez da hartu behar formalki nola hizkuntzalari ortodoxoek egín, baizik funtzionalki, bere sakontasun osoan, ailegatuz ki ur sakonenak, ezkutuenak, ilunenak, non bizi dirén espezimenak zein inork ez ditun ikusi nahi zeren diren tabu, deseroso, mikatz (nola diren diferentzia funtzional sintaktikoak) zeren argiki erakusten dituzte realitateak nola ze japonieraren sintaxia (ia guztiz buruazkena) aurkitzen dén an ur sintaktiko ondo estuak, alderantziz ze ingles burulehena zein agertzen zaigun an ur ia infinituki zabalagoak, irekiagoak, argiagoak, gardenagoak, jostagarriagoak...

Bai, guztiz argia da ze japonieraren sintaxia dá funtzionalki (ez formalki) ondo estuagoa zein inglesarena, nahiz (ia) inork ez duen ikusi nahi (nahiz horrek erágin konsekuentzia komunikatibo larriak ki hiztun japonesak respektu adibidez inglesak). Txopi-k dioenez, guzti hau dá tabu, deseroso, mikatza... (ikus sarrera hau), nahiz finean izán sinpleki kontu teknologiko bat. Teknologia hutsa. Tabu teknologiko bat an XXI. mendea.

Bai, justuki tabu teknologiko bat an XXI. mendea, evidentzia elefantiko bat zein ezin den luzarogo ukatu (ikus #3092, #3091 eta #3090). [3093] [>>>]

Eta mutur-muturreko kasu bat: sintaxi piraharra, non, besteak beste (adibidez, ez dago nexu koordinatibo edo subordinatibo expliziturik), izen-modifikatzaileak ematen dirá an esaldi banatuak, banan-banan, deskonposatuki

Jarraituz kin atzoko ildoa, ikus daigun gaur hirugarren kasu bat: sintaxi piraharra, zeintaz mintzatu ginen bitárten erantzuten genion ki honako galdera hau:

• [3049] Nolatan izan liteke funtzionalki berdin gure esku izatea edo ez izatea mekanismo sintaktiko erosoki konbinagarriak (progresiboak, buru-lehenak) zeinekin izan dezagun errekurtsibitate linguistikoaren inplementazio aberatsa eta erosoa? 

Zioén Migeltxo-k herenegun:

Zergatik ez da onartzen hizkuntzen evoluzioa? Are gehiago, noiz badakigun hizkuntzaren ezaugarri batzuk dutela korapilatzen komunikazioa. Zer dago atzean on hau jarrera atzerakoi? Da bakarrik galdera bat, galdera filosofiko.

Horretaz, gogoratu nahi genuke ondoko sarrera hau: 

• [843] Ezin da ukatu

Atzo galdetzen genuen nóla den posible ukatzea ze munduko teknologia sintaktiko guztiak (sintaxi guztiak) ez daude berdin garatuak, noiz hortxe daukagun hain muturreko adibidea nola den sintaxi piraharra, non, besteak beste, izen-modifikatzaileak ematen dirén an esaldi banatuak, banan banan, deskonposatuki (ikus atzoko aipua eta artikulu osoa).

Eta piraha hizkuntzan, akaso espero litekenez, izen-osagarrien kontu arrekursibo ondo esanguratsu hori konbinatzen da kin beste kontu batzuk nola ausentziá on nexu koordinatibo eta subordinatibo explizituak edo ordenamendu buruazkena, hola biribilduz teknologia komunikatibo bat erlatiboki oso gutxi potentea respektu sintaxi burulehen ondo hornituak kin edonolako nexuak (ikus ere gure "Hizkuntza bere osotasunean" (2017), an "Gotzon Aurrekoetxea lagunartetik hara", EHU, Iglesias/Ensunza [arg], 2017:301): 

Baina, nolatan izan liteke funtzionalki berdin gure esku izatea edo ez izatea mekanismo koordinatzaile esplizitu eta prezisoak (eta, edo, baina... )? Nolatan izan liteke funtzionalki berdin gure esku izatea edo ez izatea mekanismo subordinatzaile esplizituak eta helburu komunikatibo berezituei adaptatuak (erlatiboak, konparatiboak, kausalak... )? Nolatan izan liteke funtzionalki berdin gure esku izatea edo ez izatea mekanismo sintaktiko erosoki konbinagarriak (progresiboak, buru-lehenak) zeinekin izan dezagun errekurtsibitate linguistikoaren inplementazio aberatsa eta erosoa? (Rubio 2002, 2014, 2015).

Ezin da ukatu.

Ezin.

[3092] [>>>]

Beste kasu bat: Burmera (oraingoan an esperru idatzia)

Gaurkoan (akaso atzokoa konplementatuz) gogoratu nahi genuke oso aspaldiko sarrera bat, non Maung Tha Noe itzultzaile burmarrak azaltzen duen zé nolako moldapenak egin behar izaten dituén an bere itzultzaile-lana ki burmera (Burmako hizkuntza):

• [82] Burmako sintaxi azpigaratua: "Losing Gems as You Translate"

Burmako sintaxia dá buruazken horietakoa (postpositiboa, aditz-azkena) eta ez ei du izenorde erlatiborik. Mekanismo linguistiko orokorki inefiziente horrek sortzen dizkié mila arazo ki Burmako itzultzaileak noiz itzuli behar dituztén textuak tik hizkuntza sintaktikoki garatuagoak. Ezin bestela izan.

Ikus beheragoko itzulpen-adibideak, zein dauden atereak ti lana on itzultzaile burmarrá Maung Tha Noe titúlatzen: "Losing Gems as You Translate: Some Experiences of a Burmese Translator" (ikus textu osoa beherago). Hor antzeman ahal da zé nolako lanak egin behar dituztén burmeraren itzultzaileek afinda burútu euren itzulpenak, zein, halere, ez diren ailegatuko ki maila (landuagoa, matizatuagoa) on originalak.

There are no relative pronouns in Burmese. Pali texts with relative clauses are usually broken up into simple sentences.

• He who sees my teaching sees me. (original Pali)
• Someone sees my teaching. That one sees me. (Burmese translation)

The nearest Burmese word to the relative pronoun is the participle and the modern Burmese translator often takes advantage of this to translate the English relative clauses:

• People who live in glass houses should not throw stones. (English)
• People living in glass houses should not throw stones. (Burmese translation)

The trick works for short sentences but as the sentences get longer, the translator has only to break up the sentences. And Burmese normally uses clauses where English uses nouns. The latest Time on my table [August 23, 2004] has the sentence

• Conservationists are taking new steps to save the world’s shrinking population of big cats. [p. 3]

The Burmese translation will be something like this:

• Tigers and lions in the world are becoming fewer and fewer. People working to protect the environment are trying to save these tigers and lions.

The order of words in Burmese is Subject x Complete/Object x Verb, and this poses a problem too. Later on in the same article the Time author says

• It was India that pioneered the use of sanctuaries to save big cats.

We can only say in Burmese as

• The country pioneering to build safe places for tigers was India.

Finally, there are two trends of translation in Burma: one school that began with religious translations from Pali tends to explain, so makes additions to the text, and the other just tries to retell the substance of the original. In the hands of the former school Robert Frost’s

• Whose woods these are I think I know
  His house is in the village though

becomes

• What beautiful woods these are! Who is the fortunate owner of these lovely trees? I think and I know now. That’s the man living in the village. He has a nice house.

The latter school will just render the two lines into

• The owner of the woods lives in the village.

Euskara dá malguagoa ezi burmera, baina, hala ere, goiko arazo eta soluzio horiek ezagunak zaizkigu, ezta? Evidentziaren argitara, ezinezkoa da ukatzea ze burmera eta antzeko hizkuntzak daudé sintaktikoki gutxio garatuak ezi, adibidez, inglesa; eta hori ukatzen duten hizkuntzalariak dirá oztopo handia gana garapen komunikatiboa on personak zein bizi diren an hizkuntza horiek.

Amaitzeko, soilik esan ze gaurko adibide horiek (itzulpen-kontuak) sartzen dira an esparru linguistiko idatzia. [3091] [>>>]

Yanagita Kunio (1957): "... everyone..." (edonoiz, edonon)

Atzokoan genioen ze saiatuko ginén....

... egíten komentario gehigarri batzuk burúz [atzoko] kontu hiperinteresgarri horiek.

eta has gintezke tik ondoko puntua:

- Yanagita Kunio, folklore ikertzaile garrantzitsuak zioen, japoniar guztiak sentitu dutela ze zaila eta aspergarria den esaldi ertain edo luzeak egitea hizkuntza honetan 

zeintaz mintzo ginen an ondoko video-zatia:

• Klikatu hemen ki ikusi hain justu video-zati hori (ikusi ahal duzu video osoa an #3089)

eta zeinen iturria dén ondoko aipu hau (aipatua eta itzulia ganik Haruhiko Kindaichi an bere liburuá "Nihongo", 1957 ["Japoniera"], eta gero aipatua ganik Roy Miller an bere "The Japanese language in contemporary Japan", 1977):

Modem Japanese has a poverty-stricken vocabulary; it has many words, but they all incline in one direction. It is also poor in the types of syntactic structures available, so that in putting together a moderately long sentence, everyone has had the experience of not being able to come up with anything except something that is dull and boring. [Kunio, 1957, aipatua eta itzulia ganik Haruhiko Kindaichi an "Nihongo", 1957:49]

Alde batetik, azpimarragarria iruditzen zaigu nóla Kunio zehazki mintzo den burúz pobrezia sintaktikoa:

... [Modern Japanese] is also poor in the types of syntactic structures available... [Kunio, 1957, aipatua eta itzulia ganik Haruhiko Kindaichi an "Nihongo", 1957:49]

horrela zeháztuz arazoaren bizkar-hezur sintaktikoa, nondik...

... so that... [Kunio, 1957, aipatua eta itzulia ganik Haruhiko Kindaichi an "Nihongo", 1957:49]

datózen aipatutako ondorio latzak gain komunikazioa (dull and boring).

Era berean, nabarmendu nahi genuke ze, aipu horretan, Kunio mintzo da burúz arazoak jada an a moderately long sentence, edo bestela esanda, ez da mintzo burúz esaldi bat baitezpada oso luzea, baizik burúz esaldi bat moderatuki luzea, zeini esan ahal diogún ertaina. Eta halako esaldietan, all-but-sainted Kunio-k zehazten du ze...

... everyone has had the experience of not being able to come up with anything except something that is dull and boring. [Kunio, 1957]

Hor agertzen zaigú beste elementu azpimarragarri bat: ezintasuna (not being able), zein aski argiki islatzen den an ondoko adibidea, non aritzen ginen burúz japonieraren arazo komunikatibo serioak (informatiboak eta expresiboak):

• [1654] Hautsiz mito bat: japonieraren erabiltzaileek ez dute aisa kodetzen edo deskodetzen esaldi luze rigidoki buruazkenak, eta are gutxiago esaldi oso luzeak

Zioen atzo Bittor Hidalgo-k:

Eta nola lortzen dute orduan aditz amaierako eskema zurrun hori gordetzea gaurko kultur hizkuntza garatuaren esaldi luzeretan japoniera, koreera edo turkiera bezelako hizkuntz aditz amaiera zaleak are munduko esaldi luzeenetan? Niri sinistezina gertatzen zait... Esaldi laburretan aukerakoa eta arazo gabea litzatekeen aditz amaierako joera, zurrun gordetzea esaldi infinituetan... Nola? Zergatik? Masokista hutsak dira beren aditz amaierako legea bete beharrean?

Eta galdera horrek gogoratu digú beste galdera bat zein Bittor-ek berak egin zion nori-eta Givon-i an 2005, eta zein jasotzen genuen an gure sarrera titúlatzen "Japoniera: korronte kritikoa": 

And if Japanese is so a rigid verb final language how can the current Japanese hearer or listener manage to easily understand verb final long (very long) sentences, as those with verbs of thinking or saying? Maybe, it is necessary for them to start reading (not listening, of course, they can not) by the end to understand sentences, as it is usually recommended for foreigners («Sometimes it is good to start from the end of the sentence and work your way to the beginning. In that way you will learn the most important info first (the verb) and move to what is made to happen and who does it.»). Because cognitive processement constrictions seem to be more or less similar for humankind,...  [Bittor Hidalgo]

Erantzun bidean, aurrena argi utzi behar dugu puntu bat, hautsi behar dugu mito hori ezen...

... the current Japanese hearer or listener manage to easily understand verb final long (very long) sentences, as those with verbs of thinking or saying

Ez, japonieraren erabiltzaileek ez dute aisa kodetzen edo deskodetzen esaldi luze rigidoki buruazkenak, eta are gutxiago esaldi oso luzeak. Ez, japonieraren erabiltzaileek ordaintzen duté kostu komunikatibo handia zatio erábili oso estruktura buruazken zurruna, eta, esan gabe doa, baita an esaldi luzeak edo oso luzeak. Mitoa da erraztasun hori, mito bat zein hautsi behar den.

Jakina, zailtasun horiek utzi beharko luketé arrasto argi bat, eta, hortaz, galdera dá: nón antzeman ahal dugu arrasto hori? Ba, adibidez eta nabariki an diferentzia estruktural abismala zein japonieraz gertatzen dén artén hizkera idatzi planifikatua, eta hizkera mintzatu ez-planifikatua. Zeren, nola genioen an gure sarrera titúlatzen "Japoniera: itogarriki SOV-buruazkena":

... japoniera mintzatzen da oso zatika, oso ez-jarraituki, egínez mila eta bat pausa planifikatzaile-prozesatzaile, ordainduz prezio handi-handia an matizazio expresiboa on euren esanak,... ia esaldi bakoitzean, ia sintagma bakoitzean, etengabe.

Gauza da ze, hizkera mintzatu ez-planifikatuan, are esaldi ondo sinpleak nola:

Mr. Yamato never values our software job.

bihurtu ohi dirá oso estruktura ez-jarraitu eta intonatiboki konplexu, nola ikusten genuen an gure sarrera titúlatzen "9 intonazio-unitate eta 9 multzo foniko (azpimarratu nahi dugú intonazio final bat an leku zentral bat)", zeinen eduki osoa gogoratuko dugú orain:

Atzoko sarreran ikusten genuén nóla zatitu ohi den japonierazko diskurso mintzatua an unitate intonatibo laburrak (ikus beherago atzoko adibidea ganik Iwasaki eta Tao, 1993). Gaur azpimarratu nahiko genuke ze atzoko (beheko) unitate intonatibo horiek ez ziren soilik unitate intonatibo, baizik-ere unitate foniko, zeren, atzoko notazioan ...

...; commas and periods indicate non-final and final intonations respectively. [Iwasaki eta Tao, 1993]

Izan ere, ulertu behar dugu ze intonazio final batek eskatzen dú bere ostean pausatxo bat, antzera nola "nee, ..." partikula interakzionalak ere (berez partikula hori bera dá pausa moduko bat), halan ze atzoko esaldian izanen genuké 9 intonazio-unitate eta 9 multzo foniko:

Bereziki deigarria iruditu zaigu hori intonazio finala zein den gertatzen artén 5. eta 6. IUak, non, printzipioz, ez genuen esperoko inolako bukaerarik. Bereziki azpimarragarria zeren adierazten digu noláko zatikatua izan ahal den japonierazko diskurso mintzatua.

Horrek ideia argia ematen digu nóla esaldi printzipioz-oso-sinple bat ("Mr. Yamato never values our software job.") bihur daiteken oso kodifikatzeko-konplexua noiz kodifikatzailea ohituta dagoen emáten informazioa bidéz estruktura rigidoki buruazkenak, zeintan praktikoki dena doán bihurtzen mintzagai (ia) harik ailegatu ki aditza.  

Horrek guztiak, apárte euki kodifikatzeko-kostu (prozesamendu-kostu) itzel handia, esan nahi baita apárte izan oso inefizientea (konparatuz kin sintaxi burulehenak), bere emaitza ez da batere moldagarria expresiboki, zeren guztiz baldintzatua dago zatio etengabeko beharra ki bihúrtu informazio gehiena mintzagai (goragoko kasuan, dena salbú aditza: "shite nai"), halan ze emaitza bihurtzen dén oso inexpresiboa ere. Esan dugunez, kostu komunikatibo itzela.

zeinen azken parrafoa errepikatu nahi dugun:

Horrek guztiak, apárte euki kodifikatzeko-kostu (prozesamendu-kostu) itzel handia, esan nahi baita apárte izan oso inefizientea (konparatuz kin sintaxi burulehenak), bere emaitza ez da batere moldagarria expresiboki, zeren guztiz baldintzatua dago zatio etengabeko beharra ki bihúrtu informazio gehiena mintzagai (goragoko kasuan, dena salbú aditza: "shite nai"), halan ze emaitza bihurtzen dén oso inexpresiboa ere. Esan dugunez, kostu komunikatibo itzela.

Horixe, everyone, edonoiz, edonon. [3090] [>>>]

Bigarren videoa: komentario inprovisatu batzuk burúz japonieraren realitatea jarráiki Mikel Mendizabal-en gidoia

Gaur 15 egun (apirilaren 30ean), Mikel Mendizabal-ek eta biok egin genuén beheragoko videoa, non komentatzen genuén Mikel-en herenegungo aipu-sorta burúz japoniera (gero Mikel-ek bidali zidán originala: ikus #3087). Mikel-en gidoi horren gainean, elkarrizketa bera inprovisatua izan zen (minutu batzuk lehenago ikusi nuén lehen aldiz Mikel-en dokumentua):

• Klikatu hemen ki ikusi videoa

Hau argazki bat da: ikus videoa an goragoko esteka.

Hurrengo sarreretan saiatuko gara egíten komentario gehigarri batzuk burúz kontu hiperinteresgarri horiek. [3089] [>>>]

Zenbat eta sintaxi buruazken rigidoagoa, orduan eta efektu informatibo eta expresibo negatibo sakonagoak gain komunikazioa

Atzo Josu Lavin-ek komentatzen zuén honako hau (burúz Mikel Mendizabal-en atzoko dokumentua gain japoniera:

Japonieraren ordez euskara batua jarriric hemen guerthatzen diren gauça raro asco ulertuco guenituzque.

Gure aldetik, soilik esan ze oinarrizko arazoa ez da berez euskara batua, baizik sintaxi buruazkena: zenbat eta sintaxi buruazken rigidoagoa, orduan eta efektu informatibo eta expresibo negatibo sakonagoak gain komunikazioa. [3088] [>>>]

Horrá Mikel Mendizabal-ek bidalitako dokumentu bat burúz japoniera: hor dago... dena

Mikel Mendizabal-ek bidali digú ondorengo dokumentua burúz japoniera, non bildu ditú zenbait komentario oso-oso interesgarri zein diren agertzen an 1977ko liburu bat ganik Roy Andrew Miller, titulatua "The Japanese language in contemporary Japan" (klikatu gain irudia ki ikusi hobeto). Esango nuke ze hor dago... dena:

The Japanese language in contemporary Japan

Autorea: Roy Andrew Miller. Argitaletxea, American Enterprise Institute for Public Policy Research. 1977

- Shimomura Hiroshi, (militar, kazetari eta politikaria), Bigarren Mundu Gerran esan zuen: egoera larri batean gaude, gure hizkuntza oso kaotikoa delako

- Kyōsuke Kindaichi, (hizkuntzalaria): japoniera ez da zaila bakarrik kanpotarrentzat, baita japoniarrentzat ere. Bere ustez aldaketak egin beharko ziren hizkuntzan. Kezkatua zegoen gai honekin. Emozio biziak azaltzeko, japoniera ez dela egokia zioen, txinera ez bezala, zein den hizkuntza askoz egokiago helburu honetarako. Japoniarraren hitz ordena praktika ezina zela zioen

- Mori Arinori diplomatiko eta pedagogoak, ingelesa proposatu zuen Japoniako hizkuntza nazional gisa

- Shiga Naoya idazleak ere, beste horrenbeste proposatu zuen, baina frantsesarekin, japoniera traketsaren ordez. Bere ustez, umeek gehiago ikasiko zuten eta gainera, gehiago gozatuko zuten ikasketetan

- Yanagita Kunio, folklore ikertzaile garrantzitsuak zioen, japoniar guztiak sentitu dutela ze zaila eta aspergarria den esaldi ertain edo luzeak egitea hizkuntza honetan

- Uemura Sengyo, editoreak honela azaldu zen: bidaiatu eta gero konturatu nintzen ingelesarekin edonora iritsi ahal zarela, ordea, etxera berriz itzultzean, konturatu nintzen japoniera hitz egitean trabatua geratzen nintzela. Hizkuntza misteriotsua zela zioen

- Takao Suzuki soziolinguistak zioen, japoniarrak kexatzen direla hizkuntza nazionala zaila delako. Bere ustez hizkuntza praktikaezina zen. Azaldu zuen zenbait politikarik eta idazlek proposatu izan dutela, hizkuntza nazionala ordezkatzea beste hizkuntza razionalago eta praktikoago batengatik. Baita ere zioen, Mendebaleko hizkuntzalaritzak ez duela ezertarako balio japoniera ikertzeko

- Asahi Evening News egunkarian 1974ean azaldutako artikulu batean, esaten zen umorea mugatua zela japonieraz hitz egiten zenean, aldiz, Mendebaldeko hizkuntza bat erabiltzean, umorea askoz aberatsagoa zela.

Bai, hor dago... dena. Eta atzokoan lez, nekez esanen da argiago. [3087] [>>>]

Nekez esanen da argiago

Eta egun hauetako hariari jarraiki (ikus #3083, #3084 eta #3085), gaurkoan ezin evitatu gogóratzea sarrera hau: 

• [1747] Givón (1979): "[the traditional transformationalist approach to "independent syntax"] ... does nothing to further our understanding as to why the grammar of human language is the way it is."

Genioén atzo:

..., ikus daigun zér egiten dutén hizkuntzalari funtzionalitek noiz ikusten duten ze munduko sintaxi gehienek kokatzen dutén sujetua (S) lehenago ze aditza (V) eta objetua (O): ba, saiatzen dirá realitate hori azaltzen (an bere zentzu genuinoa) kin arrazoi komunikatiboak, funtzionalak.

Eta atzoko sarreran, beherago, gogoratzen genuén ze:

Korronte funtzionalistak, berriz, jartzen du bere analisiaren zentroan honako galdera hau:

fundamental question: Why is language structure the way it is? [Martin Haspelmath (funtzionalista)]

Ez dugu egin behar oso buruketa sakona xedé konturatu ze hurbilketa funtzionala da zientifikoki osoagoa ezi hurbilketa formal hutsa (gauza da ze hurbilketa funtzionalak sistematikoki galdetzen dú: Zergátik?).

Givón (1979) expresatzen zén an antzeko terminuak:

[the traditional transformationalist approach to "independent syntax"]  ... does nothing to further our understanding as to why the grammar of human language is the way it is. [Givón, 1979:207]

Horixe.

Nekez esanen da argiago. [3086]

Zér egiten dutén hizkuntzalari funtzionalistek?: ba, saiatzen dira realitate hori azaltzen (an bere zentzu genuinoa) bidéz arrazoi komunikatiboak, funtzionalak

Atzokoan amaitzen genuen esánez ze:

Kontrasterako, bihar gogoratuko dugú nóla lan egiten dutén hizkuntzalari funtzionalistek.

Horra hor: 

• [1746] Zér egiten duté hizkuntzalari funtzionalistek noiz ikusten duten ze munduko sintaxi gehienek kokatzen duté sujetua (S) lehenago ze aditza (V) eta objetua (O)? 

Genioén atzo:

..., gogora daigun zér egiten duten batzuk eta besteek noiz ikusten duten ze munduko sintaxi gehien-gehienetan sujetua kanonikoki kokatu ohi dén an esaldi-hasiera. Gaurkoan, zehazki, komentatu behar dugu zér egiten duten chomskyarrek:

Chomskyarrek sinpleki esanen duté: sujetuaren (hasierako) posizioa ez da aukera parametriko horietakoa (ez dago aukeran), baizik ze hasierako posizio hori biologikoki datorkigu grabatua an gure burmuina. Beste ordena horiek non sujetua ez dagoen an hasiera (nola adibidez OSV) soilik agertuko dirá nola ordena derivatuak (bidéz mugimendu sintaktiko kostosoak), beti ere abiatuz ti oinarrizko ordenamendu hori non (errepikatzen dugú: biologikoki) sujetua agertzen den an hasiera. 

Orain, aldiz, ikus daigun zér egiten dutén hizkuntzalari funtzionalistek noiz ikusten duten ze munduko sintaxi gehienek kokatzen dutén sujetua (S) lehenago ze aditza (V) eta objetua (O): ba, saiatzen dira realitate hori azaltzen (an bere zentzu genuinoa) bidéz arrazoi komunikatiboak, funtzionalak.

Kontua da ze sujetuak gehien-gehienetan izaten dirá thematikoak (esanez zértaz mintzo den esaldia, zein dén esaldiaren thema edo marko referentziala), eta logikoki funtzio horrek bultzatuko ditu sujetuak ki esaldi-hasiera noiz egoera komunikariboak hasten diren izaten gutxio kontextualak. Hortxe, esaldi-hasieran, sujetuek tipikoki beteko duté euren funtzio thematikoa an modurik efektiboena azpi baldintza eta behar komunikatibo orokorrak. Hori saiatzen ginen esáten adibidez an ondorengo sarrera:

• [#2] Eta azalpen sendoa: sujetua dá izaten 'thema' diskursiboa (markoa, informazio referentziala, zéri buruz), bitárten predikatua dá izaten 'rhema' (mezuaren muina, zér esaten den burúz tema)

Herenegun ikusten genuen nóla Laka-k zioskun ze : 

...  prozesamendu-lanetan ia aho batez onartzen dela subjektuak hasieran dituzten hurrenkerak prozesatzeko errazagoak direla hizkuntzan. [Laka]

Baina, bá al da azalpenik horretarako? Ikuspuntu komunikatibo-funtzionaletik bai, oso azalpen sendoa: izan ere, sujetua, baldintza orokorretan, gehientsuenetan izaten dá thematikoa (zehaztuz zértaz mintzo den), eta halako referentzia informatiboa, noiz behar den, komunikatiboki hobeki joango da hasieran zeinda ez beste edonon, nola an OSV. Honela genioen an "Buruz hizkuntzen garapen sintaktikoa" (2014:135):

Ikuspuntu biologiko-formaletik (adididez, Laka) ez dira saiatu ere egiten bilátzen azalpenik. Puntu horretaz, ikus zér genioen an sarrera titúlatzen "XK2: Irresponsabilitate handia":

Sintaxiari buruz, existitzen dira bi hurbilketa linguistiko nagusi: bata dá hurbilketa formala (zeinen referentzia nagusia dén Chomsky), eta bestea hurbilketa funtzionala (non akaso Givón aipatu beharko genuken). Hurbilketa formalak konsideratzen ditú hatsarre edo printzipio batzuk zein ez dituen azaltzen logikoki (ikus adibidez #61): euren esanetan, printzipio horiek biologikoak dira (ikus [62]), eta horien gaineko parametroak (aukera linguistiko partikularrak) funtsean arbitrarioki banatuta egonen lirake:

Another issue involves explanation: there has been little interest in even asking the "why" question in formal grammar and principles of ordering have been stipulated in an explanatory vacuum . [John A. Hawkins, hizkuntzalari funtzionalista]

Korronte funtzionalistak, berriz, jartzen du bere analisiaren zentroan honako...

... fundamental question: Why is language structure the way it is? [Martin Haspelmath, hizkuntzalari funtzionalista]

Ez dugu egin behar oso buruketa sakona ki kontúratu ze hurbilketa funtzionala da zientifikoki osoagoa zein hurbilketa formal hutsa (kontua da ze hurbilketa funtzionalak sistematikoki galdetzen dú: Zergátik?). Haspelmath doa haruntzago noiz dioén:

Are functional explanations compatible with generative analyses? In principle, yes, but often generative analyses are made redundant by functional explanations, so ignoring functional explanations is irresponsible. [Martin Haspelmath (funtzionalista)]

Guztiz ados: dá irresponsabilitate handia. Datuak ari dira exigitzen azalpen (serio) bat.

Orain eta hemen, irresponsabilitate bikoitza: zientifikoa eta soziala.

Bai, hóri bai dela azalpen bat, komunikatiboa, funtzionala.

Horixe. [3085}

Kontrastatuz Tomasello (2010) eta planteamendu biologiko chomaskyarrak

Atzokoan amaitzen genuén gure sarrera esánez kin Tomasello (2010) honako hau:

Bai, ezin egon adosago: estruktura gramatikalak dirá produktu historiko-kulturalak, just like simple conventions such as words.

eta hari horretara, gogoratu nahi genuke zér egiten dutén hizkuntzalari chomskyarrek noiz...

• [1745] Zér egiten dute hizkuntzalari chomskyarrek noiz ikúsi ze munduko sintaxi gehienek kokatzen dutén esaldiko sujetua (S) lehenago ze aditza (V) eta objetua (O)? 

Erákustearren zéin den diferentzia artén hurbilketa chomskyarra eta hurbilketa funtzionalista, gogora daigun zér egiten duten batzuk eta besteek noiz ikusten duten ze munduko sintaxi gehien-gehienetan sujetua kanonikoki kokatu ohi dén an esaldi-hasiera. Gaurkoan, zehazki, komentatu behar dugu zér egiten duten chomskyarrek:

Chomskyarrek sinpleki esanen duté: sujetuaren (hasierako) posizioa ez da aukera parametriko horietakoa (ez dago aukeran), baizik ze hasierako posizio hori biologikoki datorkigu grabatua an gure burmuina. Beste ordena horiek non sujetua ez dagoen an hasiera (nola adibidez OSV) soilik agertuko dirá nola ordena derivatuak (bidéz mugimendu sintaktiko kostosoak), beti ere abiatuz ti oinarrizko ordenamendu hori non (errepikatzen dugú: biologikoki) sujetua agertzen den an hasiera. 

• [1176] [#6] Espezifikatzaile-posizioa ez bada parametrikoa (beti ezkerretara), orduan adibidez VSO izanen da konputazionalki kostosoagoa zein SVO edo SOV 

Herenegungoa laburbilduz:

Subjektua, hortaz, ezkerretara, hauxe da esandakoa laburbiltzeko leloa. [Fernández eta Ortiz de Urbina 2007:56]

izan ere ...

... ez da pentsatu izan subjektuak hizkuntzatik hizkuntzara lekua alda dezakeenik, buruak osagarriarekin egiten duen moduan. [Fernández eta Ortiz de Urbina 2007:56] 

Beraz, espezifikatzailearen posizioa ez litzake parametrikoa, nola hori artén "burua" eta bere "osagarria", baizik ze espezifikatzailea kokatuko zén beti aurrén bere aditza. 

Bestalde, kontuan hartuz ze, jarraituz kin gure teoria generatiboa, sujetua (sujetuaren "zerak" hartzeko) kokatu behar dá an esaldiko espezifikatzaile-gunea (esaldiari deitzeko modu teknikoago bat dá "inflexio-sintagma", eta, hortaz, esaldiaren sujetu-gune sintaktikoa izanen litzaké "inflexio sintagmaren espezifikatzaile gunea"):

... izatez gure iritziz, inflexio-sintagmaren espezifikatzaile gunera heltzen diren sintagmak dira subjektuak. Izan ere, subjektua eta osagarria bi gune sintaktiko baino ez direla pentsatzen dugu, hau da, ez inolako zerak, zer horiek ezar daitezkeen lekuak baino, eta bien artean, badirudi inflexio sintagmaren espezifikatzaile gunea dela subjektu gunea, edo, bestela esanda, subjektua kokatzeko lekua. [Fernández eta Ortiz de Urbina 2007:56]

Esan nahi baita ze, ezin liteke oinarrizkoa izan hitz-ordena bat non sujetua (esaldiaren espezifikatzailea) agertzen den ondórenda aditz-objetua (esaldiaren buru-osagarria), nola gertátu an VSO, VOS, OVS edota gure intereseko OSV. Horiek ezin litezke izan oinarrizko ordenak, eta horrek inplikatzen du ze, ordena horiek generatzeko, ezinbestekoa da mugimendu edo desplazamendu sintaktiko gehigarririk afinda sujetua amaitu dadin ondorenda aditza edo osagarria, halan ze goragoko lau ordena horiek derrigor izan beharko lirake konputazionalki kostutsuago zein euren oinarrizko ordena respektiboak, zein soilik izan litezké SVO edo SOV (non betetzen dén oinarrizko eskakizun hori).

Supuesto biologiko hori eginda, euren teoria horretatik ere ez litzake ondorioztatuko ze ordena guztiak dirén konputazionalki berdinak, baizik ze, aitzitik, bádaude ordena batzuk (aditz-lehenak edo objetu-lehenak) zein dirén kostutsuagoak zein beste batzuk (sujetu-lehenak). 

Izan ere, genioén an: 

• [1166] [#1] Laka: '...  prozesamendu-lanetan ia aho batez onartzen dela subjektuak hasieran dituzten hurrenkerak prozesatzeko errazagoak direla hizkuntzan.'

nóla ...

..., 2015 uztailean aurkitzen dugú Laka katedratikoa irakasten ze (2015):

• Berdin dio sintaxiaren ordenak, hizkuntzaren egiturak: guztiak prozesatzen ditugu efikazia berdinarekin. [ikus, adibidez, atzoko sarrera]
  

Beraz, Laka irakasten ari da ze ordena sintaktiko guztiak berdin prozesatzen dira, noiz daukán evidentzia sendoa ezen subjektuak hasieran dituzten hurrenkerak prozesatzeko errazagoak direla.

Eta gauza da ze, espezifikatzaile-posizioa ez bada parametrikoa (beti ezkerretara), orduan adibidez VSO izanen dá konputazionalki kostosoagoa zein SVO edo SOV. Euren teoria horretatik ere!

Hóri litzake, beraz euren "azalpena", azalpen biologikoa.

Kontrasterako, bihar gogoratuko dugú nóla lan egiten dutén hizkuntzalari funtzionalistek. [3084] [>>>]

Tomasello (2010): "Conventional grammatical devices and constructions, just like simple conventions such as words, are cultural-historical products created by specific cultural groups for meeting their communicative needs."

Duela gutxi (ikus #3073) aipatzen genuén Hauser (2010), nork, bere aldetik, aipatzen dú Tomasello-ren lana (2004). Hortaz, ikus daigun gaur, Tomasello-ren aipu bat (2010), azalduz bere ikuskera burúz estruktura gramatikalak:

Conventional grammatical devices and constructions, just like simple conventions such as words, are cultural-historical products created by specific cultural groups for meeting their communicative needs. [Tomasello, 2010:315]

Bai, ezin egon adosago: estruktura gramatikalak dirá produktu historiko-kulturalak, just like simple conventions such as words. [3083] [>>>]

“Honeek sagarrok ez dira onak erreteko. Des egiten dira. Total egiten dira des, des-des egin dira” (M. López-ek bildutako esapideak)

Herenegun amaitzen genuen esanez honako hau:

Gure hizpideko "aurka" jaio zén adverbio (itxura guztien arabera signífikatuz "aurrez-aurre"), bihurtu zén izen, eta baita postposizio ere, lehenago ze bihúrtu preposizio an esparrua on esku-pilotako iragarkiak signifikatuz aurkaritza (eta hortik, ondobidean, pasatu behar zén edozein esparrutara, plazara, mundura, antzera nola beste aukera prepositiboak ere), harik eta, ai!, euskal hizkuntzalariak hasi egiten euren deslana, dena desegiteko lana, dena des egiteko lana (hor aditza dá "des egin", banatua, non "des" bihurtu dén izena), justuki noiz euren hizkuntzalari-lana bihurtua zén... klavea. A ze istorio tristea!

non mintzo ginen burúz "des egin" aditz desintegratua, zatitua, zeintan "des" aurrizkiak hartu duén bizitza beregaina, antzera nola balitz adibidez "lo egin". Horretaz erabileraz jakin dugu zeren Manolo lagunak (urte askoan AEK-ko irakasle ibilia) aipatu digu esapide hori, Gizaburuagarrengan gertatua:

• “Honeek sagarrok ez dira onak erreteko. Des egiten dira. Total egiten dira des, des-des egin dira” 

Ikus daigun Manolo-ren hitzak eurak (klikatu gain irudia ki ikusi hobeto):

edo, gauza bera blogean idatzita:

DES

Maite ditut hitz hibridoak, noiz eta ez diren antzu hibridotasun horregatik.

Pinpilinpausa. “Pausa” hitz mediterraneoari pinpilin gehituta, horra berba hegaldaria.

Ostarkua. “ost” mendebaldean- “ortzi” ekialdean- gehi “arkua”. Erromako zubia. Erromarako zubia. Ostadarra jo dugu.

Purismoa. “A” gehituta hibridotu eta geuretu; euskaldundu egin dugu. Purismokeriak kanpora! Datozela eleok trumilka daukagun baliabide (beste bat) asko!

Desegiten ikusi dudan hibrido bat dakarkizuet: Des egin. “Honeek sagarrok ez dira onak erreteko. Des egiten dira.” Hitzen arteko geraldi prosodikoan ezin sinestuta gelditu nintzen lehenengotan elementuok banatuta entzun arte: “Total egiten dira des.” Edo “des-des egin dira”

Ber hiztunok desegin darabilte gura dutenean. “Desegin egingo jatsuz.” edo    “Des egingo jatzuz”

Bizkaiko Gizaburuagarrengan gertatua.

M. López

Hor dugu aurrizki bat, "des", zein hasi den erabiltzen solterik, nolabait esanda sintaktikoki reinterpretaturik, antzera nola adibidez "koi" atzizkia an zuberera (ikus #763), normaltasunez. [3082] [>>>]