"..., un estudio de la UPV/EHU alerta de que, al menos en lo referido a la lectura en euskera,(...). ..., en términos generales, los profesores de la asignatura de Lengua Vasca y Literatura en la etapa de Secundaria leen poco y lo hacen más por motivos laborales que por gusto." (Iñigo Fernández de Lucio kazetaria, 2026)

Amaitzen genuén atzokoa mintzátuz gain irakurketa, eta hari horretara, hona ekarri nahi genuke azken egunotan prensan aipatutako ikerketa bat:

• Evaluación de la competencia literaria y hábitos lectores del profesorado: implicaciones para la enseñanza de la literatura vasca

burutua ganik Aiora Sampedro, Paulo Kortazar eta Amaia Aguirregoitia ikerlariak (EHU, 2026). Lana ez da oraindik publikatu, baina berriki aurkeztu da lan horren txosten bat, zeintaz mintzo zén Iñigo Fernández de Lucio kazetaria an El Correo:

El fomento de la lectura es una de las prioridades del Departamenta de Educación. El objetivo es elevar el nivel de comprensión lectora entre el alumnado vasco y despertar la afición lectora mas allá de las aulas. (...)

Uno de los elementos clave en esta estrategia es el prafesorado. Sin embargo, un estudio de la UPV/EHU alerta de que, al menos en lo referido a la lectura en euskera, estos objetivos son complicados de cumplir por la predisposición de las propios docentes. EI informe señala que, en términos generales, los profesores de la asignatura de Lengua Vasca y Literatura en la etapa de Secundaria leen poco y lo hacen más por motivos laborales que por gusto. Una «escasez de áabitos lectores» que «debilita el efecto espejo y la transmisión de la lectura al alumnado». [Fernández de Lucio, El Correo, 2026/4/20]

Zehazki, artikuluaren titulua hauxe da:

Fernández de Lucio kazetariak azpimarratzen duenez,...

La contundencia de la frase puede producir cierta sorpresa, toda vez que la mayoría de docentes de esta asignatura en ESO son graduados en Filología Vasca,... [Fernández de Lucio, El Correo, 2026/4/20]

Esan nahi baita ze, are soilik konsideratuz azpimultzo oso-oso berezi bat artén irakasleak, nola dirén horiek zein diren dedikatzen ki irakatsi euskal hizkuntza eta euskal literatura, eta zein dirén nagusiki euskal filologoak, horietan ere aurkitzen dugú ze... gutxi irakurtzen da euskaraz. [3066]

Hartutako ezbide pobretzaile horrek areagotu egiten ditu sintaxi regresiboaren arazoak, ordezta gerota gehiago arindu efektu horiek bidéz aukera progresiboak (garabidea)

Atzokoan irakurtzen genuén komentario bat, non laburbiltzen zirén sintaxi regresiboaren berezko arazo tipikoak:

Ez al da harrigarria, euskal komunikabideetako titularretan maiz azaltzen den hitz ordena? Gaia ezezaguna bada, maiz hiruzpalau aldiz irakurri behar da ulertu ahal izateko. Hizkuntza bat komunikatiboki efizientea izateko, behar du izan iragarpen argi bat, alegia, ez litzateke testu osoa irakurri beharko, esaldiaren esanahia ulertuz joateko. Horregatik korapilatzen da informazioa, esaterako, noiz ipintzen den aditza amaieran. Eta, harira, maiz euskal komunikabideetan, ez dakizu lehengo sintagma den subjektua ala objektua. Nire ustez orden eraginkorrena eta agian, bakarra, izango litzateke SVO. Gainera, aditzak ongi bereizten ditu subjektua eta objektua. Hitz bat oso garrantzitsua: prediktibilitatea.

Eta hartutako ezbide pobretzaile horrek areagotu egiten ditu sintaxi regresiboaren arazoak, ordezta arindu efektu horiek bidéz aukera progresiboak, gerota aukera progresibo gehiago (garabidea). Hain sinple.

Ikus efektu orokorragoren bat, kasu honetan gain irakurketa:

• [2593] Irene Arrarats (2016): "..., alde handia dagoela eskoletan euskaraz eta erdaraz irakurtzen denaren artean: erdaraz literatura landua, eta euskaraz, oinarrizko prosan idatzitako nerabeentzako liburuxkak."

Atzokoan mintzo ginén burúz elefante linguistikoak eta gaur agertuko zaigú beste elefente bat, ez txikia hau ere. Hain zuzen ere, gogoratu nahi genituzke ondoko hitzak, zein zioén Irene Arrarats-ek an artikulua ganik Lander Arretxea (2016) zeinen titulua dén "Prosa apropoposa gurea?" (ikus ere [348], [349] eta [350]):

... Gogora dakar, hala ere, alde handia dagoela eskoletan euskaraz eta erdaraz irakurtzen denaren artean: erdaraz literatura landua, eta euskaraz, oinarrizko prosan idatzitako nerabeentzako liburuxkak. [Lander Arretxea, aipátuz Irene Arrarats, Argia, 2016]

Errepikatzen dugú: ... alde handia dagoela eskoletan euskaraz eta erdaraz irakurtzen denaren artean: erdaraz literatura landua, eta euskaraz, oinarrizko prosan idatzitako nerabeentzako liburuxkak.

Jakina, hori ez da baizik beste efektu argi bat ganik ahalmen diferentea on tresna eta estruktura burulehenak respektu buruazkenak (askoz ahalmen kodifikatzaile/deskodifikatzaile handiagoa an lehenengoak, burulehenak, zein an bigarrengoak, buruazkenak).

Ez da esan beharrik ze hortxe daukagu berriro elefantea, zein agertzen dén nonahi ere.

Ez da baizik beste efektu guztiz logiko bat, guztiz esperogarria, aurrikusgarria, ez da baizik beste evidentzia bat berriro erákutsiz desberdintasun funtzionala artén hitz-ordena progresiboa (askoz ahaltsuagoa, efizienteagoa, efektiboagoa) eta hitz-ordena regresiboa (askoz gutxio ahaltsua, askoz gutxio efizientea, askoz gutxio efektiboa). Bai, hortxe daukagu berriro elefantea, ondo begi bistan, guri begira dagoela an erdia on egongela. [3065] [>>>]

Hain da argia ze kosta egiten da sinestea ze oraindik báda jenderik esaten (ezen ez defenditzen) ze hitz-ordena guztiak dirá orohar berdin funtzionalak (teoria oroberdintzailea). Sinestezina baina ziertoa. Eta gainera dirá... (akaso horregatik) jefeak

Amaitzen genuén atzo esánez (hor aipatuz herenegungoa):

... zergátik ez dira aipatzen an euren ustezko ziklo linguistiko hori hiru hitz-ordena hauek: OSV, OVS eta VOS?).

Erantzuna da oso-oso sinplea: zeren hitz-ordena guztiak ez diren orohar berdin funtzionalak, zeren 3 hitz-ordena horiek dirá funtzionalki oso desegokiak azpi baldintza komunikatibo orokorrak, eta dira orohar mekanismo oso desegokiak hain justu zeren ematen duté sujetua (tipikoki thematikoa) atzén objetua (tipikoki rhematikoa) frontalki kontrariatuz progresio komunikatibo-diskursibo oinarrizkoena (ikus #862). 

Efektu hori dá maximizatzen (bilakatuz orohar desastrosoa) noiz aditza dén kokatzen an amaiera, sortuz hitz-ordena bat (OSV, ikus #2439) zein soilik gainbizi litekén azpi baldintza komunikatibo oso-oso bereziak (egitan, OSV ia ezin da aurkitu gain azala on gure planeta: ikus #2440).

Berriz diogu: erantzuna dá oso-oso sinplea, hain sinplea nola boteretsua: OSV, OVS eta VOS ez dira aipatzen an goragoko ziklo linguistiko hori zeren hitz-ordena guztiak ez diren orohar berdin funtzionalak. Kito, amaitu da debatea on berdintasun funtzionala on hitz-ordena guztiak (ikus adibidez #228).

Eta hor aipatzen genuén gure #862, nondik gaur entrasakatu dugún honako zatia:

... zergátik ez dira sartzen beste hiru ordena posibleak ere, VOS, OVS eta OSV, an ziklo bat non, diotenez, ez litzaken egongo patroi komunikatiborik? Zér dute, ba, ordena baztertu horiek? Ondokoa genioen an aipatutako "Sintaxigintzaren norabide komunikatiboa":

Sinpleki ez da eusten. Baina berdin da, nori inporta zaio?

Hain da argia ze kosta egiten da sinestea ze oraindik báda jenderik esaten (ezen ez defenditzen) ze hitz-ordena guztiak dirá orohar berdin funtzionalak (teoria oroberdintzailea). Sinestezina baina ziertoa. Eta gainera dirá... (akaso horregatik) jefeak. [3064] [>>>]

Zeren hitz-ordena guztiak ez diren orohar berdin funtzionalak. Kito, amaitu da debatea on berdintasun funtzionala on hitz-ordena guztiak

 Amaitzen genuén atzokoa esánez ze:

Artikulu osoa (alegia gure erantzun osoa respektu Miren Azkarate-ren aipatutako artikulua) irakurri ahal duzu an:

• Sintaxigintzaren norabide komunikatiboa

Zuk zeuk ikus eta valora, irakurle, gure agintari linguistikoen argumentuak, edo hobeto esanda, euren desargumentuak, noiz saiatzen dirén argumentatzen, zeren, azken buruan, beti ibiltzen dira an kontu erlatiboki periferikoak (halanola adibidez artikuluen sorrera, zeinen tratamendua dén, gainera, oso partziala, nola argudiatzen dudan an goragoko papera), gabén sartu an muina on kuestioa: zergátik ez dira aipatzen an euren ustezko ziklo linguistiko hori hiru hitz-ordena hauek: OSV, OVS eta VOS?).

Erantzuna da oso-oso sinplea: zeren hitz-ordena guztiak ez diren orohar berdin funtzionalak, zeren 3 hitz-ordena horiek dirá funtzionalki oso desegokiak azpi baldintza komunikatibo orokorrak, eta dira orohar mekanismo oso desegokiak hain justu zeren ematen duté sujetua (tipikoki thematikoa) atzén objetua (tipikoki rhematikoa) frontalki kontrariatuz progresio komunikatibo-diskursibo oinarrizkoena (ikus #862). 

Efektu hori dá maximizatzen (bilakatuz orohar desastrosoa) noiz aditza dén kokatzen an amaiera, sortuz hitz-ordena bat (OSV, ikus #2439) zein soilik gainbizi litekén azpi baldintza komunikatibo oso-oso bereziak (egitan, OSV ia ezin da aurkitu gain azala on gure planeta: ikus #2440).

Berriz diogu: erantzuna dá oso-oso sinplea, hain sinplea nola boteretsua: OSV, OVS eta VOS ez dira aipatzen an goragoko ziklo linguistiko hori zeren hitz-ordena guztiak ez diren orohar berdin funtzionalak. Kito, amaitu da debatea on berdintasun funtzionala on hitz-ordena guztiak (ikus adibidez #228). [3063] [>>>]

Eta hizkuntzalariek beharko lukete iluminatu euskal sintaxigintzaren bide komunikatibo hori afin itzultzaileek, zuzentzaileek, irakasleek edo edozeinek aurrera egin ahal izan erosoago (2015)

Segítuz kin azken sarreretako ildoa, gogoratu nahi genuke nóla hasten genuén gure artikulua titúlatzen "Sintaxiaren norabide komunikatiboa" (Senez, 2015:186, superfizialki birmoldatua):

Hizkuntzen aurren-aurreneko helburua komunikazioa da, eta helburu komunikatibo horrek du gidatzen hizkuntzen ibilbidea era naturalean (nahiz eta bide natural hori ez den zertan izan oztoporik libre, eta ez da). Eta hizkuntzalariek beharko lukete iluminatu euskal sintaxigintzaren bide komunikatibo hori afin itzultzaileek, zuzentzaileek, irakasleek edo edozeinek aurrera egin ahal izán erosoago. 

Miren Azkarate-k (morfosintaxilaria eta euskaltzaina baita, Gramatika-Batzordeko kidea) berriki azaldu du bere ikuspegia gain kuestio kruzial hau an liburua titúlatzen "Hizkuntzen berdintasun komunikatiboa: mitoa ala errealitatea" (Mendizabal, 2014:13-28), erantzunez ki galdera eta kezka sintaktikoak zein Mikel Mendizabal ltuarte irakasleak planteatu zizkion. Azalpen horiek izanen dira gure abiapuntua afin reflexiona dezagun burúz sintaxigintza komunikatiboa. [Rubio, 2015:181-182]

Artikulu osoa (alegia gure erantzun osoa respektu Miren Azkarate-ren aipatutako artikulua) irakurri ahal duzu an:

• Sintaxigintzaren norabide komunikatiboa

Zuk zeuk ikus eta valora, irakurle, gure agintari linguistikoen argumentuak, edo hobeto esanda, euren desargumentuak, noiz saiatzen dirén argumentatzen, zeren, azken buruan, beti ibiltzen dira an kontu erlatiboki periferikoak (halanola adibidez artikuluen sorrera, zeinen tratamendua dén, gainera, oso partziala, nola argudiatzen dudan an goragoko papera), gabén sartu an muina on kuestioa: zergátik ez dira aipatzen an euren ustezko ziklo linguistiko hori hiru hitz-ordena hauek: OSV, OVS eta VOS?). [3062] [>>>]

Edozein ekarpen izan ahal dá oso-oso baliotsua arrén besteok ere aporta ahal daigun gure aletxoa

Eta segituz kin atzoko ildoa, ondorengo sarreran ere mintzo ginen burúz papera zein jokatu beharko luketén euskal hizkuntzalariek, zeintaz, beherago ikusi ahal denez, jada hitz egiten genuen an gure "Euskararen garabideak" (2002):

• [1624] Eta ibilbide hori ez da oztopatu behar, baizik erráztu noiz-ere ahal den (gradualki, asmoz eta jakitez, baina finean erráztu ahalik-eta hobetoen)

Atzokoan amaitzen genuen gure sarrera esánez ze garabide linguistikoak ez dira zértan izan ibilterrazak:

Hala ere, bidea, batzutan, ez dateke batere erraza. 

Eta hala izan daiteke zatio arrazoi intralinguistikoak nola-ze adibidez batzutan ez dateke batere erraza aurkitzea material linguistiko egokia ki sortu tresna burulehen (prepositibo) funtzionalak. Horrela, batzutan joan ahal da konsolidatzen sistema sintaktiko buruazken bat (edo esanguratsuki buruazkena an bere elementu zentral batzuk) nondik ez dateken hain erraza ateratzen (zeren sistema bakoitzak bere barne-indarrak ditu). 

Gainera, aurrerabidea ez dateke batere erraza zatio arrazoi extralinguistikoak nola-ze adibidez batzutan hizkuntza baten erantzule eta eragile linguistiko nagusiak bultzatu ahal dituzté "lege" sintaktiko guztiz kontrarioak ki garabide linguistikoak, kontrarioak ki praktika mintzatua an esparru landuak, eta kontrarioak ki tradizio literarioa, nola den galdegai-legea. 

Hortaz, inportantea da (euskararen kasuan kruziala), hizkuntz erantzule eta eragile nagusiek utzi deioten ki oztopatu ikuspegi linguistiko (teoriko eta praktiko) zabalagoak, eta, ahal balitz, jarri da(g)iten euren aletxoa an norabide (teoriko eta praktiko) irekia, an norabide potentea, an norabide efiziente eta efektiboa, ahalbidetuz eta potentziatuz bide aberasgarri horiek: 

... hain zuzen, joera esanguratsuki aberasgarri ho­rren aldera bultzatu behar dute hala filologoek nola beste hizkuntz eragileek ere, kontrara bultzatzen ibili beharrean (hots, atzerantz, azpigarapenerantz). ["Euskararen garabideak", 2002:21]

Bai, bakoitzak bere aletxoa jarriz, gradualki, asmoz eta jakitez bai, baina an norabide ona, an norabide potentziatzailea, ordezta egín ahaleginak an norabide pobretzailea.

Edozein ekarpen izan ahal dá oso-oso baliotsua arrén besteok ere aporta ahal daigun gure aletxoa. [3061]

Baina horretarako behar dá perspektiba orokor egokia, eta hain justu perspektiba orokor egoki hori eskaintzea da hizkuntzalarien lana, eta jakina, hizkuntzalaria naizen aldetik, nire lana ere

Atzoko hariari jarraiki, gogora daigun nóla amaitzen genuén gure aportazioa ki Mikel Mendizabal-en  liburua titúlatzen "Hizkuntzen berdintasun komunikatiboa: mitoa ala errealitatea?" (2014:107-140), zein, ikusi ahal denez, publikatu zén duela 12 urte (superfizialki birmoldatua):

Ez, dena ez da berdin, dena ez dago berdin garatua, ez partzialki (sistema numerikoak), ezta orokorrean ere (sistema sintaktiko orokorrak). Alde sintaktikoan, euskarak behar du askatasuna afin irábazi mekanismo sintaktiko-diskursibo progresiboak, eta ez soilik askatasuna, baizik ere laguntza aktiboa on hizkuntzalariak, zein beharko lukete eman sugerentziak afin erraztu ibilbide progresiboa (sugerentziak izan litezke arrakastatsuak edo ez, jakina). 

Euskararen hizkuntzalariek ezin dute jokatu an hizkuntza sintaktikoki azpigaratuagoa berdin nola bailitzan hizkuntza ondo garatua. Diferentea da euren papera: euskararen hizkuntzalariek behar dute jokatu paper askoz ere aktiboagoa an defensa on eskubide intralinguistikoak on euskal hiztunak, zeinen artean den aurkitzen eskubidea ki erabili hizkuntza progresiboa. Hori bera esan behar da respektu hizkuntzalariak on japoniera eta beste hizkuntza regresiboak. Eta berdin ere esan behar da gain linguistak on piraha eta beste hizkuntza anumerikoak. Zeren matematika ere eskubide da. Besteak beste. [2014]

Bai, 

Alde sintaktikoan, euskarak behar du askatasuna afin irábazi mekanismo sintaktiko-diskursibo progresiboak, eta ez soilik askatasuna, baizik ere laguntza aktiboa on hizkuntzalariak,...

Baina horretarako behar dá perspektiba orokor egokia, eta hain justu perspektiba orokor egoki hori eskaintzea da hizkuntzalarien lana, eta jakina, hizkuntzalaria naizen aldetik, nire lana ere. [3060] [>>>]

Esan daigun honela: "... isiltasunezko konspirazio bat..." (Kepa Altonaga, 2015) [Bai, isiltasun antizientifiko ondo zaratatsua]

Atzokoan eta herenegun gogora ekartzen genuén ze mekanismo (sintaktiko) buruazkena dá teknikoki askoz gutxio potentea zein mekanismo burulehena, zeinak (referitzen gara ki aurreko perpaus osoa, eta ez soilik ki mekanismo burulehena, zeozer nola: "lo cual...") sortuko ditú oroharreko efektu nabariak gain efizientiza eta efektibitate komunikatiboa an edozein kontextu linguistiko minimoki exigentea (hala landuan nola kolokialean, nola ere edozeintan non exigentzi maila handitzen den).

Gainera, kuestioa da ze aukera burulehenak irabazi behar izaten dira. Esan nahi baita ze aukera horiek ez ohi dira garatu an sorrera on sintaxiak, baizik ze tipikoki garatu dirá an euren zurrunbilo evolutiboa, askotan jarráiki garabide orokor moduko batzuk, non modu batera edo bestera joaten ziren sortzen estruktura progresiboak. Hóri irabazi-beharra dá, gure ikuspuntutik, oso elementu nabarmengarria an topiko guzti hau.

Jakina, perspektiba evolutibo egokia izanda, bide oneko garapen horiek zaindu eta landu behar dira, eta erakutsi eta, ahal den neurrian, potentziatu nola hóri zein diren: harribitxi teknologikoak, harribitxi komunikatiboak, harribitxi kulturalak. Baina, errepikatzen  dugu, horretarako behar dá... perspektiba egokia, zein soilik etorriko dén ti analisi serioa. Eta hor sartzen da hizkuntzalarien lana: hizkuntzalariek argitu behar duté bide hori, eta erraztu ibilbidea, ordezta lokáztu edozein saio garatzaile. 

Gauzak egin behar dira gradualki eta tentuz, bai (ez da dena egin behar goizetik gauera, noski), ondo analizatuz faktore guztiak, bai, baina argi izanda zéin den norabidea, eta saiatuz norabide horretan gauzak ondo egiten. Gure inguruan, aldiz, bádirudi ze gure hizkuntzalari arduradunek (guzti horretan ardurak dauzkatenek) nahiago izaten duté (salbuespenak salbuespen) beste alde batera begiratzea (kasurik onenean), eginez okerreko analisi sinplista bezain erosoa, eta bide batez obviatuz horrek gaur egun dakartzan konsekuentzia sozial guztiak. Ikus ondoko hitzak ganik Kepa Altonaga (2015) burúz aipatutako jarrera:

• [1162] Altonaga (2015): "... isiltasunezko konspirazio bat..."

Atzokoan mintzo ginen burúz isiltasuna zer segitu dio ki liburua ganik Ibon Sarasola titúlatzen "Bitakora kaiera" (Ibon Sarasola, 2016):

Eta, bide batez esanda, ez zen izan gutxio zaratatsua hóri isiltasuna zer segitu zion ki ondorengo mahai ingurua (2016):

 zeintaz mintzatu ginen adibidez an:

• Entzun mesedez audio historiko hau, non debatitzen duten Ibon Sarasolak eta Patxi Baztarrikak
  

• Ibon Sarasola: ""...orduan "bitartean" aurrera bota behar da""  
  

• Ibon Sarasola: "...ez gara konpetitiboak, oraingoz behintzat..." 
  

• Patxi Baztarrika: "... ez daukat soluziorik? ba, aurkitu egin behar dut, eta asmatu egin behar dut, bidurrik gabe"
  

Hor, Eusko Jaurlaritza-ko sasoiko sailburuordea on politika linguistikoa (Patxi Baztarrika) zúen erakutsi argiki zéin den bidea, zeinek, jakina, beharko lukén giro kultural eraikitzaile kooperatibo bat. Hori guztia, dudagabe, historikoa da, zinez historikoa. Baina, zér gertatu da? Ezer ez. Isiltasunaz gain.

Kepa Altonaga, mintzatuz burúz Xabier Amuriza-ren gogoetak, ezin hobeto deskribatu zuén egoera: 

Altonagarentzat oso susmagarria da Amurizak plazaratutako gogoeten ostean etorri den isiltasuna, erantzunik eza. "Esan liteke isiltasunezko konspirazio bat ehundu dela haren inguruan", dio. [Felix Ibargutxi kazetaria an El Correo, 2015-5-25]

Isiltasunezko konspirazio bat. Hori bai, isiltasun antizientifiko ondo zaratatsua.

Bai, isiltasun antizientifiko ondo zaratatsua. [3059] [>>>]

"Hizkuntzalarien erantzukizuna respektu euskararen garabideak" (Berria, 2003)

Atzokoaren harira:

..., orohar (eta salbuespen oso esangurtsuak egonda ere: hor nabarmendu nahi dugú Ibon Sarasola: ikus adibidez #278), hizkuntzalari arduradunek ez dute egin euren lana (eta hemen nabarmendu nahi dugú Itziar Laka: ikus adibidez #1742). Eta hizkuntzalari arduradunek (guzti horretan ardurak dauzkatenek) ez dute egin euren lana zeren ez dute ikusi nahi egia, esan nahi baitá egia zientifikoa, egia demostrablea ezen sintaxi buruazkenak dirá orohar askoz gutxio potenteak, askoz gutxio efizienteak eta efektiboak zeinda sintaxi burulehenak.

gaur gogoratu nahiko genuke honako gutuna zein piblikatu zen an Berria orain dela ia 23 urte (2003), zeinen titulua dén "Hizkuntzalarien erantzukizuna respektu euskararen garabideak":

Bai, "Hizkuntzalarien erantzukizuna respektu euskararen garabideak" (Berria, 2003). Duela ia 23 urte. [3058] [>>>]

Jakina, ohi legez, inork ez zuen erantzun

Zioén atzo Migeltxo-k:

Ordea, dira pasa urte aunitz eta inork ez ez du jarraitu tik hori ildo. Ezta sikiera sozialki planteatu. Salbuezpenak, batzuk minoria ezezagun ta zensuratuk.

Bai, orohar (eta salbuespen oso esangurtsuak egonda ere: hor nabarmendu nahi dugú Ibon Sarasola: ikus adibidez #278), hizkuntzalari arduradunek ez dute egin euren lana (eta hemen nabarmendu nahi dugú Itziar Laka: ikus adibidez #1742). Eta hizkuntzalari arduradunek (guzti horretan ardurak dauzkatenek) ez dute egin euren lana zeren ez dute ikusi nahi egia, esan nahi baitá egia zientifikoa, egia demostrablea ezen sintaxi buruazkenak dirá orohar askoz gutxio potenteak, askoz gutxio efizienteak eta efektiboak zeinda sintaxi burulehenak. 

Esaten ari gara ze japoniera da askoz gutxio potentea, eta askoz gutxio efiziente eta efektiboa zein inglesa zatio arrazoi puruki mekanikoak, fisikoak, nola dirén arrazoi sintaktikoak (hitz-ordena). Diferentziak nabari-nabariak dira an edozein manifestazio linguistiko, baina saiatuko dira azáltzen diferentzia nabarmen horiek bidéz kontu kulturalak, ahaztuz mekanismoa, mekanismo sintaktikoa, non datzan arazoa, eta zeinen efizientzia eta efektibitatea dén oso argiki mugatua respektu posibilitateak zein ematen dituén sintaxi progresiboak (edo mixtoak). Baina hizkuntzalari japoniarrek orohar (eta hemen ere salbuespen oso esanguratsuak egonda) ez dute onartzen evidentzia mekanikoa, zein bihurtzen dén evidentzia praktikoa, an jarrera zientifikoki mediokrea.

Euskararen esparruan, bestalde, jarrera mediokre hori batzuetan bihurtzen dá argiki iruzurtia:

• Eskandalu zientifiko eta sozial bat, baina, nori ajola zaio? 

Genioén atzokoan burúz tesi ofizial, ortodoxo, chomskyarrak:

Beste alde batetik daukagú teoria sintaktikoki oroberdintzailea, zeinen arabera dena da berdin: berdin da sintaxi edo hizkuntza batean eukitzea juntagailu kopulatiboak edo ez (nola "eta" edo "edo"), berdin da hizkuntza batek (hiztun batzuek) eskura eukitzea baliabide konparatibo berezituak edo ez, berdin da eukitzea estruktura erlatibo potenteak edo ez, berdin da SVO edo OSV...

Berdin dio sintaxiaren ordenak, hizkuntzaren egiturak: guztiak prozesatzen ditugu efikazia berdinarekin. (Lakaren irakaskizuna. Ikus Luistxo Fernandezen "Burmuina aztertuz ikasi ditugun euskararen 4 sekretu", publikatua an Sustatu, 2015-07-20).

Berdin da edozer. Edozein kasutan ere, hizkuntza guztiak izanen dira berdin eraginkorrak.

Hortxe, ("Berdin dio...") daukagú hizkuntzalaritza ortodoxoaren dogma, zeintaz jada mintzatu garen an atzoko sarrera. Gainera, Sustatuko sarrera hartan (2015-07-20), egin genuén honako komentarioa:

Hau eskandalu zientifiko bat da.

Lakak du mantentzen:

“Hainbat esaldi, ordena desberdineko elementuekin eman zitzaizkien zenbait euskaldun elebiduni, eta SOV ordenakoak azkarrago eta zalantza gutixagorekin detektatzen zituzten hiztunek. Beste ordena posibleek (OSV, SVO, OVS) antzekoak ziren hiztunentzat, ez dago bereizketarik ordena bat bestearen aurretik.” (Luistxo Fernandezek ekartzen dizkigu Lakaren esanak)

Hori da tesi berbera zein Lakak dun mantentzen (oraindik ere) an bere artikulua titulatzen “SVO eta OSV hurrenkerak”, edo berbera zein Erdoziak nahi duen defenditu (nahiz ez dun lortzen) an bere artikulua titulatzen “Euskarazko hitz hurrenkera ezberdinak prozesatzen”. Baina, euren experimentuak eta euren emaitzak erabilita ere, konklusio horiek ez dira egiazkoak. Eta edozeinek konproba dezake ez direla egiazkoak (ikus adibidez nire bloga: "balbula").

Euren experimentu eta emaitzetan ikusten da nola SVO ordenakoak diren hain justu "azkarrago [irakurtze eta erreakzio-denborak kontuan hartuta] eta zalantza gutxiagorekin [errore-tasak kontuan hartuta] detektatzen" dituztenak. SVO da nagusitzen gain SOV, OVS eta OSV.

Hau guztia da eskandalu zientifiko bat, errepikatzen dut: eskandalu zientifiko bat.

Bai, dá eskandalu zientifiko eta sozial bat, baina, nori ajola zaio? (ikus sarrera hau eta hau)
----------------------------------------
Jarraian kopiatu dut komentarioa:

--------------------------------------

Jakina, ohi legez, inork ez zuen erantzun (ikus ere adibidez #225 edota #230).  [3057] [>>>]

Petrirena (2002): "... ez nuke erabat ukatuko aukera hori,..."

Atzokoan eta heregegun nabarmentzen genituén honako hitzak ganik Patxi Petrirena:

..., Rubiok gogoratzen digu bi aukera ditugula zenbait egitura sintaktikotan, hala nola baizik (atzetik joaten dena) eta baizik eta (aurretik joaten dena), eta esaten digu oso lagungarria dugula aurretiko erabiltzea, periodo luzeetan batez ere. Ados. Hari beretik, beste pauso bat ematen du eta antzeko berri batzuk erabiltzen hastea proposatzen; adibidez. -i buruz posposizioarekin batera buruz-eta preposizio modukoa.

eta segituan autoreak dio:

Honetaz ez dakit zer esan: ez nuke erabat ukatuko aukera hori, baina dudan nago. [Petrirena, 2002]

Atea zabalik uztea asko da, ekarpen handia. Helduko dira garai hobeagoak. Eskerrik asko Patxi. [3056]

Petrirena (2002): "... Hari beretik, beste pauso bat ematen du eta antzeko berri batzuk erabiltzen hastea proposatzen;..."

 Jarraitzen dú Patxi Petrirena-k an atzoko aipua:

... Ados. Hari beretik, beste pauso bat ematen du eta antzeko berri batzuk erabiltzen hastea proposatzen; adibidez. -i buruz posposizioarekin batera buruz-eta preposizio modukoa. Honetaz ez dakit zer esan: ez nuke erabat ukatuko aukera hori, baina dudan nago. [Petrirena, 2002]

 nondik.

... Hari beretik, beste pauso bat ematen du eta antzeko berri batzuk erabiltzen hastea proposatzen;... [Petrirena, 2002]

Ederki esanda. Bai, hari beretik segituta, erabiliz euskararen bideak (euskararen mekanismo zaharrak eta, ahal delarik, euskararen materialak ere) arrén lortu antzeko tresna oso lagungarriak. Bai,...

Horixe: Euskaran dira bideak. Ezin zitekén hobeto esan. [3055] [>>>]

Patxi Petrirena (2002): "... bi aukera ditugula zenbait egitura sintaktikotan, hala nola 'baizik' (atzetik joaten dena) eta 'baizik eta' (aurretik joaten dena), eta esaten digu oso lagungarria dugula aurretiko erabiltzea, periodo luzeetan batez ere. Ados."

Patxi Petrirena-k Euskaldunon Egunkarian idatzi zuen artikulu bat deitzen baitzén "Euskaran dira bideak" (2002-VII-16), zeinen titulua sinatuko genukén, jakina kontuan hartuz euskararen mekanismoak ere, eurak ere euskaran baitaude:

non, besteak beste, honakoa esaten duen:

... , Rubiok gogoratzen digu bi aukera ditugula zenbait egitura sintaktikotan, hala nola baizik (atzetik joaten dena) eta baizik eta (aurretik joaten dena), eta esaten digu oso lagungarria dugula aurretiko erabiltzea, periodo luzeetan batez ere. Ados. Hari beretik,... [Petrirena, 2002]

 nondik nabarmendu nahi dugún:

..., eta esaten digu oso lagungarria dugula aurretiko erabiltzea, periodo luzeetan batez ere. Ados. [Petrirena, 2002]

Bai, ados. [3054] [>>>]

Baina, nón dago arazoa? Zinez, ez dugu inondik ere ikusten

Jarráituz kin lana zeintaz mintzo ginen an #3048:

Mintzo ginén atzo burúz lan bat (komunikazio bat) zein aurkeztu genuen an 2001eko kongresuá "Euskal Unibertsitatea-2021 Egiten ari garen euskarazko unibertsitatea":

•  Euskal unibertsitatea eta euskararen garapena

hantxe planteatzen genituén honako aukera garatzaileak:

Ikus ere, adibidez:

• [702] "merexian (eta)...." = "beharrean (eta)..." = "ordez (eta)..."

Bázen hemen aipatua beste estruktura bat zein guk regularki erabili dugún orrialdeotan nahiz ez diogun dedikatu batere sarrerarik: "ordez eta..." = "ordezta..." (4 silaba aurká 3 silaba). Eta gauza da ze jada aipatzen genuen estruktura hori an gure 2002ko artikulua titulatzén:

"Euskal unibertsitatea eta euskararen garapena" (2002:395-402) in (an?) "EUSKAL UNIBERTSITATEA 2021 Egiten ari garen euskarazko unibertsitatea".

edota an "Euskararen garabideak" (Alberdania, 2002), non, gainera jasotzen genituén  (139 orrialdean) ondorengo hitzak ganik Patxi Altuna burúz ondoko erabilera ganik Belapeyre zuberotarra (XVII. mendea):

"Bestez languiten ari denac, merechian Jincoa hetan onsa cerbutchatu..." alegia, "zerbitzatu beharrean". Tartasen pasartean ere ongi dator interpretazio hau, alde txiki bat besterik ez: Tartasek, Belapeyrek ez bezala, posposizio gisa darabilela. [Patxi Altuna an (in?) hitzaurrea ti liburua ganik Ivan de Tartas titulatzén "Arima penitentaren occupatione devotac", 1672]

Berriro hor dagerkigu euskararen sen desdoblatzailea, hala nola ere bere mekanismoak. Soilik nabarmendu ze:

• "merexian (eta)... + aditz ez-jokatua" = 
• "beharrean (eta)... + aditz ez-jokatua" = 
• "ordez (eta)... + aditz ez-jokatua"

Hirurak ere berdin erabilgarri.

Eta, aukeran, aditz ez-jokatu hori eliditu ahal da. Ikus goragoko adibidean:

... erabiliko bageniru ordezta (erábili) nekez...

Baina, nón dago arazoa? Zinez, ez dugu inondik ere ikusten. [3053] [>>>]

Batak ez du bestea kentzen: aukeran

Ikusi ditugu an aurreko bi sarrerak zenbait aukera konparatibo progresibo ondo interesgarri (ikus #3050 eta #3051), zein dirén guztiz konpatibleak kin aukera regresiboak ere. Horretaz, ikus ondoko pasartea ganik Joakin Lizarraga, non apaiz nafarrak erabiltzen zituén "yago = gehiago" konparatiboa hala prepositiboki nola postpositiboki aráuz bere interes diskursiboak:

• [710] "yago amore" eta "iragazvide yago" an ber parrafoa: euskara hutsa 

Atzokoan genioenez, irabazi ahal dirá, eta ondo bidean irabazi beharko liraké, mundu oso bat posibilitaté informatibo-expresibo, ondo gozagarriak, zein diren derivatzén ti erábilí aukera sintaktiko burulehen funtzional eta efektiboak. Eta horixe da kuestioa, horixe da abiapuntu eta ikuspuntua nondik jarri beharko ginake begíra ki etorkizun sintaktikoa.

Eta gauza da ze euskarak bádu tradizio luzea an eredu bikoitzak edota zeharo desdoblatuak, non aukera prepositiboak eta postpositiboak elkarbizi izan diren naturalki. Puntu honetan gogoratu nahiko genuke a-expresioa "yago zerga" = "zerga yago", zein Gilen-ek erabiltzen zuén hemen (originalki hemen), eta zein ez den baizik "gehio zerga" edo "gehiago zerga", non bistan denez, "gehiago" konparatiboa aurreratu zaio ki "zerga" referentea, justuki desdóblatuz hóri estruktura konparatiboa nondik datorren.

Bai, estruktura desdoblatu hori agertzen zaigu an lumá on Joakin Lizarraga (1748-1835), nork ez zuen erakutsi batere arazorik ki erabili molde prepositiboa zein postpositiboa noiz nahiago zuen ("Urteko Igande Guzietarako Prediku Laburrak"):

Bistan da, "yago amore" eta "iragazvide yago" an ber parrafoa: euskara hutsa.

Batak ez du bestea kentzen: aukeran (ikus ere #1602). [3052] [>>>]

Lanketa horretan sartzen dá egitea aplikazio berriak on molde zaharrak, jarráiki euskararen tradizio garatzailea

Zioén atzo Erramun Gerrikagoitia-k:

Eskerrak Jesus R. zatio egiten diguzun exposizioa on komparativoak euskaraz. Lan mardula zeina asimilatzeko eta gero erabili ahal izateko behar da irakurri tentuz eta adi. Eskerrak berriro Jesus.

Eskerrak zuri Erramun zatio zure komentarioak eta galderak. Eta gauza da ze atzoko erabilera konparatiboak ez dira baizik gutxi batzuk barnén aukera konparatibo progresibo guztiak zein diren existitzen euskaraz, eta zein landu beharko liraken arrén egon daitezen eskura-on erabiltzaileak. Lanketa horretan sartzen dá egitea aplikazio berriak on molde zaharrak, jarráiki euskararen tradizio garatzailea, zein izan beharko litzakén...

• [1589] Tradizioa izan beharko litzaké inspirazio-iturri eta soluzio-bide, ez indar-alkondara

Zioen atzo Josu Lavin-ek:

Batu (edota bathu) aditza gure traditioneco aditza da.
Batu participioa’ adjectivo modura (euskara batua) ia inexistenta içan da gure literatur traditionean.

"Batu" dá partizipioa on "batu" aditza, berdin nola "bateratu" dén partizipioa on "bateratu" aditza, edo  antzera nola "osotu" dén partizipioa on "osotu" aditza, eta orobat nola "galdu" dén partizipioa on "galdu" aditza". 

Esan nahi baita ze, gure literatur tradizioan ez dira agertzen soilik erabilera konkretuak, baizik-ere mekanismo sortzaileak, eta kasu konkretu horretan agertzen zaigú mekanismo sortzaile bat zeinekin partizipioak bihur litezken adjetibo, eta nondik sortu dirén hainbat adjetibo, eta sor litezkén adjetibo gehiago ere zeintan valoratu beharko litzakén, basikoki, euren funtzionalitatea, euren funtzionalitate komunikatiboa.

Tradizioa izan beharko litzaké inspirazio-iturri eta soluzio-bide, ez indar-alkondara.

Sarrera horretan erabiltzen genituén konparatibo batzuk zeintaz espresuki mintzo ginén an biharamuneko sarrera:

• [1590] "nola...", "berdin nola...", "antzera nola...", "orobat nola...", "hala nola..." ...

Atzo komentatzen genuen ze tradizioa interpretatu beharko litzake an klave inspiratzaile-sortzailea. Eta atzo bertan erabiltzen genituén honako konparatiboak:

berdin nola...

antzera nola...

orobat nola...

eta antzera erabil geinkén:

nola...

hala nola...

denak ere jarráiki ber eredua, baina adibidez lehenengoan azpimarratuz berdintasuna (berdin nola ...), bitárten bigarrenean nabarmentzen dén soilik antzekotasuna (antzera nola...). Azken horretaz mintzo ginén an:

• [567] "antzera nola..."

Sarrera honetan aipatzen genuen a-estruktura "antzera nola...", zein, nahiz izán antzekoa nola "berdin nola...", ez dugun aurkitu hortik zehar izkribaturik. Estruktura horretan ez dugu expresatzen derrigor berdintasuna, baizik soilik antzekotasuna, zein den zerbait gutxio exigentea.

Eta hori ere, eskura dago. 

Bai, nola ere beste guztiak.

Denak ere euskara hutsa. [3051] [>>>]