dezon → zezon → lezon → lezo / lezoke, non "lezo = liezaioke", ez delarik agertzen ez "-ke-" morforik, ezta "-i-" morforik ere

Genioen herenegun:

Ikus ere "-i-" batere gabeko tripersonal ez-potentzialak nola:

• dezon 'diezon, diozon'

Esan nahi baita ze bádira forma potentzialak kin "-ke-" edo gabén "-ke-", eta bádira forma datiboak kin "-i-" edo gabén "-i-",...

Gaur soilik esán ze goragoko "dezon" tripersonal ez-potentzial horri dagokio "zezon" iraganekoa, eta "lezon" hipotetikoa, halanola ere "lezo = lezoke" potentziala (zeinen kide batua litzakén: "liezaioke"), non ez den agertzen ez "-ke-" morforik, ezta "-i-" morforik ere:

• dezon → zezon → lezon → lezo / lezoke

alegia: 

• dezon = diezaion 

• zezon = ziezaion

• lezon = liezaion

• lezo = liezaioke 

• lezoke = liezaioke

Ikus ondoko erabilera ganik Orixe an bere poema bat (titulatuá "Bolibiko zabaldian"), nondik entresakatu ditugún azpiko bi verso horiek, zeintan dugún "nezo = niezaioke":

Itxaso ta zelai ezin neurtuzkoak iragan ondoti,

noizpait arki nezo azkena lurrari;

Honen inguruan eta amaitzeko, gogoratu nahi genuké ondorengo sarrera, non aipatzen dén "leza = lezake" adizki bipersonala:

• [881] Eusebio Erkiaga: "Nork egin leza holako lanik?"

Aipatu genuén atzo "lezake" forma:

Azpimarratu nahi dugu ze "lei" forma hori dá monosilabikoa, bitartén "leike" dá bisilabikoa, eta batuko "lezake" trisilabikoa.

zein, genioenez, izanen zén printzipioz redundantea ("le-" eta "-ke" batera), eta diot printzipioz, zeren orobat erabil lei kin helburu pleonasmikoa. Edonola ere, zenbait hizkeratan redundantzia hori izan dá aukerakoa, aukeran egonik "lei" edo "leike" transitiboak aráuz hiztunaren helburu komunikatiboa, hautatuz artén laburtasuna ("lei") edo, akaso, pleonasmo expresiboa ("leike")

Edonola ere, "le gi" izanen zén "egin" aditzaren "akasoko" forma zaharra (3. persona horretan) berdin nola "le za" izanen zén ber forma an "*ezan", zeinen signifikantza izanen zén nola "ahal izan":

le za > leza → lezakei
le gi > legi → legike > leike

non, hizkera batzutan, bereziki 3. personan, "-ke" atzizkia gelditu dén aukeran afin laburtu edo indartu expresioa (izan ere, 3. persona horretan ez zuen sortzen interferentziarik kin lehenaldia). Gerora, perifrastiko bihurtzean, "*ezan" aditza gramatikalduz joan zén nola laguntzaile (ez da bestela erabiltzen):

egin le(g)ike = egin lezake = egin ahal(ko) luke

Eta gauza da ze, "lezake" ere, noizbait erabili da gabén "-ke" an 3. persona hori ("leza" = "lezake"). Ikus Eusebio Erkiaga euskaltzainaren erabilera hau ("Neurtitzak"):

Esan nahi baita: Nork egin lezake holako lanik?

Ikus ere #2181. [3009]

Aldakortasun handia an Otxoa-Arin ere (1713, gipuzkera zaharra)

Mintzo ginén atzo burúz aldakortasun handia zein gertatu ahal den an adizkiak dependituz on faktore lokal edo tenporal aldakorrak, aipátuz, besteak beste, "diozon" adizki interesgarria: "dio-" hasiera (hark hura hari) an "*ezan" aditza. 

Hari horretara, ikus J. Oregi-k egiten zuén ondoko adizki-zerrenda non biltzen zituén Otxoa-Arin-ek erabilitako "*ezan" eta "egin" adizkiak an bere "Doctrina" (ikus Oregi-ren "Otxoa-Arinen 'Doctrina - (1713)", idatzia ganik Oregi an 1972), eta non baita be aurkitzen dugún holako adizki hibrido moduko bat kin "dio-" hasiera (hark hura hari) an "*ezan" aditza:

• diozagu (guk hura hari)

(ikus ere #1890, #1891, #1892, #1893 eta #1894)

Goragoko "diozagu" horretaz gain, baita nabarmendu nahi izan dugú:

• deigun (hark hura guri)

zein dén "egin" aditzeko subjuntibo tripersonal bat, berdin nola dirén "egin" aditzeko tripersonalak honako hauek ere:

• neikeo (nik hura hari)

• leikeo (hark hura hari)

nondik sortuko zirén formak nola "neikio" edo "leikio". Amaitzeko, soilik gogóratu ze Otxoa-Arinen hizkera litzaké gipuzkera zaharra (ikus #909). [3008] [>>>]

Aldakortasun handia an detaile txikiak depéndituz on hainbat faktore lokal eta tenporal aldakor: "diazaio" (Axular, 1643) vs. "dezakeio" (Oihenart, 1657)

Zioen atzo Josu Lavin-ek:

liezaio da liezo + ke
diezaizu da diezazu + ke

i = ke

Biek valio berdina.

Kontua da ze hala "-ke" potentziala, nola "-i-" datiboa agertuko dira ala ez an hizkera bateko adizki konkretuak menpé hainbat faltore aldakor, hala lokalak nola tenporalak, zeinek báduten zerikusirik kin lehia artén argitasuna eta erosotasuna. 

Lehia horretan, era ezberdinetako adizkiak topatuko ditugu an hizkera eta momentu diferenteak, esan nahi baitá, aldakortasun handia an detaile txikiak. Ikus adibidez ondoko hauek an Oihenart-en atsotitzak (1657, ikus Borja Ariztimuño-ren tesia: "Euskara Arkaikoko adizki jokatuen gaineko ikergaiak", 2023:549):

• dezaian 'diezaakeen'

• dezakeio 'diezaioke'

Lehenengoan ez da agertzen "-ke-" morforik (baina bai "ahal" potentziala), bitárten bigarrenenan báda "-ke-" baina ez "ahal" (signifikatuz Axular-en "diazaio"). Aldiz, goragoko bi adizki horietan agertzen zaigu "-i-" erro referentzial zaharra (hóri zein gure ustetan hasi baitzén jokatzen an "da-i-t" vs "da-u-t", ikus #2944 eta #2945) justuki aurrén referentzia pronominala ("-a-" edo "-o-"):

• dezaian: hiri → "-i-a-"
  

• dezakeio: hari → "-i-o-"

Baina "-i-" datibo hori ere ez da ezinbestekoa an halako adizkiak, nola ikusi ahal dugun an formak nola ondorengoa ganik Lazarraga (1588):

• deikeozu

Ikus ere "-i-" batere gabeko tripersonal ez-potentzialak nola:

• dezon 'diezon, diozon'

Esan nahi baita ze bádira forma potentzialak kin "-ke-" edo gabén "-ke-", eta bádira forma datiboak kin "-i-" edo gabén "-i-", eta gero, zenbait hizkera eta kontextutan, "-i-" datiboa gelditu ahal da nola ezberdintzaile bakarra on forma potentzial bat (respektu bere kide ez potentzial bat).

Horrela, "-i-" datiboa mantendu liteke an zenbait adizki potentzial gabén "-ke-" ("nola "diazaio"), bitárten obviatu den an antzeko adizki tripersonal ez-potentzialak (nola "diazon", non ez dagoen bigarren "-i-" hori), halan ze indirektoki bihurtuko litzaké ezberdinatzaile, nahiz ez izan bere helburua. [3007]

liazaio (*ezan) = liezaioke (*ezan) = leio (egin) = leioke (egin)

Gaurkoan soilik azpímarratu ze atzoko adizki potentzial horiek (ikus beherago ere) ez dute erakusten "-ke/-te" atzizkirik:

..., ikus daigun Axular-ek (1643) erabilitako adizki potentzial batzuk, bilduak ganik Borja Ariztimuño an bere tesia ("Euskara Arkaikoko adizki jokatuen gaineko ikergaiak", 2023:547), eta non dauzkagún adibidez honako aleak an "*ezan" aditza ("-za-" erroa):

• diazaio

• diazaizu

Alegia, antzera nola gertatzen zén an beste hauek ere ("egin" aditza): 

• [2816] Pujana (1970): "Variantes de las indirectas: NIRI: ziñeit (ziñeist), leit (leist), ...; ZURI: neizu, leizu,...; ARI: neio, ziñeio, leio,..."

Atzokoan ikusten genituén "egin" laguntzaileko "nork-nor" potentzial remotoak (forma luzeak eta laburrak) jarráiki Pujana (1970), eta gaur iturri beretik ekarriko ditugú sail beraren tripersonalak (edo Pujana-k dioenez: indirektoak):

5.º Variantes de las indirectas: NIRI: ziñeit (ziñeist), leit (leist), ziñeide, leide (leiste); ZURI: neizu, leizu, giñeizu, leizue; ARI: neio, ziñeio, leio, giñeio, ziñeioe, leioe; GURI: ziñeigu, leigu (leisku), ziñeigue, leigue (leiskue); ZUEI: neizue, leizue, giñeizue, leizuee; AREI: neioe, ziñeioe, leioe, giñeioe, ziñeioeé, leioee. [Pujana, 1970:81]

Estandarrean bihurtuko liraké:

zuk niri ziñeit → zineit, 

hark niri leit → leit

nik zuri neizu → neizu

hark zuri leizu → leizu

nik hari neio → neio

zuk hari ziñeio → zeneio

hark hari leio → leio

guk hari giñeio → geneio

zuek hari ziñeioe → zeneiote

haiek hari leioe → leiote

...

Soilik jartzen ditugu adizki objetu-singularrak zeren horiek erabiliko ditugu an modu tradizional mixtoa (hala objetu singularretan nola pluraletan).

Beste adibide bat:

non:

• liazaio (*ezan) = liezaioke (*ezan) = leio (egin) = leioke (egin)

Ikus ere #2817 eta #2824. [3006] [>>>]

Eta nóndik sor zitezken adizkiak nola gure intereseko "diaduko" edo "diadukozu"? Nón sortuko zen eredua zein gero ispilatuko zen an adizki horiek?

Jakin ez dakigu erantzuten ki tituluko galdera hori, ez baita datu nahikorik, baina baliatuz zenbait datu (erabilera) ganik Axular (1643), proposatu nahi genuke hipotesi bat respektu nóndik sor zitezkén adizkiak nola gure intereseko "diaduko" edo "diadukozu".

Horri eusteko, ikus daigun Axular-ek (1643) erabilitako adizki potentzial batzuk, bilduak ganik Borja Ariztimuño an bere tesia ("Euskara Arkaikoko adizki jokatuen gaineko ikergaiak", 2023:547), eta non dauzkagún adibidez honako aleak an "*ezan" aditza ("-za-" erroa):

• diazaio

• diazaizu

zeinda, aparte edúki "-i-" aurreratu irregular redundantea (izan ere, bilakaera litzaké "dezaio > diezaio > diazaio": ikus #3003), hasten dira kin "dia-", berdin nola ondorengo adizki hauek (on "*eduki aditza: forma horietan erroa litzaké "-duko-", kin "-ko-" fosildua an erroa) ganik Axular bera (1643):

• diaduko

• diadukozu

Akaso hortxe sortu zén "-i-" aurreratuko eredu hori, emanez bidea ki mekanismo referentzial bat zein akaso baliatuko zén noiz garatu zirén forma alokutiboak, eta baita an salbuespenezko berrikuntzak nola goragoko "diaduko" edo "diadukizu". [3005] [>>>]

Gogora gaitezen ze adizki alokutiboak ez ei dira bereziki zaharrak

Berriki mintzatu gara burúz adizki alokutibo batzuk zeintan erabiltzen dén mekanismo/eredu datibo bat kin "-i-" aurreratua (nolabait esan):

• deutza + -i-, -k = d-i-eutza-k = dxeutzak

Mekanismo horren aplikazioa honakoxea izanen litzake an gure goragoko kasua:

• daduko + -i-, -zu = d-i-aduko-zu = diadukozu

Aplikazio hori ez litzake tipikoa an adizki indikatibo ez-alokutiboak, baina ez da horregatik gutxio baliagarria.

Bestalde, alokutiboetako bustidurak ere pasatu bide dira ki zenbait adizki indikatibo datibo ez-alokutibo, nola genioen an:

• [2802] Eneko Barrutia (1987): "D-I dugunean, kasu guztietan 'J' bihurtzen da, 'd'-ren bustidura ematen da gehienetan 'y' bihurtuz,..."

... Bustidura horiek (ZA/JA) sortu dira an forma alokutiboak, nondik, batzutan eta analogiaz, zabaldu dirén an forma ez-alokutiboak ere. Hala genioen an #2024:

Gure ikuspegitik, "zait" dator ti "da" hitz zaharra, zein gerora bihurtuko zén "izan" aditzeko 3. persona singularra (besteak beste):

• hura da

"da" hori (printzipioz) ez da zatigarria an morfema txikiagoak, eta, noizbait esan dugunez, akaso izanen da euskararen hitz zaharrenetariko bat. Hortik sortzen dá:

• hura niri da-i-t 

zeini gehitu zitzaión bustidura bat (berrikiago, erabilera alokutiboek eraginda):

• hura niri z-a-i-t

Mendebaldeko formetan ere berdin: bustidura hori sortzen da an forma alokutiboak, eta, batzutan eta analogiaz, zabalduko da an forma ez-alokutiboak ere.  Ikus daigun sorrera horretaz zér dioén Eneko Barrutia-k an bere "Hitanoaren proposamena bizkaieraz" (1987):

Aditz alokutiboan, indikatibo eta ahalezko orainean, "i" bat sartzen da hasierako "nor" ezaugarriarren ondoren. [Barrutia,1987:150]

eta

D-I dugunean, kasu guztietan "J" bihurtzen da, "d"-ren bustidura ematen da gehienetan "y" bihurtuz,... [Barrutia, 1987:150]

Hortxe dugú "i-" datibo prepositibo bat, eraginez bustidura hori, zein gero zabalduko dén ki "jat" (edo "zait").

Esan nahi baita ze, gure ikuspegitik, "diadukozu" moduko forma ez-alokutiboak sortuko zirén islatuz aipatutako eredu alokutibo hori, eta gogora daigun ze adizki alokutiboak ez ei dira bereziki zaharrak, nola genioen an

• [2004] Zaharrena izanen litzaké hika tratamendua gabén alokutiboa (alokutiboa izanen zén berrikuntza bat zein hasiko zen hedatzen lehenxeago ze XVI. mendea)

Galdetzen genuén atzo:

• Zein ote litzake erabilera zaharrena, hika kin alokutiboa ala hika soila gabén alokutiboa? 

Eta Josu Lavin-ek eskaintzen zigún (eskerrik asko, Josu) honako erantzuna ti Wikipedia (an bere "Hitano" sarrera):

Dirudienez, alokutiborik gabeko hitanoa da erabilera zaharrena, Xabier Kintana euskaltzainak oinarrizko hitanoa edo hitano murriztua deritzona. Alokutibozko forma adizki guztietara XVI. mendea baino lehentxeago hasi zitzaigun hedatzen eta, hasieran, Euskal Herriko toki zehatz batzuetan baino ez. Alokutiborik gabeko hitano haren lekukotasuna jasota dago, adibidez, Lazarragaren eskuizkribuan (erabilera alokutiboarekin batera). [Wikipedia]

Beraz, hizkera alokutiboa izanen litzaké berrikuntza bat zein hasiko zen hedatzen lehenxeago ze XVI. mendea. Interesgarria.

Horri gehitu behar diogu ze adizki subjuntibo/potentzial/inperatiboak kin "-i-" aurreratua (ikus atzokoa) ez lirake horiek ere bereziki zaharrak, baizik jatorrizko formen derivazio bat, halan ze printzipioz ondorioztuko genuke ze "-i-" aurreratzeko mekanisko hori ("an "diadukozu") ez litzake bereziki zaharra. [3004] [>>>]

Nóla derivatu ahal da "-i-" referentzial datibo "aurreratu" bat (an adizki subjuntibo/potentzialak)?

Herenegun genioen ze...

... "diaduko", "diadukozu" horietan, mantendu egiten da "-ko" referentzia zaharra, gehituz referentzia datibo berria an forma innovatiboa respektu eredu zaharragoak, alegia, kokatuz "-i-" referentzial datibo aurreratu bat, antzera nola adibidez an forma alokutibo batzuk (formak alokutiboak erlatiboki berriak dira) edota an zenbait eredu subjuntibo/potentzial tripersonal, itxura guztien arabera innovatiboak hauek ere. Edonola ere, hor gehitzen da ideia datiboa manténduz "-ko" zaharra. 

non mintzo ginen gain forma alokutibo batzuk (ikus atzokoa), eta baitare burúz eredu subjuntibo/potentzial tripersonal batzuk. Hor, ari ginen referitzen ki adizkiak (ereduak) nola:

• dezan + guri = diezagun

non printzipioz, eta beti ere gure ikuspegitik, "-i-" hori (an "diezagun") lekuz kanpo egonen litzake, izanik bere jatorrizko leku propioa justuki aurrén referitutako izenordea (aurrén "-gu-"), alegia:

• dezaigun

Kontua da ze halako adizki horiek (nola "dezaigun") printzipioz sortuko zirén bidéz analogia respektu "zaigu" forma zaharrak ("-i-" aditz referentziala, edo nahiago bada "e-i-n > i-n", zeinen erroa dén "-i-" zaharra, eta zeinen forma eratorri bat izanen zén "e-i-za-n > izan", antzera nola "-u-" erro zaharrak sortuko zuén "e-u-n" aditz zaharra ere, zeinen eratorria litzakén "e-u-ka-n": ikus #2945). 

Hortaz, galdera da, nóla trasladatu da jatorrizko "-i-" regular "atzeratu" hori (an "zaigu" edo  "dezaigun") ki "-i-" printzipioz irregular aurreratu hori (an "diezagun"). Zéin izan da prozesua nondik sortu dirén adizki horiek, eta akaso mekanismo referentzial aurreratu hori ere? Ba, izan zitekén honela:

• dezaigun > diezaigun > diezagun
  

non, lehen urratsean, gure "-i-" referentzial zaharra bikoiztuko da arrén lehenago (hasieratik) erákutsi adizkiaren izaera tripersonala (bipersonakek ez dute erakusten "-i-" aurreratu hori: "dezagun"), sortuz forma irregular redundante bat ("diezaigun"). Gero, batzuetan eliminatuko zén redundantzia hori obviátuz "-i-" atzeratuena, zein ez zen jatorrizko referentzia regularra, hola geldituz soilik lehenengo "-i-" hori.  [3003] [>>>]

daduko + -i-, -zu = d-i-aduko-zu = diadukozu

 Atzokoan genioen ze...

... "diaduko", "diadukozu" horietan, mantendu egiten da "-ko" referentzia zaharra, gehituz referentzia datibo berria an forma innovatiboa respektu eredu zaharragoak, alegia, kokatuz "-i-" referentzial datibo aurreratu bat, antzera nola adibidez an forma alokutibo batzuk (formak alokutiboak erlatiboki berriak dira) edota an zenbait eredu subjuntibo/potentzial tripersonal, itxura guztien arabera innovatiboak hauek ere. Edonola ere, hor gehitzen da ideia datiboa manténduz "-ko" zaharra. 

non referitzen ginen ki forma alokutibo batzuk, zeinen mekanismo sortzailea izanen litzakén honako hau (ikus "Sobre las formas verbales vizcaínas con objeto indirecto de segunda persona" ganik Pedro de Yrizar, 1980:74):

La flexión alocutiva dxeutzak "él se lo ha (a él), a ti te lo digo, hombre'', se ha formado, según la magistral interpretación de Schuchardt, por incorporación a la forma indefinida deutza "él se lo ha (a él)", del signo de alocución -i- y del signo de segunda persona del singular -k(a)-, del modo siguiente :

• deutza + -i-, -k = d-i-eutza-k = dxeutzak

Mekanismo horen aplikazioa honakoxea izanen litzake an gure goragoko kasua:

• daduko + -i-, -zu = d-i-aduko-zu = diadukozu

Aplikazio hori ez litzake tipikoa an adizki indikatibo ez-alokutiboak, baina ez da horregatik gutxio baliagarria. [3002] [>>>]

Axular: daduko + hari = diaduko (mantenduz "-ko" zaharra)

Euskaltzaindia-k aipatzen dizkigu Axular-ek erabilitako honako adizkiak:

• dauko + hari = diaduko

• dauko + zuri = diadukozu

Kontua da ze, behin "dauko" adizkiak galdú bere zentzu datiboa, garatuko dira forma berriak (formalki redundanteak) ki berriro erantsi ideia datiboa noiz behar den. Forma berri horiek izanen dirá berrikuntzak respektu "-ko" forma askoz zaharragoak (kin "-ko" referentzia zaharra). Euskaltzaindia honela mintzo da an bere "Aditz sintetikoa" (1979:825):

Euskal idazle zaharrek erabili izan dute, noski, aditz honen zenbait datiboko forma. Hara nola Axularrek, besteek beste, diaduko, diadukozu, diaukaio (diadukeo), ziadukon. Egungo egunean ere entzun daitezke bizkaieraz deukotsa, neukotsan eta abar, Refranes y Sentencias-en agertzen den deukok-en antzeko.

non azpimarratu behar dugun ze, "diaduko", "diadukozu" horietan, mantendu egiten da "-ko" referentzia zaharra, gehituz referentzia datibo berria an forma innovatiboa respektu eredu zaharragoak, alegia, kokatuz "-i-" referentzial datibo aurreratu bat, antzera nola adibidez an forma alokutibo batzuk (formak alokutiboak erlatiboki berriak dira) edota an zenbait eredu subjuntibo/potentzial tripersonal, itxura guztien arabera innovatiboak hauek ere. Edonola ere, hor gehitzen da ideia datiboa manténduz "-ko" zaharra. [3001] [>>>]

Itxaroten eta irrikitan ere

Gaurkoan hona ekarri nahi genuké ondoko sarrera ganik Erramun Gerrikagoitia an bere bloga ("Referentziak"):

 Anitz esker, Erramun. Bide batez, hor doá linka:

• [2993] Euskararen mekanismoak eta materialak hortxe daude, itxaroten, eta are irrikitan noiz heldukó euren aukera ki lagundu asétzen inoizko behar komunikatibo konplexuenak, gaur egungoak

Bai, holaxe da: itxaroten eta irrikitan ere. [3000] [>>>]

Atzoko adizkien inguruan ("deukotso/deukotzo // dekotso/dekotzo"), ikus daigun Iñaki Gaminde-k bildutako adibide batzuk

Atzoko adizkien inguruan ("deukotso/deukotzo // dekotso/dekotzo"), ikus daigun Iñaki Gaminde-k bildutako adibide batzuk, zein dagozkien ki Butroe, Elantxobe, Otxandio eta Larrabetzu (an bere "Datibodun adizkiak jakin eta eduki aditzekin Bizkaian", 2007:58-59): 

[2999] [>>>]

Nóla gertatuko zen prozesu hori zein abiátu ti "*eradun"-go laguntzaile tripersonal zaharrak ("deukot/deutzot") eta amáitu an "e(d)uki"-ko forma tripersonal formalki redundanteak "deukotsot/deukotsodaz"?

Atzokoan (ikus ere #1804) aipatzen genuén ze...

... mendebaldeko euskaran jasota dagó "deukot" tripersonala:

Peco gassoa deucot ...  "Mala sospecha le tengo ..."  ["Refranes y sentencias", 1596:425]

non, "-e-" horrek iragarriko luké (iragarri ohi duenez) argumentu datibo bat, zein kasu horretan dén 3. persona singularrekoa, bidéz "-o-". Eta gauza da ze "deu(k)ot" horren kide plurala izanen zén "deutzot/deutsot", halatan non hauxe litzaké sorta plural osoa:

• deutzut / deutsut
  

• deutzot / deutsot
  

• deutzuet / deutsuet
  

• deutzet / deutset
  

zein, formalki bederen, bat datoz kin egungo mendebaldeko singularrak (zeini, hizkera eta adizki gehienetan gehitu zitzaien "bukaerako "-z(a) > -s" pluralgilea). Horrek indartzen dú gure atzoko hipotesia ezen mendebaldeko singularrak derivatu dirá ti ekialdeko pluralak (bidéz reinterpretazio singularra).

Gure ikuspegitik, prozesua garatuko zén honela:

1.: Hasiko gara ti "deukot/deutzot" forma tripersonal regular zaharrak ("*eradun" laguntzailea: "de(ra)ukot/de(ra)utzot").

2.: "deukot" forma tripersonal zaharra ("*eradun" laguntzailea) reinterpretatuko dá nola "e(d)uki" tripersonal sintetikoa, zeini dagokion goragoko adibidea an "Refranes y sentencias" (1596: Peco gassoa deucot...).

3.: "deutzot" jatorriz tripersonal objetu-plurala ("*eradun" laguntzailea) reinterpretatuko dá nola objetu-singularra ("deutzot/deutsot").

4.: Konkordantzia objetu-pluraletan zenbait hizkeretan gehituko zaié pluraleko partikula berria ("deutzodaz/deutsodaz"), bitárten beste batzuetan ez ("deutzot/deutsot" erabiliko da berdin an konkordantzia objetu-singularrak eta pluralak ere).

5.:  Bestalde, 2. puntuko "deukot" tripersonal sintetiko reinterpretatua ("e(d)uki", nork-nori-nor) konfunditu ahal da kin forma bipersonalak on "e(d)uki" bera (nork-nor), halan ze garatuko dira forma tripersonal berriak: "deukotsot/daukotsot/dekotsot" // "deukotzot/daukotzot/dekotzot", zein sortuko zirén analogikoki respektu laguntzaile tripersonal singular reinterpretatuak ere: "deutsot/deutzot" (ikus 3. puntua). Berdin gertatzen da kin goragoko "deukotso/deukotzo // dekotso/dekotzo" respektu "deutso/deutzo".

6.: Hemen ere (ikus goragoko 4. puntua), hizkera batzuetan konkordantzia objetu-pluralak sortuko dira: "deukotsodaz/deukotzodaz", non "-tzo > -tso" morfemak galdu duén bere jatorrizko zentzu plurala, antzera nola lehenago "-ko-" morfemak galdua zuén bere zentzu datiboa. Horrela, azken forma horietan izanen genituzke bi redundantzia formal: datibokoa eta objetu-pluralekoa. 

Hor nonbait. [2998]

"daukakio = daukotso / deukotso": formalki redundanteak, non jatorrizko formei berrikiago gehitu zaizkién "-kio" eta "-tso" analogikoki

Galdetzen genuén atzo:

Has gaitezen mintzatuz gain lehen forma hauek ("e(d)uki" aditza):

• daukakio = daukotso / deukotso

Zéin lirake zaharragoak? "-ka / -ko" ala "-kio / -tso"?

Eta bai, Josu-k dioenez:

KA eta KO!

Adizki horietan, "-ka / -ko" izanen liraké ondo zaharragoak zein euren kide redundanteak ("-kio" eta "-tso", gerora gehitutakoak), hain zaharragoak non jatorrizko "-ka / -ko" referentzia datibo zahar horiek galdu zutén euren zentzu datibo hori, halan ze, ondo berrikiago, adizki horiek behar izan duté bigarren referentzia datibo (analogiko) gehigarri bat ki rekuperatu euren tripersonalitatea ("-kio / -tso").

Hain zuzen ere, goragoko "deukotso" moduko adizki batez mintzo ginen an ondoko sarrera (zehazki gain "deukotsot"):

• [1875] "deukotsot", non gehitu zaion bigarren "-o" referentzia datibo bat bidéz "-tso-" morfema, jada kin personalitate datibo guztiz propioa eta potentzialki hedagarria

Zioén Josu Lavin-ek atzo:

Eta deuco-c noritassuna galduric deucotso sorthu da.

Eskerrik asko, Josu. Bai, hala da. Lehenago "deukot" izan zén datiboa (nik hari hura), nola genioén an sarrera hau: 

• [1804] "deukot" datiboa ere jasota dago an mendebaldeko "Refranes y Sentencias, 1596"

... Eta gaur aipatu nahi genuke ze mendebaldeko euskaran jasota dagó "deukot" tripersonala:

Peco gassoa deucot... "Mala sospecha le tengo..."  [Refranes y sentencias, 1596 (425)]

non, "-e-" horrek iragarriko luké (iragarri ohi duenez) argumentu datibo bat, zein kasu horretan dén 3. persona singularrekoa, bidéz "-o-". Eta gauza da ze "deu(k)ot" horren kide plurala izanen zén "deutzot/deutsot", ...

Gero, joanen zen galtzen zentzu datibo hori, antzera nola an "daukat" jatorriz-datiboa ere, eta Josu-k zioenez:

deukot horrek NORItasuna galdu ostean, sortu da deukotsot / deukotsat berria, zein ahoskatzen baita orokorki: /dekotzet/.

Eta geroago, analogiaz agertuko da "deukotsot", antzekoa nola goragoko "deukotso", non gehitu zaion berriro "-o-" referentzia datibo bat (deukotsot) bidéz "-tso-" morfema, jada kin personalitate datibo guztiz propioa eta potentzialki hedagarria ki edozein forma verbal zeini egokitu nahi zaión 3. personako referentzia datibo bat.

Eta justuki hóri berbera gertatu da kin "daukakio" formalki redundantea, non jatorrizko formari berrikiago gehitu zaión "-kio", analogikoki ere. [2997] [>>>]

Har daigun honako adizkiak: "daukakio = daukotso / deukotso". Zéin lirake zaharragoak? "-ka / -ko" ala "-kio / -tso"?

Itzuliz ki Irulegiko epigrafea (ikus #2876), ari ginen komentatzen Zuloaga/Ariztimuño-k egindako objezioak respektu Irulegiko textu zahar hori, zehazki ondoko laugarren arazoa:

• [2950] Zuloaga/Ariztimuño (2023), laugarren arazoa: "..., creemos que ei «sufijo» '-ko' se debió formar durante la Edad Media..."

zeintaz genioen ze, gure ikuspegitik:

• [2991] "-kio" formak liraké (ondo) berriagoak zein "-ko" forma zaharrak, eta sortuko liraké ti "-zkio" forma plural analogikoak, nondik gero zabalduko ziren

Sarrera horretan, Josu Lavin-ek aipatzen zituén "daukio/dauzkio" eta "daukakio/daukazkio" formak:

dauka
dauko
daukio

pl.:

dauzka = dautza
dauzko = dautzo
dauzkio

dautza pluraletic dator dautsa/deutsa singularra,
eta
dautzo pluraletic dator dautso/deutso singularra.

daukio batuan existitzen da = dauka + hari
dauzkio batuan existitzen da = dauzka + hari

Batuan daukakio eta daukazkio aldaerak ere onarturik daude.

Beste komentario batean (ikus #2993), Josu-k gehitzen zuén honako interpretazio hau:

Argi dago "daukakio" formalki EDUKI aditzarena dela:

daukakio = dauka + kio

Ezta? Eta daukio?

daukio = dau + kio

EDUN aditzekoa ematen du itxuraz bederen.

Mendebaldean kio = tso dugu, nondik:

daukakio = daukotso / deukotso
daukio = dautso / deutso

Has gaitezen mintzatuz gain lehen forma hauek ("e(d)uki" aditza):

• daukakio = daukotso / deukotso

Zéin lirake zaharragoak? "-ka / -ko" ala "-kio / -tso"? [2996] [>>>]

Koldo Ulibarri (2024): "..., Vianaren erlatibo horiek adizki jokatuan '-(a)n' menderagailua dute..., baina beste batzuetan aditza biluzik agertzen zaigu"

Gaurkoan azpimarratu nahi genuke atzoko pasarteko honako zati hau:

Horrez gainera, Vianaren erlatibo horiek adizki jokatuan -(a)n menderagailua dute (...), euskaraz ohikoa denez (EGLU V: 218 t. hur.), baina beste batzuetan aditza biluzik agertzen zaigu (...): ez EGLUk eta ezta OEHk ere ez digute erabilera horren berri ematen, baina euskal tradizioan ezagunak dira menderagailurik gabeko adibideak beste aurrekari batzuekin, OEH lekuko (s.v. zein JJJ). [Ulibarri, 2024:107]

Horren inguruan gogoratu nahi genuke gure ondorengo sarrera:

• [399] Aukerako "-(e)n" edo "bait-" an aditz subordinatuak

Irakurleak ikusiko zuen, adibidez atzo, nóla, perpaus subordinatuetan, askotan ez diogun itsasten "-(e)n" edo "bait-" ki aditz sintetiko edo laguntzailea (noiz erábili laguntzailea). Hori ez da baizik beste bide bat ki arindu sintaxia an euskara batu estandarra, evitatuz gainera anbiguitate diskursibo horiek zein sor litezken ti bukaerako "-n" potentzialki anbiguoak (batzutan nahastu bailitezke kin erlatibo postpositiboak).

Gainera, paper zaharretan ez dira arraroak adibideak non ez diren erabiltzen halako subordinazio-markak, eta bádira idazleak eze, adibidez perpaus erlatiboetan, soilik erabiltzen zituzten forma sinplifikatuak. Ikus an Orotariko Euskal Hiztegia:

zein (pronombre relativo): De uso general en todos los dialectos hasta el s. XIX. Es muy frec. en catecismos y textos similares. Su uso disminuye radicalmente en el s. XX. Azkue tacha de barbarismo el empleo de zein como relativo (ya no se emplea en catecismos como KIkV, KIkG, ArgiD o ArgiDL). El auxiliar de la subordinada lleva bait- en los textos orientales (y en Lasa) y -(e)n en los occidentales y en Zubiri (82). Hay ambas formas en el catecismo alto-navarro de Añibarro y en el catecismo de Ulzama (22 -(e)n, 22 bait; tiene además ejs. sin marca alguna, v. infra). Lardizabal y Beovide lo emplean siempre sin marca alguna de subordinación. En Añibarro, CatB, Iturriaga, Arana (SIgn 76 sin marca; SIgn 36 con -n), Legaz y Zubiri (82 con -n, 79 sin marca) hay ejs. con y sin marca de subordinación. [Orotariko Euskal Hiztegia]

Zergátik ez genuke baliatu behar aukera hori noiz ere egoki ikusten dugun? Zergátik lotu beharko ginake, derrigor, ki erabilera astunena noiz aukeran izán erabilera arinagoa eta batzutan argiagoa? Zértara itxaroten ari gara ki erábili, beti ere aukeran, aditz sintetiko edo laguntzaile soilak an perpaus subordinatuak?

Diot ze eman behar da aukera, eta gero bakoitzak ikus dezala nón zér erabiltzen duen, baina baldin bagoáz, nola nire ustez joan beharko ginaken, ki erabilera askoz maizagoa on, adibidez, erlatibo anaforikoak, ez legoke batere txarto gogora dezagun ze goragoko aukera osagarri arinago hori (aukerako "-(e)n" eta "bait-") bádela hor justuki zeren idazle batzuek bide hori landu zuten.

Bai, aukeran, noiz ikúsi egoki. [2995] [>>>]

Koldo Ulibarri (2024): "..., hasierako testuetatik euskalki guztietan agertzen den jokamoldea da eta, beraz, horrela ulertu beharko da Vianaren euskaran ere gertatu dela: euskarazko galdera-izenordain bat ('zer') baliatzen du Vianak erlatiboa eraikitzeko."

Atzokoaren harira, gaurkoan egin nahi genieke aipamen berezi bat ki "zer" erlatiboak, zeintaz honela mintzo ginén an gure "Ezbidea vs Garabidea" (barnén Mikel Mendizabal-en "Euskara Orain. Eraginkortasuna helburu", 2023:109):

"nor... " eta "zer... " erlatiboak, izan ahal dira esplikatiboak edo restriktiboak. Erlatibo modura dira atonoak, bitárten galdetzaileak izán tonikoak. [2023:109]

zeren, oso interesgarriki, "zer" erlatibo hori maiz agertzen zaigu an korrespondentzia ganik Jose Viana Egiluz, Vianako markesa (1728-1729), idazkari eta enbaxadore ibili baitzen barrén Europako hiri ezberdinak (nola konprobatu ahal dugun an "Euskara, nobleziaren hizkuntza" ganik F. Borja Aginagalde eta Koldo Ulibarri (2024), zeini eskerrak eman nahi dizkiegun zatio euren liburua). 

Korrespondentzia hori nagusiki gaztelaniaz idatzita dago, baina aipatutako urte horietan (1728-1729) autoreak idatzi zituén hainbat pasarte non erabiltzen zuén euskara, eta baita gure oraingo intereseko "zer" tresna (jatorriz galdetzailea) an erabilera erlatiboa, konpletiboa, konparatiboa edo konsekutiboa, ikusi dugunez. Erabilera erlatibo horretaz, entresakatu ditugu honako hitzak ganik Koldo Ulibarri:

Erlatiboei dagokienez, Euskaltzaindiak esaten digu lehenengo testuetatik euskarak galdera-izenordainak erabili izan dituela, agian erdal-eredu bati jarraikiz (EGLU V: 218 t. hur.); hala ere, hasierako testuetatik euskalki guztietan agertzen den jokamoldea da eta, beraz, horrela ulertu beharko da Vianaren euskaran ere gertatu dela: euskarazko galdera-izenordain bat (zer) baliatzen du Vianak erlatiboa eraikitzeko ( cf. OEH, s.v. zer 6). Horrez gainera, Vianaren erlatibo horiek adizki jokatuan -(a)n menderagailua dute (9b-c), euskaraz ohikoa denez (EGLU V: 218 t. hur.), baina beste batzuetan aditza biluzik agertzen zaigu (9a eta 9e): ez EGLUk eta ezta OEHk ere ez digute erabilera horren berri ematen, baina euskal tradizioan ezagunak dira menderagailurik gabeko adibideak beste aurrekari batzuekin, OEH lekuko (s.v. zein JJJ). [Ulibarri, 2024:107]

Bai, erabat ados,...

..., hasierako testuetatik euskalki guztietan agertzen den jokamoldea da eta, beraz, horrela ulertu beharko da Vianaren euskaran ere gertatu dela: euskarazko galdera-izenordain bat (zer) baliatzen du Vianak erlatiboa eraikitzeko. [Ulibarri, 2024:107]

Bestalde, Ulibarri-k esandakoaz gain, esan nahi genuke ze, gure interpretazioan bederen, Viana-k erabiltzen dú "zer" forma hala an singularrak nola pluralak, eta hala an absolutiboak nola an ergatiboak, antzera nola erabiliko genukén atzoko "ze = eze" erlatiboa ere. Kontua da ze "zer" erlatiboa ez da formalki berdin nola "ze = zeren", halan ze, printzipioz, ikusten diogu oso interes funtzional handia. [2994] [>>>]