Amuriza (2012): "Inguruan ditugun hizkuntzekin lehian jartzean bistaratzen da aldea. ..., ez gara haien mailara iristen. Pentsatu ere ez!"

Atzokoan amaitzen genuen esanez:

Alegia, kazetariak diosku ze gelditu zen kin inpresio desatsegina baina argia ezen japonierak ezin duela lehiatu kin beste hizkuntza horiek. 

Edo herenegun (eta gorago) genioenez, sinpleki ez dago konparatzerik japonieraren teknologia eta metodo komunikatiboa eta, adibidez, italierarena.

Xabier Amuriza ere mintzo da burúz lehiakortasuna an ondoko elkarrizketa ganik Miel Anjel Elustondo, titúlatua "Euskara batuko hiztegiak zirriborro rustikoak besterik ez dira" (Argia, 2012ko azaroaren 14a):

Liburuan, sarrera bera baino lehen, aipu gisakoa, zeurea: “Euskal Herria euskalduntzea ez dago euskaldunon esku bakarrik. Bai dago gure esku –eta geure bakarrik–, hizkuntza lehiakor bat garatzea. Horrek asko lagun dezake Euskal Herria euskalduntzen”. Hizkuntza lehiakorra, diozu.

Inguruan ditugun hizkuntzekin lehian jartzean bistaratzen da aldea. Bestelako hizkuntza batzuk bagenitu ondoan –azpigaratuak, kasu–, lasai geundeke, baina ondoan ditugunekin lehian abiatzen garenean, ez gara haien mailara iristen. Pentsatu ere ez! Hizketan ari garela, euskara garatuenaren jabe denak ere laster esango dizu: “... erdaraz esaten den bezala…”. Zergatik jotzen dugu erdarara hain maiz? Herren egiten dugulako esapide, argot eta abarrean. Lexikoan ere problema handiak ditugu. Liburuan planteatu dudan bosgarren ebidentzian, izan ere, euskara inguratzen duten zenbait hizkuntza handiren ondare komunaz ari naiz: anbizio, intromisio, exotiko, ebidentzia… milaka hitz dira ondare komunekoak, gaztelanian, frantsesean, ingelesean... Aldiz, jo Euskaltzaindiaren hiztegietara, eta ez anbizio, ez ebidentzia, ez antzeko hainbeste, ez datoz.

Zazpi ebidentziaren inguruan ari zara liburuan zu. Lehenengo ebidentzian, esaldien luze-laburraz ari zara, esanez luze, labur eta era guztietako esaldiak behar ditugula. “Ebidentea!”, diot. Bigarren ebidentzia zure liburuan, perpausaren ordenari dagokiona: ez dago ordena jakin eta derrigor bat. “Ebidentea!”, berriz, nik neure buruari. Fernandoren egiak zirelakoan.

“Ebidentea” diozu zuk, neuk bezala, baina badirudi ebidentzia horrek ez duela balio. Euskara “erraza” egin behar dela entzuten da nonahi oraindik! Euskara erraza egitea ondo dago hamar urteko neskato edo mutiko bati, baina heldu bati? Zer esan nahi du “euskara erraza”k? Mota guztietako euskarak behar dira, eta hizkuntza konplexua –ez zaila!– egiteko baliabideak izan behar ditugu, nork behar duen euskara, eta nahi duena, egiteko. Zergatik saihestu behar dut hizkuntza konplexua, ideien lotura bertan gorderik denean? Zergatik saihestu behar dut konplexutasuna, artea bertan baldin badago? Euskarak erraza izan behar duela aldarrikatu zaio irakurleari, eta esaldia apur bat konplikatuz gero, ez da segitzeko gauza! Idazleoi ere, sarritan, horixe sartu zaigu buruan, irakurlea hamar urteko neskato-mutikoen mailan tratatu behar dugula! Baliabideak behar ditugula esaten ari naiz ni. Eta gero bakoitzak dakuske zer nola non aplikatu. 

[Amuriza erántunez ki Elustondo an Argia, 2012ko azaroaren 14a]

nondik:

Inguruan ditugun hizkuntzekin lehian jartzean bistaratzen da aldea...., ez gara haien mailara iristen. Pentsatu ere ez! [Amuriza, 2012] 

Zenbat eta sintaxi buruazken zurrunagoa (gabén aukera burulehen ireki koherenterik), eta horrekin batera, zenbat eta hitz luzeagoak (adibidez, konposizioz sortutako hitz luzeak), orduan eta arazo konparatibo larriagoa. [3121]

"I was left with the disagreeable but distinct impression that Japanese is no match for foreign languages." (kazetari japoniar baten aipua an Miller-en liburua, 1977)

Genioen herenegun:

Egin ahal da ezikusiarena, baina ez dago konparazio posiblerik artén etengabeko komunikatibitatea on italieraren erabiltzaileak (tipikoki ondo landua eta ederki atondua kin gainezkako expresibitatea, ederki markatuz unitate ritmiko-semantikoak bidéz stress accent sendoak barnén estruktura progresiboa) eta japoniarren komunikatibitate telepatiko moduko hori (inkoherentziak baldintzatua, hala informatiboki nola expresiboki, barnén estruktura hertsiki buruazken bat kin efektu areagotuak: ikus #3114). 

Are esan geinke ze bata da bestearen kontrapuntua, bestearen antipoda komunikatiboa, dira beltza eta zuria, diferentzia begibistakoa, evidentea, ezin ukatuzkoa.

Hortaz, ikus daigun ondoko hitzak ganik kazetari japoniar bat, jasoak an Miller-en liburua (1977):

An Asahi newspaper correspondent who collected data on the International Military Tribunal said: "Hearing the speeches in Japanese by Japan's defense counsel and those in foreign languages in the same setting, I was left with the disagreeable but distinct impression that Japanese is no match for foreign languages." [Miller, 1977:33]

Alegia, kazetariak diosku ze gelditu zen kin inpresio desatsegina baina argia ezen japonierak ezin duela lehiatu kin beste hizkuntza horiek. 

Edo herenegun (eta gorago) genioenez, sinpleki ez dago konparatzerik japonieraren teknologia eta metodo komunikatiboa eta, adibidez, italierarena. [3120] [>>>]

Iruditzen zaigu ze ber konklusioa aterako jakun baldin mintzatuko bagina burúz sizilieraren komunikazio-metodoa respektu japonierarena

Amaitzen genuen atzo esánez:

Egin ahal da ezikusiarena, baina ez dago konparazio posiblerik artén etengabeko komunikatibitatea on italieraren erabiltzaileak (tipikoki ondo landua eta ederki atondua kin gainezkako expresibitatea, ederki markatuz unitate ritmiko-semantikoak bidéz stress accent sendoak barnén estruktura progresiboa) eta japoniarren komunikatibitate telepatiko moduko hori (inkoherentziak baldintzatua, hala informatiboki nola expresiboki, barnén estruktura hertsiki buruazken bat kin efektu areagotuak: ikus #3114). 

Are esan geinke ze bata da bestearen kontrapuntua, bestearen antipoda komunikatiboa, dira beltza eta zuria, diferentzia begibistakoa, evidentea, ezin ukatuzkoa.

Eta komentatzaile batek galdétu:

Italiera ala siziliera?

Gure experientzia an irla siziliarra garatzen ari dá an leku publikoak, hiri erlatiboki handiak, leku turistikoak, edota ikusiz telebista, eta entzunez telebista horretatik hemengo Asanbladako (Parlamentuko) politikoak (zuzenean transmititzen dituzte sesioak), entzunez turisten konversazioak an ibilbide tipikoak (batzuetan, denbora erlatiboki luzez), entzunez gazteak an kaleak,... eta esan behár ze entzun dugú oso-oso nagusiki italiera, argiki italiera (eta batzuetan, dakigunez, aski ulergarria), gozatuz talde ritmiko-semantiko bakoitza an euren etengabeko erakustaldia on komunikatibitatea. 

Batzuetan (gutxitan), bestalde, entzun ditugu zenbait esakera edo hizketa zein ez ziren argiki italiera (kin erlatiboki "-u" bukaera gehiago), eta iruditzen zaigu ze, itxura guztien arabera, lehengo ber konklusioa aterako jakún baldin mintzatuko bagina burúz sizilieraren komunikazio-metodoa respektu japonierarena. Oso antzera ere, bata izanen litzaké bestearen kontrapuntua, bestearen antipoda komunikatiboa, antzera izanen liraké beltza eta zuria, diferentzia begibistakoa, evidentea, ezin ukatuzkoa. Nahizta, jakina, begiak itxi ahal diren. [3119] [>>>]

Egin ahal da ezikusiarena, baina ez dago konparazio posiblerik artén etengabeko komunikatibitatea on italieraren erabiltzaileak (tipikoki ondo landua eta ederki atondua kin gainezkako expresibitatea) eta japoniarren komunikatibitate telepatiko moduko hori

Aurreko sarreretan egon gara komentatzen...

... ondoko deskripzioa ganik ingles bat (publikatua an prensa eta aipatua an Miller, 1977):

"Until the day I die, I will never understand why the Japanese use that method of communication of theirs, that method of communication that resembles mental telepathy, accompanying it with only a few words." [aipatua an Miller, 1977:32-33]

Ondoren, egunkari japoniarrak ematen dú ondoko iritzi editoriala (... then added the following editorial opinion..., jasoa an Miller, 1977, ikus #3087):

Yes certainly,... [aipatua an Miller, 1977:32-33]

Kontua da ze, kasualki, egunotan aurkitzen naiz an Sizilia, non entzuten nagoén italiera an era guztietako erabilerak, eta guztiz begibistakoa da diferentzia artén "metodo komunikatiboa" on italiarrak eta "metodo komunikatiboa" on japonesak, zinez diferentzia abismala, siderala. 

Egin ahal da ezikusiarena, baina ez dago konparazio posiblerik artén etengabeko komunikatibitatea on italieraren erabiltzaileak (tipikoki ondo landua eta ederki atondua kin gainezkako expresibitatea, ederki markatuz unitate ritmiko-semantikoak bidéz stress accent sendoak barnén estruktura progresiboa) eta japoniarren komunikatibitate telepatiko moduko hori (inkoherentziak baldintzatua, hala informatiboki nola expresiboki, barnén estruktura hertsiki buruazken bat kin efektu areagotuak: ikus #3114). 

Are esan geinke ze bata da bestearen kontrapuntua, bestearen antipoda komunikatiboa, dira beltza eta zuria, diferentzia begibistakoa, evidentea, ezin ukatuzkoa. [3118] [>>>]

Miller (1977): "A typical specimen..." (referitzen da ki herenegungo komentarioa an egunkari japoniar bat burúz japonesen 'komunikazio-metodoa')

Atzokoan idazten genuén:

...; zér espero behar genuke an jendarte bat non komunikazioa dén, alde batetik, "garestiagoa", eta bestetik "gutxio potentea", ceteris paribus? Ba espero behar genuke, alde batetik, komunikazio gutxiago, eta bestetik komunikazio gutxio landua, gutxio esplizitua, kontextualagoa... Eta, zér topatzen dugu an Japoniako gizartea?

Era berean, nolabaiteko erantzun moduan, jasotzen genuén ondoko deskripzioa ganik ingles bat (publikatua an prensa eta aipatua an Miller, 1977):

"Until the day I die, I will never understand why the Japanese use that method of communication of theirs, that method of communication that resembles mental telepathy, accompanying it with only a few words." [aipatua an Miller, 1977:32-33]

Ondoren, egunkari japoniarrak ematen dú ondoko iritzi editoriala (... then added the following editorial opinion..., jasoa an Miller, 1977, ikus #3087):

Yes certainly,... [aipatua an Miller, 1977:32-33]

Gaurkoan, soilik azpimarratu nahi genuke nóla, Miller-ek berak dioskunez, aipatutako komentario hori ez litzakén baizik ale tipiko ilustratibo bat:

A typical specimen to illustrate this genre. [Miller, 1977:32-33]

Esan nahi baita ze mintzo gara burúz komentario tipiko ilustratibo bat. [3117] [>>>]

"Yes, certainly,..." (editorial opinion, an Miller, 1977)

Atzokoan galdetzen genuén:

...; zér espero behar genuke an jendarte bat non komunikazioa dén, alde batetik, "garestiagoa", eta bestetik "gutxio potentea", ceteris paribus? Ba espero behar genuke, alde batetik, komunikazio gutxiago, eta bestetik komunikazio gutxio landua, gutxio esplizitua, kontextualagoa... Eta, zér topatzen dugu an Japoniako gizartea?

Era berean, nolabaiteko erantzun moduan, jasotzen genuén ondoko deskripzioa ganik ingles bat (publikatua an prensa eta aipatua an Miller, 1977):

"Until the day I die, I will never understand why the Japanese use that method of communication of theirs, that method of communication that resembles mental telepathy, accompanying it with only a few words." [aipatua an Miller, 1977:32-33]

Ondoren, egunkari japoniarrak ematen dú ondoko iritzi editoriala (... then added the following editorial opinion..., jasoa an Miller, 1977, ikus #3087):

Yes certainly,... [aipatua an Miller, 1977:32-33]

zeini gaineratzen zaión honako hau:

Yes, certainly, when seen through the eyes of foreigners, this kind of life-attitude of the Japanese must appear to be unsettling, and must indeed leave a bad taste." [Egunkariaren iritzi editoriala, jasoa an Miller, 1977:32-33]

Yes certainly,... (editorial opinion). [3116] [>>>]

"I will never understand why the Japanese use that method of communication of theirs, that method of communication that resembles mental telepathy, accompanying it with only a few words." (hiztun ingles batek an Miller, 1977)

Amaitzen genuén atzokoa esánez honako hau:

Horrela, japoniera bihurtzen dá oso hizkuntza egokia ki saiatu ateratzen konklusioak burúz influentzia on ezaugarri sintaktikoak gain diskursoa, eta are gain kultura komunikatibo osoa.

Azken lotura hori egitea (alegia, lotura hori artén ezaugarri sintaktikoak eta kultura komunikatibo osoa) zailagoa izan ahal da printzipioz, baina japonieraren kasuan, hiru ezaugarri horiek batera ari direlarik, eragin hori iruditzen zaigú... begibistakoa. Izan ere, eragin hori zuzenki nabaria da an era guzietako diskursoak, eta, gure ikuskeran, naturalki hedatzen da ki kultura komunikatibo osoa. Esan nahi baita ze kultura komunikatibo osoa egonen litzake ondo baldintzatua ganik arrazoi puruki sintaktikoak!!

Galdera litzaké: zér espero behar genuke an jendarte bat non komunikazioa dén, alde batetik, "garestiagoa", eta bestetik "gutxio potentea", ceteris paribus? Ba espero behar genuke, alde batetik, komunikazio gutxiago, eta bestetik komunikazio gutxio landua, gutxio esplizitua, kontextualagoa... Eta, zér topatzen dugu an Japoniako gizartea?

Nahizta zinea ez dén isla perfektua on jendarte bat (gidoiak eta dena ere baitá aurretik prestatua, ondo ensaiatua...), akaso balio ahal digu ki egin hurbilketa moduko bat. Hortaz, ikus daigun ondoko komentarioa ganik hiztun ingles bat referitua ki pelikula japoniar bat (jasoa an Miller, 1977, ikus #3087):

An Englishman who had just viewed a Japanese movie that was shown in the course of an international summer seminar on communication held in Tokyo is quoted as saying: "Until the day I die, I will never understand why the Japanese use that method of communication of theirs, that method of communication that resembles mental telepathy, accompanying it with only a few words." [Miller, 1977:32-33]

nondik nabarmendu nahi dugún... 

... that method of communication that resembles mental telepathy, accompanying it with only a few words. [inles batek an Miller, 1977:32-33]

Esanen genuke ze komunikazio-metodo hori guztiz bat datorrela kin gure aurrikuspena. [3115] [>>>]

Hiru ezaugarri horien eragin bateratua bihurtzen dá begibistakoa, hala gáin era guztietako diskursoak, nola ere gáin kultura osoa

Laburbilduz, japonieraren mekanismo sintaktikoan bádugu funtsezko arazo funtzional konparatibo sakon bat respektu munduko beste sintaxi batzuk (sintaxi burulehenak):

1.: Estruktura sintaktiko buruazken zurruna (ikus #265).

zeini, gainera, gehitzen zaizkión beste bi ezaugarriok, areagotuz funtsezko arazo funtzional buruazkena:

2.: Hitz patrimonialen tamaina erlatiboki luzea (ikus #3100).

3.: Hitzen azentu tonala, ez intensitatekoa (ikus #3109)

Horrela, japoniera bihurtzen dá oso hizkuntza egokia ki saiatu ateratzen konklusioak burúz influentzia on ezaugarri sintaktikoak gain diskursoa, eta are gain kultura komunikatibo osoa.

Azken lotura hori egitea (alegia, lotura hori artén ezaugarri sintaktikoak eta kultura komunikatibo osoa) zailagoa izan ahal da printzipioz, baina japonieraren kasuan, hiru ezaugarri horiek batera ari direlarik, eragin hori iruditzen zaigú... begibistakoa. Izan ere, eragin hori zuzenki nabaria da an era guzietako diskursoak, eta, gure ikuskeran, naturalki hedatzen da ki kultura komunikatibo osoa. Esan nahi baita ze kultura komunikatibo osoa egonen litzake ondo baldintzatua ganik arrazoi puruki sintaktikoak!! [3114] [>>>]

Kindaichi (1957): "The fact that Japanese has pitch accent, not stress accent, does not mean that there are no changes in stress in daily conversations. Changes in stress do occur in emotional speech,..."

Atzokoan amaitzen genuen esánez ze...

..., gure ikuskeran puntu horrexek ongi baino hobeki erakutsiko luke noráinoko inkoherentea izan ahal dén japonieraren diskurso mintzatu inprovisatua, inkoherentea informazionalki, baina baita ere inkoherentea intonatibo-expresiboki.

Inkoherentiza sintaktiko horrek berekin dakar hala inkoherentiza informazionala nola inkoherentzia intonatibo-expresiboa (ikus #265), nondik orokorki segitzen dén patroi intonatibo aski mekanikoa, monotonoa, laua. Baina horrek ez du esan nahi ze ez da erabiltzen intensitate-azentua. Alde horretatik, gaurkoan argi utzi behar genuke ze...

The fact that Japanese has pitch accent, not stress accent, does not mean that there are no changes in stress in daily conversations. Changes in stress do occur in emotional speech, but the tonal relationship between syllables in individual words is maintained. In general, therefore, fluctuations in pitch are conspicuous in conversation. [Kindaichi, 1957:118]

Edonola ere, intensitate-azentuaren erabilera ere ondo baldintzatua geldituko da ganik estruktura sintaktiko buruazken zurrun inkoherentea, zeinen eragin ahultzailea beti egonen dén hortxe bueltan. [3113]

Gure ikuskeran puntu horrexek (.) ongi baino hobeki erakutsiko luke noráinoko inkoherentea izan ahal dén japonieraren diskurso mintzatu inprovisatua, inkoherentea informazionalki, baina baita ere inkoherentea intonatibo-expresiboki

Gaurkoan soilik gogoratu nahi genuké ondoko sarrera (erlatiboa ki atzoko adibidea), non azpimarratzen genuén intonazio final bat non ez litzaken egon behar intonazio final bat. Esan nahi baita ze atzoko adibidean (ikus ondoren ere), behin eman dirén lehenengo 5 unitate intonatiboak, agertuko jakú puntu bat (eta ez koma bat), edo bestela esanda, intonazio final bat, noiz soilik aritu garen pilatzen informazio aski inkoherentea zein ez dakigun nóla interpretatu (printzipioz esanen genuke ze informazio hori da thematikoa). Eta hara non, pilaketa ustez-thematiko horren erdian agertzen zaigú puntu hori. Gure ustetan adibide horrek ongi baino hobeki erakutsiko luke noráinoko inkoherentea izan ahal dén japonieraren diskurso mintzatu inprovisatua, inkoherentea informazionalki, baina baita ere inkoherentea intonatibo-expresiboki:

• [1266] 9 intonazio-unitate eta 9 multzo foniko (azpimarratu nahi dugú intonazio final bat an leku zentral bat)

Atzoko sarreran ikusten genuén nóla zatitu ohi den japonierazko diskurso mintzatua an unitate intonatibo laburrak (ikus beherago atzoko adibidea ganik Iwasaki eta Tao, 1993). Gaur azpimarratu nahiko genuke ze atzoko (beheko) unitate intonatibo horiek ez ziren soilik unitate intonatibo, baizik-ere unitate foniko, zeren, atzoko notazioan ...

...; commas and periods indicate non-final and final intonations respectively. [Iwasaki eta Tao, 1993]

Izan ere, ulertu behar dugu ze intonazio final batek eskatzen dú bere ostean pausatxo bat, antzera nola "nee, ..." partikula interakzionalak ere (berez partikula hori bera dá pausa moduko bat), halan ze atzoko esaldian izanen genuké 9 intonazio-unitate eta 9 multzo foniko:

Bereziki deigarria iruditu zaigu hori intonazio finala zein den gertatzen artén 5. eta 6. IUak, non, printzipioz, ez genuen esperoko inolako bukaerarik. Bereziki azpimarragarria zeren adierazten digu noláko zatikatua izan ahal den japonierazko diskurso mintzatua.

Berriro diogu, gure ikuskeran puntu horrexek ongi baino hobeki erakutsiko luke noráinoko inkoherentea izan ahal dén japonieraren diskurso mintzatu inprovisatua, inkoherentea informazionalki, baina baita ere inkoherentea intonatibo-expresiboki. [3112] [>>>]

Iwasaki/Tao (1993): "In japanese natural conversations, it is typical that speakers divide a clause up into constituent phrases"

Atzokoan genioen ze, japonieran, unitate ritmiko-semantikoak izanen liraké basikoki unitate intonatibo modukoak:

Japonieran, aldiz, ritmoa markatuko litzake bidéz unitate intonatibo modukoak. Esan nahi baita ze unitate ritmiko-semantiko horiek izanen zirén nolabaiteko unitate intonatiboak ere (tonu-aldaketek emanen bailieke batasun hori), zein joanen liraken pilátzen an ordena sintaktiko regresiboa (inkoherentea), akaso osatuz unitate intonatibo handixeagoak baina berdin inkoherenteak, an modu tipikoki aski mekanikoa, aski monotonoa, harik heldu ki aditz nagusia,  halan ze emaitza izanen zén aski inexpresiboa.

Nahizta, genioenez, unitate ritmiko-semantiko tonal horiek batu ahal dira intonatiboki kin beste unitate bat edo batzuk ki osátu unitate intonatibo handiagoak, japoniera mintzatu inprovisatuan tipikoa izaten da ze unitate labur horiek bihur daitezela unitate fonikoak ere (kin pausa fonikoak euren artean). Hala esaten digute Iwasaki/Tao-k an euren "A Comparative Study of the Structure of the Intonation Unit in English, Japanese, and Mandarin Chinese" (1993), eta baita ikusi an ondorengo adibidea: 

• [1265] Iwasaki eta Tao-k (1993) ematen duté adibide ilustratibo bat gain nóla zatitzen diren intonazio-unitateak an japonierazko diskurso mintzatua

Eskerrik asko, Gilen, zatio zabaldu informazio hori gain hitzaldia burúz «Japonia eta euskara» zein Hiromi Yoshida-k eskainiko du biharkoan: idatzi diot ki Karlos Cid nahizik entzún hitzaldia, zein, seguru izanen dela oso interesantea.

Hori dela ta, itzul gaitezen ki japoniera eta, orokorkiago, jarraitu daigun kin gure azterketatxoa on intonazio-unitateak eta euren papera an komunikazio humanoa. Horretarako, ikustagun ondorengo adibidea ganik Iwasaki eta Tao (an "A Comparative Study of the Structure of the Intonation Unit in English, Japanese, and Mandarin Chinese", 1993):

Hor ikusten denez, japoniera mintzatuan informazioa eman eta jasotzen da an unitate intonatibo laburrak zein eman eta jasotzen dirén an modu oso ezjarraitua (tartean askotan agertzen zaigú "nee" partikula). Adibide hori izanen litzaké ilustratiboa burúz nóla zatitzen diren intonazio-unitateak an diskurso mintzatua.

Aipu handi horretatik, nabarmendu nahi dugu ze:

In japanese natural conversations, it is typical that speakers divide a clause up into constituent phrases. (...) Thus it is typical for speakers of Japanese to divide ideational information, generally realized in clausal forms, into pieces. [Isawaki/Tao, 1993]

Adibide horretan (2 esaldi, 9 intonazio-unitate, 9 unitate foniko), halako zati (pieces) gehienak (bederatzitik zortzi) koinzidituko lirake kin unitate ritmiko-semantikoak zein bihurtu dirén talde fonikoak ere. Zortzigarrena ("hyooka-ga ano hito") baita izanen litzaké talde intonatibo foniko labur eta inkoherente bat, baina kasu horretan osatua ganik bi talde ritmiko-semantiko ("hyooka-ga" eta "ano hito"). [3111] [>>>]

Japonieran, ritmoa markatuko litzake bidéz unitate intonatibo modukoak, zein izanen lirakén unitate ritmiko-semantikoak

Atzokoan ikusten genuén ze, japonieran, hitzen unitatea adierazten za bidéz aldaketa tonalak, eta ikusten genuén ondoko adibidea:

On this basis, we can say that Japanese pitch creates unity by denoting where a word begins and where it ends. 

Take, for example, the sentence: Niwa no sakura mo minna chitte shimatta (The cherry blossoms in the garden have all fallen). The sentence with tone accents will be as follows: niWA NO saKURA MO miNNA chiTTE shiMATTA. Here the low-pitched syllables all indicate superbly the breaks between words. If I may use Arisaka Hideyo's expression, Japanese pitch accent exhibits "the faculty to control" far more than "the faculty to designate." The Japanese pitch, in short, works more to give unity to a word than to distinguish one word from another. [Kindaichi, 1957:123]

Hor, Kindaichi referitzen da ki hitzak (words) baina, ikusten dugunez, hitz horiekin batera konsidera liteké haien osteko postposizioa ere, akaso tipikoki osatuz unitate handiago bat:

niWA NO (non "niWA = lorategi" eta "NO = ko")

halan ze iruditzen zaigu ze ondo mintzo gintezke burúz unitate ritmiko-semantikoak (zein izan ahal dirén handiagoak zein hitz soilak, bátuz, adibidez, hitza bera gehi bere osteko postposizio erlazionatzailea ere). Gaztelanian, honela definitzen zituén Navarro Tomás-ek holako unitate ritmiko-semantikoak (1966, ikus #1201):

... eta zér da halako grupo rítmico-semántico bat?

Ha sido  frecuente en el análisis de la entonación adoptar como unidad de medida el grupo rítmico-semántico, o sea la parte de discurso que tiene como unidad de medida un solo acento espiratorio y por contenido ideológico un núcleo de significación no susceptible de divisiones más pequeñas. Al tratar de aplicar este criterio al castellano se advierte que en la mayor parte de los casos el grupo rítmico-semántico y el de entonación tienen medida diferente. [Navarro Tomás, "Manual de entonación española", Tercera edición, 1966:38]

Hortaz, izango litzaké unitate bat kin nukleo semantiko bakar bat (izen bat, edo aditz bat) zeinen inguruan kokatuko litzakén azentu bat. Adibide bat:

En la frase siguiente, por ejemplo, las unidades melódicas son dos: "Por el fondo de la calle || pasaban en cuadrillas los soldados." Los grupos rítmico semánticos de esa misma frase son cinco, dos en la primera unidad y tres en la segunda: "Por el fondo - de la calle || pasaban - en cuadrillas - los soldados." [Navarro Tomás, "Manual de entonación española", Tercera edición, 1966:39]  

Holako multzo ritmiko-semantikoei baita deitu zaié "hitz fonikoak". Ikus beste adibide bat (aterea ti tesi doktorala on Sara Recio, 2017:227. Klikatu gain irudia afin irákurri hobeki):

Japonieran, aldiz, ritmoa markatuko litzake bidéz unitate intonatibo modukoak. Esan nahi baita ze unitate ritmiko-semantiko horiek izanen zirén nolabaiteko unitate intonatiboak ere (tonu-aldaketek emanen bailieke batasun hori), zein joanen liraken pilátzen an ordena sintaktiko regresiboa (inkoherentea), akaso osatuz unitate intonatibo handixeagoak baina berdin inkoherenteak, an modu tipikoki aski mekanikoa, aski monotonoa, harik heldu ki aditz nagusia,  halan ze emaitza izanen zén aski inexpresiboa.

Enfasi bereziak, bestalde, soilik izanen lirake efektiboak an expresio oso laburrak, gutxi landuak, oso bapatekoak. [3110] [>>>]

Kindaichi (1957): " The Japanese pitch, in short, works more to give unity to a word than to distinguish one word from another."

Atzo irakurtzen genuén Kindaichi-ren aipu bat (1957) non autoreak oinarritzen zuén japonesaren ritmoa an alternantzia artén bi tonu, bata altuagoa eta bestea baxuagoa (bidéz azentu tonalak,  pitch accents), ordezta an azentuak on intensitatea (stress accents), zein, japonieran, reservatuko lirakén ki enfasi bereziak. 

Kontu hau guztia ez delarik hain argia (adibidez ez da hain evidentea hóri diferentzia artén azentu tonala eta indar-azentua), eta gu ere saiatzen ari garelarik ondo ulertzen, ikus daigun gaur Kindaichi-k berak emandako adibide bat, non zehazkiago azaltzen duen nóla funtzionatzen diren japonesaren tonu-aldaketa horiek:

On this basis, we can say that Japanese pitch creates unity by denoting where a word begins and where it ends. 

Take, for example, the sentence: Niwa no sakura mo minna chitte shimatta (The cherry blossoms in the garden have all fallen). The sentence with tone accents will be as follows: niWA NO saKURA MO miNNA chiTTE shiMATTA. Here the low-pitched syllables all indicate superbly the breaks between words. If I may use Arisaka Hideyo's expression, Japanese pitch accent exhibits "the faculty to control" far more than "the faculty to designate." The Japanese pitch, in short, works more to give unity to a word than to distinguish one word from another. [Kindaichi, 1957:123]

Beraz, interpretatzen dugunez, agertuko dira tonu-aldaketak artén unitate ritmiko-semantiko ezberdinak (adibidean, sintagma txiki horietako bakoitza amaitzen dá goian), horrela aditzera emanez ze hor amaitu da unitate ritmiko-semantiko bat, eta hasi behar dela hurrengoa.

Kindaichi-k esaten digunez, tonu horiek gehienbat balioko luketé ki emán batasuna ki hitzak, baina interpreta geinke ze tonu horiek baita ematen diete batasuna ki unitate ritmiko ezberdinak, zein, bestalde, hala euren barruan nola euren artean izanen lirakén aski uniformeak respektu silaben intensitatea eta luzera, akaso horrela sortuz sensazio bat on monotonia diskursiboa, non, enfasi berezirik ezean, hitz guztiek izanen dutén ber indarra. [3109] [>>>]

Kindaichi (1957): "Since there is pitch accent but no stress accent in Japanese, the sounding of each syllable tends to be the same in length."

Ikus daigun zerbait gehiago burúz japonesaren ritmoa eta intonazioa, aipatuz ondoko hitzak ganik Kindaichi (1957):

Riythm

Since there is pitch accent but no stress accent in Japanese, the sounding of each syllable tends to be the same in length. [Kindaichi, 1957:123]

Esan nahi baita ze, japonieran, diskursoaren ritmoa ez da markatzen bidéz azentu espiratorioak (stress accent, azentua on intensitatea zeinen bidéz ematen zaión indar eta luzera gehiago ki silaba bat an talde ritmiko bakoitza), baizik, gehiago, bidéz azentu tonal modukoak (pitch accent), non printzipioz ez den ematen indar gehiago ki silaba bat, baizik ze aldatzen da tonua barnén hitza, mantenduz ber intensitatea eta ber luzera silabikoak (praktikan ezer ez da perfektua, eta batean egon ahal da tonu-aldaketatxoa, eta bestean egon ahal da intensitate apur bat ere). Hau da, azken kasu horretan, silaba bakoitzaren intensitatea aldatzen ez denez, euren luzera ez ohi da aldatzen, baizik ze mantentzen da oso uniformeki. 

Indarbako azentu tonal silabikoki uniforme horiek integratzen badira an egitura sintaktiko buruzken rigido bat, emaitza izanen da ondo monotonoa orohar, bereziki noiz ere saiatzen garen egíten esaldi minimoki luzeak, non, gainera, koherentzia-faltak ahulduko duén edozein efektu expresibo: 

..., Japanese people's conversation that sounded like a machine gun. 

For these reasons the rhythm of Japanese is very monotonous. [Kindaichi, 1957:123]

Bai, oso monotonoa (very monotonous), sintagmaz sintagma doana, aski mekanikoki, pilatuz informazio inkoherentea areanda azkenean lórtu koherentzia an esaldiko azken hitza: aditza. Halako sintagmaz-sintagmako metatze inkoherenteaz mintzo ginen an momentu bat on gure lehengo eguneko videoa:

• Klikatu hemen ki ikusi videoa

Hau argazki bat da: ikus videoa an goragoko esteka.

[3108] [>>>]

Japonieran, mailegu txinarretan tonua desagertzean, homonimoak biderkatu dira

Genioén herenegun ze...

..., japonierak txinerako maileguak hartzean, haien jatorrizko tonu txinoa desagertuko litzake (ez luke tonua mailegatuko), eta hitz horiek gehienetan monosilabikoak direnez, nahierara enfatizatu ahalko lirake (..., but a strong emphasis can be attained by using Chinese character words.).

Esan nahi baita ze, mailegu-bidean jatorrizko tonuak desagertzean (bakoitzak ezberdinduz adiera bat edo batzuk), euren adiera guztiak isuriko dirá ki ber hitza (tonubako forma berbera), halan ze japonierazko tonubako hitz horiek bihurtuko dirá oso polisemiko, tipikoki sortuz ulermen-arazoak zein, antza, soilik konponduko dirén bidéz azalpen bat (kontextua ez da izaten nahikoa):

The following exchange is not a mere creation by a novelist, but a typical example of what happens every day in the life of a Japanese:

Son: Father, to you a love affair is only a kind of shuko (disgraceful conduct), isn't it?

Father: Shuko?

Son: Shu as in shuaku (ugliness).

Hala eta guztiz ere, txineratiko maileguak asko eta asko dira an japoniera, normalean oso laburrak (ikus #3100). [3107] [>>>]

J.M. Agirre (1994): "Kontrara antolatuta daude euskararen egitura eta informazioaren harilketa, nolabait esan ordena "antiinformatiboa" du euskarak,..."

Atzokoan, honela laburbiltzen genuén arazoá on sintaxi buruazkena:

Laburbilduz, arazo komunikatibo buruazkena oinarritzen da an ordena antiinformatiboa on sintaxi buruazkena, non, orokorki, ematen dirén lehendabizi osagarriak eta soilik gero osagarri horien referentzia sintaktiko-semantikoak (euren buruak), halan ze osagarrietako informazio tipikoki rhematikoenak (xehetasun informatiboki eta expresiboki esanguratsuenak, nahiz ez oinarrizkoenak) galduko duté euren indar interpretatibo-expresibo gehiena baldin osagarria izán minimoki luzea (printzipioz, burubako osagarriak, zein dirén unitate inkoherenteak, ez lirake izan behar handiago ze 7-8 silaba: ikus #376). Horrek arras ahultzen dú diskurso buruazkena respektu diskurso burulehena, non, oso ezberdinki, sintagmak kateatu eta konbinatu ahal dirén koherenteki, an modu potente-irekia, prestatuz bukaerako pindarra, non kokatuko dén esaldiko elementu rhematikoena, esanguratsuena, non kargatuko dén esaldiko indar eta entonazio bereziena.

Hor mintzo ginen gain ordena antiinformatiboa, zein den expresio bat zein Jesus Maria Agirre itzultzaileak erabili zuén an bere "Desoreka sintaktikoak" (1994):

Kontrara antolatuta daude euskararen egitura eta informazioaren harilketa, nolabait esan ordena "antiinformatiboa" du euskarak,... [Agirre, 1994]

eta zein jada aipatu genuén an hasiera-hasiera on gure "Euskararen garabideak" (2002:9):

Eta bai, sarrera horretan esaten genuenez, euskararen auzia bere sakontasun osoan ulertzeko, euskararen garabideak ulertu behar dira. Gero, jakina, proaktiboki erraztu behar dira bide horiek. Hemen eta Japonian. [3106] [>>>]

Báda hirugarren ezaugarri bat an japoniera zein dún ahultzen haren kontrol expresiboa gain diskursoa: euren hitzen tonalitatea

Orain gutxi genioén ze:

• [3100] Japonieran, gainera, bádira beste kontu batzuk zein dúten areagotzen arazo komunikatibo buruazkena, halanola adibidez hitzen luzera

Laburbilduz, arazo komunikatibo buruazkena oinarritzen da an ordena antiinformatiboa on sintaxi buruazkena, non, orokorki, ematen dirén lehendabizi osagarriak eta soilik gero osagarri horien referentzia sintaktiko-semantikoak (euren buruak), halan ze osagarrietako informazio tipikoki rhematikoenak (xehetasun informatiboki eta expresiboki esanguratsuenak, nahiz ez oinarrizkoenak) galduko duté euren indar interpretatibo-expresibo gehiena baldin osagarria izán minimoki luzea (printzipioz, burubako osagarriak, zein dirén unitate inkoherenteak, ez lirake izan behar handiago ze 7-8 silaba: ikus #376). Horrek arras ahultzen dú diskurso buruazkena respektu diskurso burulehena, non, oso ezberdinki, sintagmak kateatu eta konbinatu ahal dirén koherenteki, an modu potente-irekia, prestatuz bukaerako pindarra, non kokatuko dén esaldiko elementu rhematikoena, esanguratsuena, non kargatuko dén esaldiko indar eta entonazio bereziena.

Aurreko hori dá oinarrizko arazoa, arazo nagusia, arazo estrukturala, eta japonierak, sintaxi buruazken zurruna izanki, bádu arazo hori an bere potentzia maximoa (hor, garatu behar dirá aukera progresibo irekiak, nola adibidez SVO aukera). Gainera, arazo estruktural hori areagotzen da noiz aukerako hitzak dirén luzeak (ikus goragoko #3100), nola, antza, gertatzen dén kin japonierazko hitz patrimonialak (Yamato hitzak): kontua da ze, hitz luzeagoak erabilita, 7-8 silabako kreditu buruazken hori azkar hustutzen da.

Harago, Kindaichi-ren libururan sugeritzen zaigu japonieraren hirugarren ezaugarri bat zein lúken areago sakonduko hóri arazo expresiboa on japoniera: (Yamato) hitzen tonalitatea:

Although the Yamato words are exceedingly elegant, they are too weak to express strong emotions like anger, distress, and jealously. The Yamato words lack elements that express such accents, but a strong emphasis can be attained by using Chinese character words. Through the simplicity and strength of these words, we can express human emotions effectively. [Sakutaro an Kindaichi, 1957:41-42]

Saia gaitezen azaltzen nóla ikusten dugun puntu hori: Txinera da hizkuntza bat sakonki tonala, non silaba batean bereiztu ahal diren 4 tonu ezberdin, bakoitzak sortuz esangura diferenteak (bide batez esán ze, horrela, txineraren hitzak oso laburrak izan ahal dira). Japonierak, aldiz, ez du halako tonalitate konplexurik, baina bai hitzen mailako tonalitate bat, non bi hitz morfologikoki homofono ezberdindu ahal dirén aráuz euren tonu-profil diferentea (adibidez goitik beherakoa, edo behetik gorakoa). Zehaztu behar dugu ze tonua ez litzake enfasia, areago tonu-profil horrek baldintzatuko luké enfasiaren aukera, zailduz enfasien erabilera an japonieraren hitz patrimonial horiek (The Yamato words lack elements that express such accents,...). Aldiz, japonierak txinerako maileguak hartzean, haien jatorrizko tonu txinoa desagertuko litzake (ez luke tonua mailegatuko), eta hitz horiek gehienetan monosilabikoak direnez, nahierara enfatizatu ahalko lirake (..., but a strong emphasis can be attained by using Chinese character words.).

Hortaz, hitz horietan enfasia eraginkorragoa izan liteke, baina gogoratu behar dugu ze enfasi horien efektibitatea berdin baldintzaturik jarraitzen du ganik hitz-ordena buruazkena. Esan nahi baita ze, nahiz goragoko aipuan esaten den ze...

Through the simplicity and strength of these words, we can express human emotions effectively. [Sakutaro an Kindaichi, 1957:41-42]

hor, gure ikuspuntutik, argiki zehaztu beharko litzake ze, nahiz tonubako hitz mailegatu labur horietan enfasi prosodikoak aisa eman ahalko ziren, enfasi horien interpretazioa berdin baldintzatua geldituko litzake ganik estruktura buruazkena, halan ze halako enfasiak soilik funzionatuko dira an expresio laburrak, sinpleak, izanki enfasi gutxi-prestatuak, ondo bapatekoak, oso gordinak, oso gutxi landuak, zeren kontrako kasuan, sintaxi buruazkenak eginen luké bere ohiko lan ahultzailea, helduz inkluso harik inulermena ere (ez soilik expresio ahulagoa, baizik ere inulermena), zein den porrot komunikatibo maximoa.

Hortaz, báda hor hirugarren ezaugarri bat an japoniera zein dún ahultzen haren kontrol expresiboa gain diskursoa: Yamato hitzen tonalitatea, zein gehitzen zaion ki funtsezko arazo buruazkena eta Yamato hitzen luzera. [3105] [>>>]

Kindaichi (1957): "His deeply felt wish can be fulfilled if we only care to do so." (Bere sakoneko desioa bete daiteke, hala egiteko ardura badugu.)

Gaurkoan soilik azpímarratu Kindaichi-ren azken esaldia an Bittor Hidalgo-ren dokumentua (Bittor-ek berak euskaratua), referitua ki herenegungo hitzak ganik Ōkubo Tadatoshi (1947, ikus jarraian ere):

• Ōkubo Tadatoshi [1909-?, Kindaichik maiz aipatzen duen hizkuntzalaria] urges us at every opportunity to change the word order of Japanese, putting the verb near the beginning of a sentence [Hyakumannin no Gengogaku [The linguistics for a million people] (Shinkōsha, 1947), pp. 143–47]. His deeply felt wish can be fulfilled if we only care to do so. (Bere sakoneko desioa bete daiteke, hala egiteko ardura badugu.)

Hau dá:

His deeply felt wish can be fulfilled if we only care to do so. (Bere sakoneko desioa bete daiteke, hala egiteko ardura badugu.)

Bai, hala egiteko ardura badugu, eta horretarako... gainditu behar dá araua. Bestela... (ikus #3094)

Bestela, sintaxia beti ibiliko da an etengabeko zurrunbiloa on bide buruazkenak, zein diren argi eta garbiki gutxio potenteak (informatibo eta expresiboki) zeinda bide sintaktiko burulehenak (progresiboak, irekiak...). Eta hola ibiltzea (noiz ezagutzen dirén bide argiki efektiboago horiek) ez da gauza ona, baizik alderantziz, oso destruktiboa.

Zenbat eta lehenago hobe.

crm.interlingua.education

Bai, arduraz, erantzukizunez, eta zenbat eta lehenago hobe. [3104] [>>>]