Gure ikuskeran puntu horrexek (.) ongi baino hobeki erakutsiko luke noráinoko inkoherentea izan ahal dén japonieraren diskurso mintzatu inprovisatua, inkoherentea informazionalki, baina baita ere inkoherentea intonatibo-expresiboki

Gaurkoan soilik gogoratu nahi genuké ondoko sarrera (erlatiboa ki atzoko adibidea), non azpimarratzen genuén intonazio final bat non ez litzaken egon behar intonazio final bat. Esan nahi baita ze atzoko adibidean (ikus ondoren ere), behin eman dirén lehenengo 5 unitate intonatiboak, agertuko jakú puntu bat (eta ez koma bat), edo bestela esanda, intonazio final bat, noiz soilik aritu garen pilatzen informazio aski inkoherentea zein ez dakigun nóla interpretatu (printzipioz esanen genuke ze informazio hori da thematikoa). Eta hara non, pilaketa ustez-thematiko horren erdian agertzen zaigú puntu hori. Gure ustetan adibide horrek ongi baino hobeki erakutsiko luke noráinoko inkoherentea izan ahal dén japonieraren diskurso mintzatu inprovisatua, inkoherentea informazionalki, baina baita ere inkoherentea intonatibo-expresiboki:

• [1266] 9 intonazio-unitate eta 9 multzo foniko (azpimarratu nahi dugú intonazio final bat an leku zentral bat)

Atzoko sarreran ikusten genuén nóla zatitu ohi den japonierazko diskurso mintzatua an unitate intonatibo laburrak (ikus beherago atzoko adibidea ganik Iwasaki eta Tao, 1993). Gaur azpimarratu nahiko genuke ze atzoko (beheko) unitate intonatibo horiek ez ziren soilik unitate intonatibo, baizik-ere unitate foniko, zeren, atzoko notazioan ...

...; commas and periods indicate non-final and final intonations respectively. [Iwasaki eta Tao, 1993]

Izan ere, ulertu behar dugu ze intonazio final batek eskatzen dú bere ostean pausatxo bat, antzera nola "nee, ..." partikula interakzionalak ere (berez partikula hori bera dá pausa moduko bat), halan ze atzoko esaldian izanen genuké 9 intonazio-unitate eta 9 multzo foniko:

Bereziki deigarria iruditu zaigu hori intonazio finala zein den gertatzen artén 5. eta 6. IUak, non, printzipioz, ez genuen esperoko inolako bukaerarik. Bereziki azpimarragarria zeren adierazten digu noláko zatikatua izan ahal den japonierazko diskurso mintzatua.

Berriro diogu, gure ikuskeran puntu horrexek ongi baino hobeki erakutsiko luke noráinoko inkoherentea izan ahal dén japonieraren diskurso mintzatu inprovisatua, inkoherentea informazionalki, baina baita ere inkoherentea intonatibo-expresiboki. [3112]

Iwasaki/Tao (1993): "In japanese natural conversations, it is typical that speakers divide a clause up into constituent phrases"

Atzokoan genioen ze, japonieran, unitate ritmiko-semantikoak izanen liraké basikoki unitate intonatibo modukoak:

Japonieran, aldiz, ritmoa markatuko litzake bidéz unitate intonatibo modukoak. Esan nahi baita ze unitate ritmiko-semantiko horiek izanen zirén nolabaiteko unitate intonatiboak ere (tonu-aldaketek emanen bailieke batasun hori), zein joanen liraken pilátzen an ordena sintaktiko regresiboa (inkoherentea), akaso osatuz unitate intonatibo handixeagoak baina berdin inkoherenteak, an modu tipikoki aski mekanikoa, aski monotonoa, harik heldu ki aditz nagusia,  halan ze emaitza izanen zén aski inexpresiboa.

Nahizta, genioenez, unitate ritmiko-semantiko tonal horiek batu ahal dira intonatiboki kin beste unitate bat edo batzuk ki osátu unitate intonatibo handiagoak, japoniera mintzatu inprovisatuan tipikoa izaten da ze unitate labur horiek bihur daitezela unitate fonikoak ere (kin pausa fonikoak euren artean). Hala esaten digute Iwasaki/Tao-k an euren "A Comparative Study of the Structure of the Intonation Unit in English, Japanese, and Mandarin Chinese" (1993), eta baita ikusi an ondorengo adibidea: 

• [1265] Iwasaki eta Tao-k (1993) ematen duté adibide ilustratibo bat gain nóla zatitzen diren intonazio-unitateak an japonierazko diskurso mintzatua

Eskerrik asko, Gilen, zatio zabaldu informazio hori gain hitzaldia burúz «Japonia eta euskara» zein Hiromi Yoshida-k eskainiko du biharkoan: idatzi diot ki Karlos Cid nahizik entzún hitzaldia, zein, seguru izanen dela oso interesantea.

Hori dela ta, itzul gaitezen ki japoniera eta, orokorkiago, jarraitu daigun kin gure azterketatxoa on intonazio-unitateak eta euren papera an komunikazio humanoa. Horretarako, ikustagun ondorengo adibidea ganik Iwasaki eta Tao (an "A Comparative Study of the Structure of the Intonation Unit in English, Japanese, and Mandarin Chinese", 1993):

Hor ikusten denez, japoniera mintzatuan informazioa eman eta jasotzen da an unitate intonatibo laburrak zein eman eta jasotzen dirén an modu oso ezjarraitua (tartean askotan agertzen zaigú "nee" partikula). Adibide hori izanen litzaké ilustratiboa burúz nóla zatitzen diren intonazio-unitateak an diskurso mintzatua.

Aipu handi horretatik, nabarmendu nahi dugu ze:

In japanese natural conversations, it is typical that speakers divide a clause up into constituent phrases. (...) Thus it is typical for speakers of Japanese to divide ideational information, generally realized in clausal forms, into pieces. [Isawaki/Tao, 1993]

Adibide horretan (2 esaldi, 9 intonazio-unitate, 9 unitate foniko), halako zati (pieces) gehienak (bederatzitik zortzi) koinzidituko lirake kin unitate ritmiko-semantikoak zein bihurtu dirén talde fonikoak ere. Zortzigarrena ("hyooka-ga ano hito") baita izanen litzaké talde intonatibo foniko labur eta inkoherente bat, baina kasu horretan osatua ganik bi talde ritmiko-semantiko ("hyooka-ga" eta "ano hito"). [3111] [>>>]

Japonieran, ritmoa markatuko litzake bidéz unitate intonatibo modukoak, zein izanen lirakén unitate ritmiko-semantikoak

Atzokoan ikusten genuén ze, japonieran, hitzen unitatea adierazten za bidéz aldaketa tonalak, eta ikusten genuén ondoko adibidea:

On this basis, we can say that Japanese pitch creates unity by denoting where a word begins and where it ends. 

Take, for example, the sentence: Niwa no sakura mo minna chitte shimatta (The cherry blossoms in the garden have all fallen). The sentence with tone accents will be as follows: niWA NO saKURA MO miNNA chiTTE shiMATTA. Here the low-pitched syllables all indicate superbly the breaks between words. If I may use Arisaka Hideyo's expression, Japanese pitch accent exhibits "the faculty to control" far more than "the faculty to designate." The Japanese pitch, in short, works more to give unity to a word than to distinguish one word from another. [Kindaichi, 1957:123]

Hor, Kindaichi referitzen da ki hitzak (words) baina, ikusten dugunez, hitz horiekin batera konsidera liteké haien osteko postposizioa ere, akaso tipikoki osatuz unitate handiago bat:

niWA NO (non "niWA = lorategi" eta "NO = ko")

halan ze iruditzen zaigu ze ondo mintzo gintezke burúz unitate ritmiko-semantikoak (zein izan ahal dirén handiagoak zein hitz soilak). Gaztelanian, honela definitzen zituén Navarro Tomás-ek holako unitate ritmiko-semantikoak (1966, ikus #1201):

... eta zér da halako grupo rítmico-semántico bat?

Ha sido  frecuente en el análisis de la entonación adoptar como unidad de medida el grupo rítmico-semántico, o sea la parte de discurso que tiene como unidad de medida un solo acento espiratorio y por contenido ideológico un núcleo de significación no susceptible de divisiones más pequeñas. Al tratar de aplicar este criterio al castellano se advierte que en la mayor parte de los casos el grupo rítmico-semántico y el de entonación tienen medida diferente. [Navarro Tomás, "Manual de entonación española", Tercera edición, 1966:38]

Hortaz, izango litzaké unitate bat kin nukleo semantiko bakar bat (izen bat, edo aditz bat) zeinen inguruan kokatuko litzakén azentu bat. Adibide bat:

En la frase siguiente, por ejemplo, las unidades melódicas son dos: "Por el fondo de la calle || pasaban en cuadrillas los soldados." Los grupos rítmico semánticos de esa misma frase son cinco, dos en la primera unidad y tres en la segunda: "Por el fondo - de la calle || pasaban - en cuadrillas - los soldados." [Navarro Tomás, "Manual de entonación española", Tercera edición, 1966:39]  

Holako multzo ritmiko-semantikoei baita deitu zaié "hitz fonikoak". Ikus beste adibide bat (aterea ti tesi doktorala on Sara Recio, 2017:227. Klikatu gain irudia afin irákurri hobeki):

Japonieran, aldiz, ritmoa markatuko litzake bidéz unitate intonatibo modukoak. Esan nahi baita ze unitate ritmiko-semantiko horiek izanen zirén nolabaiteko unitate intonatiboak ere (tonu-aldaketek emanen bailieke batasun hori), zein joanen liraken pilátzen an ordena sintaktiko regresiboa (inkoherentea), akaso osatuz unitate intonatibo handixeagoak baina berdin inkoherenteak, an modu tipikoki aski mekanikoa, aski monotonoa, harik heldu ki aditz nagusia,  halan ze emaitza izanen zén aski inexpresiboa.

Enfasi bereziak, bestalde, soilik izanen lirake efektiboak an expresio oso laburrak, gutxi landuak, oso bapatekoak. [3110] [>>>]

Kindaichi (1957): " The Japanese pitch, in short, works more to give unity to a word than to distinguish one word from another."

Atzo irakurtzen genuén Kindaichi-ren aipu bat (1957) non autoreak oinarritzen zuén japonesaren ritmoa an alternantzia artén bi tonu, bata altuagoa eta bestea baxuagoa (bidéz azentu tonalak,  pitch accents), ordezta an azentuak on intensitatea (stress accents), zein, japonieran, reservatuko lirakén ki enfasi bereziak. 

Kontu hau guztia ez delarik hain argia (adibidez ez da hain evidentea hóri diferentzia artén azentu tonala eta indar-azentua), eta gu ere saiatzen ari garelarik ondo ulertzen, ikus daigun gaur Kindaichi-k berak emandako adibide bat, non zehazkiago azaltzen duen nóla funtzionatzen diren japonesaren tonu-aldaketa horiek:

On this basis, we can say that Japanese pitch creates unity by denoting where a word begins and where it ends. 

Take, for example, the sentence: Niwa no sakura mo minna chitte shimatta (The cherry blossoms in the garden have all fallen). The sentence with tone accents will be as follows: niWA NO saKURA MO miNNA chiTTE shiMATTA. Here the low-pitched syllables all indicate superbly the breaks between words. If I may use Arisaka Hideyo's expression, Japanese pitch accent exhibits "the faculty to control" far more than "the faculty to designate." The Japanese pitch, in short, works more to give unity to a word than to distinguish one word from another. [Kindaichi, 1957:123]

Beraz, interpretatzen dugunez, agertuko dira tonu-aldaketak artén unitate ritmiko-semantiko ezberdinak (adibidean, sintagma txiki horietako bakoitza amaitzen dá goian), horrela aditzera emanez ze hor amaitu da unitate ritmiko-semantiko bat, eta hasi behar dela hurrengoa.

Kindaichi-k esaten digunez, tonu horiek gehienbat balioko luketé ki emán batasuna ki hitzak, baina interpreta geinke ze tonu horiek baita ematen diete batasuna ki unitate ritmiko ezberdinak, zein, bestalde, hala euren barruan nola euren artean izanen lirakén aski uniformeak respektu silaben intensitatea eta luzera, akaso horrela sortuz sensazio bat on monotonia diskursiboa, non, enfasi berezirik ezean, hitz guztiek izanen dutén ber indarra. [3109] [>>>]

Kindaichi (1957): "Since there is pitch accent but no stress accent in Japanese, the sounding of each syllable tends to be the same in length."

Ikus daigun zerbait gehiago burúz japonesaren ritmoa eta intonazioa, aipatuz ondoko hitzak ganik Kindaichi (1957):

Riythm

Since there is pitch accent but no stress accent in Japanese, the sounding of each syllable tends to be the same in length. [Kindaichi, 1957:123]

Esan nahi baita ze, japonieran, diskursoaren ritmoa ez da markatzen bidéz azentu espiratorioak (stress accent, azentua on intensitatea zeinen bidéz ematen zaión indar eta luzera gehiago ki silaba bat an talde ritmiko bakoitza), baizik, gehiago, bidéz azentu tonal modukoak (pitch accent), non printzipioz ez den ematen indar gehiago ki silaba bat, baizik ze aldatzen da tonua barnén hitza, mantenduz ber intensitatea eta ber luzera silabikoak (praktikan ezer ez da perfektua, eta batean egon ahal da tonu-aldaketatxoa, eta bestean egon ahal da intensitate apur bat ere). Hau da, azken kasu horretan, silaba bakoitzaren intensitatea aldatzen ez denez, euren luzera ez ohi da aldatzen, baizik ze mantentzen da oso uniformeki. 

Indarbako azentu tonal silabikoki uniforme horiek integratzen badira an egitura sintaktiko buruzken rigido bat, emaitza izanen da ondo monotonoa orohar, bereziki noiz ere saiatzen garen egíten esaldi minimoki luzeak, non, gainera, koherentzia-faltak ahulduko duén edozein efektu expresibo: 

..., Japanese people's conversation that sounded like a machine gun. 

For these reasons the rhythm of Japanese is very monotonous. [Kindaichi, 1957:123]

Bai, oso monotonoa (very monotonous), sintagmaz sintagma doana, aski mekanikoki, pilatuz informazio inkoherentea areanda azkenean lórtu koherentzia an esaldiko azken hitza: aditza. Halako sintagmaz-sintagmako metatze inkoherenteaz mintzo ginen an momentu bat on gure lehengo eguneko videoa:

• Klikatu hemen ki ikusi videoa

Hau argazki bat da: ikus videoa an goragoko esteka.

[3108] [>>>]

Japonieran, mailegu txinarretan tonua desagertzean, homonimoak biderkatu dira

Genioén herenegun ze...

..., japonierak txinerako maileguak hartzean, haien jatorrizko tonu txinoa desagertuko litzake (ez luke tonua mailegatuko), eta hitz horietan japonierazko tonurik ez dagoenez, nahierara enfatizatu ahalko lirake, askatuz hitz horien enfasi-aukerak (..., but a strong emphasis can be attained by using Chinese character words.).

Esan nahi baita ze, mailegu-bidean jatorrizko tonuak desagertzean (bakoitzak ezberdinduz adiera bat edo batzuk), euren adiera guztiak isuriko dirá ki ber hitza (tonubako forma berbera), halan ze japonierazko tonubako hitz horiek bihurtuko dirá oso polisemiko, tipikoki sortuz ulermen-arazoak zein, antza, soilik konponduko dirén bidéz azalpen bat (kontextua ez da izaten nahikoa):

The following exchange is not a mere creation by a novelist, but a typical example of what happens every day in the life of a Japanese:

Son: Father, to you a love affair is only a kind of shuko (disgraceful conduct), isn't it?

Father: Shuko?

Son: Shu as in shuaku (ugliness).

Hala eta guztiz ere, txineratiko maileguak asko eta asko dira an japoniera, normalean oso laburrak (ikus #3100). [3107] [>>>]

J.M. Agirre (1994): "Kontrara antolatuta daude euskararen egitura eta informazioaren harilketa, nolabait esan ordena "antiinformatiboa" du euskarak,..."

Atzokoan, honela laburbiltzen genuén arazoá on sintaxi buruazkena:

Laburbilduz, arazo komunikatibo buruazkena oinarritzen da an ordena antiinformatiboa on sintaxi buruazkena, non, orokorki, ematen dirén lehendabizi osagarriak eta soilik gero osagarri horien referentzia sintaktiko-semantikoak (euren buruak), halan ze osagarrietako informazio tipikoki rhematikoenak (xehetasun informatiboki eta expresiboki esanguratsuenak, nahiz ez oinarrizkoenak) galduko duté euren indar interpretatibo-expresibo gehiena baldin osagarria izán minimoki luzea (printzipioz, burubako osagarriak, zein dirén unitate inkoherenteak, ez lirake izan behar handiago ze 7-8 silaba: ikus #376). Horrek arras ahultzen dú diskurso buruazkena respektu diskurso burulehena, non, oso ezberdinki, sintagmak kateatu eta konbinatu ahal dirén koherenteki, an modu potente-irekia, prestatuz bukaerako pindarra, non kokatuko dén esaldiko elementu rhematikoena, esanguratsuena, non kargatuko dén esaldiko indar eta entonazio bereziena.

Hor mintzo ginen gain ordena antiinformatiboa, zein den expresio bat zein Jesus Maria Agirre itzultzaileak erabili zuén an bere "Desoreka sintaktikoak" (1994):

Kontrara antolatuta daude euskararen egitura eta informazioaren harilketa, nolabait esan ordena "antiinformatiboa" du euskarak,... [Agirre, 1994]

eta zein jada aipatu genuén an hasiera-hasiera on gure "Euskararen garabideak" (2002:9):

Eta bai, sarrera horretan esaten genuenez, euskararen auzia bere sakontasun osoan ulertzeko, euskararen garabideak ulertu behar dira. Gero, jakina, proaktiboki erraztu behar dira bide horiek. Hemen eta Japonian. [3106]

Báda hirugarren ezaugarri bat an japoniera zein dún ahultzen haren kontrol expresiboa gain diskursoa: euren hitzen tonalitatea

Orain gutxi genioén ze:

• [3100] Japonieran, gainera, bádira beste kontu batzuk zein dúten areagotzen arazo komunikatibo buruazkena, halanola adibidez hitzen luzera

Laburbilduz, arazo komunikatibo buruazkena oinarritzen da an ordena antiinformatiboa on sintaxi buruazkena, non, orokorki, ematen dirén lehendabizi osagarriak eta soilik gero osagarri horien referentzia sintaktiko-semantikoak (euren buruak), halan ze osagarrietako informazio tipikoki rhematikoenak (xehetasun informatiboki eta expresiboki esanguratsuenak, nahiz ez oinarrizkoenak) galduko duté euren indar interpretatibo-expresibo gehiena baldin osagarria izán minimoki luzea (printzipioz, burubako osagarriak, zein dirén unitate inkoherenteak, ez lirake izan behar handiago ze 7-8 silaba: ikus #376). Horrek arras ahultzen dú diskurso buruazkena respektu diskurso burulehena, non, oso ezberdinki, sintagmak kateatu eta konbinatu ahal dirén koherenteki, an modu potente-irekia, prestatuz bukaerako pindarra, non kokatuko dén esaldiko elementu rhematikoena, esanguratsuena, non kargatuko dén esaldiko indar eta entonazio bereziena.

Aurreko hori dá oinarrizko arazoa, arazo nagusia, arazo estrukturala, eta japonierak, sintaxi buruazken zurruna izanki, bádu arazo hori an bere potentzia maximoa (hor, garatu behar dirá aukera progresibo irekiak, nola adibidez SVO aukera). Gainera, arazo estruktural hori areagotzen da noiz aukerako hitzak dirén luzeak (ikus goragoko #3100), nola, antza, gertatzen dén kin japonierazko hitz patrimonialak (Yamato hitzak): kontua da ze, hitz luzeagoak erabilita, 7-8 silabako kreditu buruazken hori azkar hustutzen da.

Harago, Kindaichi-ren libururan sugeritzen zaigu japonieraren hirugarren ezaugarri bat zein lúken areago sakonduko hóri arazo expresiboa on japoniera: (Yamato) hitzen tonalitatea:

Although the Yamato words are exceedingly elegant, they are too weak to express strong emotions like anger, distress, and jealously. The Yamato words lack elements that express such accents, but a strong emphasis can be attained by using Chinese character words. Through the simplicity and strength of these words, we can express human emotions effectively. [Sakutaro an Kindaichi, 1957:41-42]

Saia gaitezen azaltzen nóla ikusten dugun puntu hori: Txinera da hizkuntza bat sakonki tonala, non silaba batean bereiztu ahal diren 4 tonu ezberdin, bakoitzak sortuz esangura diferenteak (bide batez esán ze, horrela, txineraren hitzak oso laburrak izan ahal dira). Japonierak, aldiz, ez du halako tonalitate konplexurik, baina bai hitzen mailako tonalitate bat, non bi hitz morfologikoki homofono ezberdindu ahal dirén aráuz euren tonu-profil diferentea (adibidez goitik beherakoa, edo behetik gorakoa). Zehaztu behar dugu ze tonua ez litzake enfasia, areago tonu-profil horrek baldintzatuko luké enfasiaren aukera, zailduz enfasien erabilera an japonieraren hitz patrimonial horiek (The Yamato words lack elements that express such accents,...). Aldiz, japonierak txinerako maileguak hartzean, haien jatorrizko tonu txinoa desagertuko litzake (ez luke tonua mailegatuko), eta hitz horietan japonierazko tonurik ez dagoenez, nahierara enfatizatu ahalko lirake, askatuz hitz horien enfasi-aukerak (..., but a strong emphasis can be attained by using Chinese character words.).

Hortaz, hitz horietan enfasia posible litzake, baina gogoratu behar dugu ze enfasi horien efektibitatea berdin baldintzaturik jarraitzen du ganik hitz-ordena buruazkena. Esan nahi baita ze, nahiz goragoko aipuan esaten den ze...

Through the simplicity and strength of these words, we can express human emotions effectively. [Sakutaro an Kindaichi, 1957:41-42]

hor, gure ikuspuntutik, argiki zehaztu beharko litzake ze, nahiz tonubako hitz mailegatu labur horietan enfasi prosodikoak libreki eman ahalko ziren, enfasi horien interpretazioa berdin baldintzatua geldituko litzake ganik estruktura buruazkena, halan ze halako enfasiak soilik funzionatuko dira an expresio laburrak, sinpleak, izanki enfasi gutxi-prestatuak, ondo bapatekoak, oso gordinak, oso gutxi landuak, zeren kontrako kasuan, sintaxi buruazkenak eginen luké bere ohiko lan ahultzailea, helduz inkluso harik inulermena ere (ez soilik expresio ahulagoa, baizik ere inulermena), zein den porrot komunikatibo maximoa.

Hortaz, báda hor hirugarren ezaugarri bat an japoniera zein dún ahultzen haren kontrol expresiboa gain diskursoa: Yamato hitzen tonalitatea, zein gehitzen zaion ki funtsezko arazo buruazkena eta Yamato hitzen luzera. [3105]

Kindaichi (1957): "His deeply felt wish can be fulfilled if we only care to do so." (Bere sakoneko desioa bete daiteke, hala egiteko ardura badugu.)

Gaurkoan soilik azpímarratu Kindaichi-ren azken esaldia an Bittor Hidalgo-ren dokumentua (Bittor-ek berak euskaratua), referitua ki herenegungo hitzak ganik Ōkubo Tadatoshi (1947, ikus jarraian ere):

• Ōkubo Tadatoshi [1909-?, Kindaichik maiz aipatzen duen hizkuntzalaria] urges us at every opportunity to change the word order of Japanese, putting the verb near the beginning of a sentence [Hyakumannin no Gengogaku [The linguistics for a million people] (Shinkōsha, 1947), pp. 143–47]. His deeply felt wish can be fulfilled if we only care to do so. (Bere sakoneko desioa bete daiteke, hala egiteko ardura badugu.)

Hau dá:

His deeply felt wish can be fulfilled if we only care to do so. (Bere sakoneko desioa bete daiteke, hala egiteko ardura badugu.)

Bai, hala egiteko ardura badugu, eta horretarako... gainditu behar dá araua. Bestela... (ikus #3094)

Bestela, sintaxia beti ibiliko da an etengabeko zurrunbiloa on bide buruazkenak, zein diren argi eta garbiki gutxio potenteak (informatibo eta expresiboki) zeinda bide sintaktiko burulehenak (progresiboak, irekiak...). Eta hola ibiltzea (noiz ezagutzen dirén bide argiki efektiboago horiek) ez da gauza ona, baizik alderantziz, oso destruktiboa.

Zenbat eta lehenago hobe.

crm.interlingua.education

Bai, arduraz, erantzukizunez, eta zenbat eta lehenago hobe. [3104] [>>>]

Agintariak on euskal kultura egin behar dutena da, egoa alde batera utzi, zabaldu burua eta eman aukera ki ideia berriak. (Migeltxo)

Migeltxo-ko atzo:

Dago zensura handia an egungo euskal kultura. Esaterako, dira ateratzen komunikabideetan bakarrik ideiak zein diren politikoki zuzenak. Denok dakigu zein diren. Ez dut ipintzen zalantzan agintea dutenen asmo ona, ordea, emaitzak dira hondamendi bat, eta ez dira konturatzen, edo ez dute konturatu nahi. Zenbat aldiz gertatzen da bizitzan antzekorik, ezta? Nahi lagundu eta lortu juxtu aurkako emaitza. Agintariak on euskal kultura egin behar dutena da, egoa alde batera utzi, zabaldu burua eta eman aukera ki ideia berriak. Modu honetan zen indartuko euskara. Egungo eredua ez dabil. Nork ez du ulertzen hau?

Bai,  hain zuzen ere bide emanez ki  aukera teknologiko progresibo-ireki-potenteak, zein dirén... etorkizuna (garabidea, zentzuzko bide bakarra: ikus #245). 

Hain zaila al da esátea...:?

Aizue! Egungo baldintzetan, akaso batzuetan edota akaso erabiltzaile batzuendako, interesgarria izan ahal da erabiltzea "burúz..." edo "gain..." tresnak ki aurkeztu zerbaiten gaia (kontuan har bedi ze "gain..." jada erabiltzen da noiz irakurtzen expresio matematikoren bat):

Ikusi dugu pelikula bat burúz Estatu Batuetako egoera soziopolitikoa (zein...). 

Ikusi dugu pelikula bat gain Estatu Batuetako egoera soziopolitikoa (zein...). 

Ez, definitiboki ez da hain zaila, eta bai, aitzitik, ondo erraza. Eta bestalde, nórk ukatu ahal du erabilera aurreratu horien interes manifiestoa? Nórk uka liro? [3103] [>>>]

Kindaichi (1957): "Ōkubo Tadatoshi urges us at every opportunity to change the word order of Japanese, putting the verb near the beginning of a sentence"

Amaitzen genuén atzoko sarrera azpímarratuz ondoko hitzak on Kindaichi (1957) aipátuz Tadatoshi (1947), jarráiki atzoko dokumentua ganik Bittor Hidalgo:

• Ōkubo Tadatoshi [1909-?, Kindaichik maiz aipatzen duen hizkuntzalaria] urges us at every opportunity to change the word order of Japanese, putting the verb near the beginning of a sentence [Hyakumannin no Gengogaku [The linguistics for a million people] (Shinkōsha, 1947), pp. 143–47]. His deeply felt wish can be fulfilled if we only care to do so. (Bere sakoneko desioa bete daiteke, hala egiteko ardura badugu.)

nondik gaur hautatu nahi genukén ondo zatitxoa:

Ōkubo Tadatoshi [1909-?, Kindaichik maiz aipatzen duen hizkuntzalaria] urges us at every opportunity to change the word order of Japanese, putting the verb near the beginning of a sentence [Hyakumannin no Gengogaku [The linguistics for a million people] (Shinkōsha, 1947), pp. 143–47].

Esan gabe doa: beti ere askatasunez, beti ere kontuz, gradualki, zentzuz, tentuz,... nahi duzuena, baina berdin-berdin beti ere apróbetxatuz euskararen edozein aukera ki saiatu irábazten posibilitate expresibo potenteak (at every opportunity). 

Horren inguruan, gogoratu nahi genike gure apirilaren 30eko sarrera (noiz ez genituén ezagutzen Tadatoshi-ren hitz horiek), zeinen hasiera zén honako hau:

• [3074] Eta perspektibarik ezean,...

Genioén an #3062:

Eta hizkuntzalariek beharko lukete iluminatu euskal sintaxigintzaren bide komunikatibo hori afin itzultzaileek, zuzentzaileek, irakasleek edo edozeinek aurrera egin ahal izán erosoago.

Kontua da ze, perspektibarik ezean, persegituko da edozein urrats garatzaile zein gerta litekén, ordezta apróbetxatu euskararen edozein dinamika arrén saiatu irabazten posibilitate expresibo aberatsak eta eraikigarriak.

[3102] [>>>]

Bai, hantxe zegoen (nahiz ni ohartu ez) Bittor-en dokumentu superinteresgarria burúz atzo komentatutako Kindaichi-ren liburua (eskerrik asko, Bittor)

Atzokoan irakurtzen genuén ondoko komentarioa ganik Bittor Hidalgo:

Ez dakit jaso duzun, Jesus, joan den egunean bidali nizun email bat Kindaichiren hainbat iruzkin interesgarrirekin...

Eta bai, hantxe zegoen (nahiz ni ohartu ez) Bittor-en dokumentu superinteresgarria burúz atzo komentatutako Kindaichi-ren liburua (ikusten denez biok izan genuén ber refleju osasungarria ki irákurri Kindaichi-ren liburua: "Nihongo", 1957, hau dá "Japoniera"). Ikus dokumentua:

• Ikus hemen.

edo zuzenean beherago (klikatu gain irudiak ki irakurri hobeto): 

Dokumentuan dena da interesgarri, baina gaurkoan nabarmendu nahi genuké azken puntu hori:

• Ōkubo Tadatoshi [1909-?, Kindaichik maiz aipatzen duen hizkuntzalaria] urges us at every opportunity to change the word order of Japanese, putting the verb near the beginning of a sentence [Hyakumannin no Gengogaku [The linguistics for a million people] (Shinkōsha, 1947), pp. 143–47]. His deeply felt wish can be fulfilled if we only care to do so. (Bere sakoneko desioa bete daiteke, hala egiteko ardura badugu.)

Eskerrik asko, Bittor. [3101] [>>>]

Japonieran, gainera, bádira beste kontu batzuk zein dúten areagotzen arazo komunikatibo buruazkena, halanola adibidez hitzen luzera

Orain gutxi aipatzen genuén Haruhiko Kindaichi-ren liburú "Nihongo", 1957 ["Japoniera"], zein egunotan ari garen irakurtzen. Hor, aurkitu ahal dugú beheragoko pasartea burúz japonieraren lexikoa eta entonazioa, zeintan antzematen dugún japonieraren joera ki sortu hitz berriak bidéz konposizioa on elementu patrimonial jada luze samarrak (Yamato hitzak), halan ze Yamato-konposizio berri horiek ez dira izanen hain efektiboak barnén japonieraren sintaxi buruazken zurruna (klikatu gain irudiak ki irakurri hobeto):

..., expressions which had once necessitated many Yamato words became short and crisp [mailegatuz txinerazko hitzak].

[...]

... Yamato words were long and cumbersome.

This reasoning can also be applied to the great number of Chinese character words coined as translations for European words in the Meiji period. For instance, some poets referred to tetsudo (railroad) as kurogane no michi (a road of black iron) and denshin (telegram) as harigane dayori (communication through wire), each of which was quite a mouthful. [Kindaichi, 1957:41-42]

Bai sintaxi buruazkenetan, luzerak bihurtzen dirá oso puntu inportantea (esan nahi baitá luzera fisikoak, fonikoak, silabikoak). Areago, luzerak bihurtzen dirá puntu kritikoa. Horretaz mintzo ginen an ondoko sarrera:

• [376] Hitz laburrak edota laburtuak: bereziki beharrezkoagoak an sintaxi buruazkena

Dio Gilen-ek hemen gain komenientzia ki sustátu hitz laburtuak:

Ahantzi gabe, aipatu dituzun arrazoi berengatik, hitz laburtuak sustatzeko egokiera, zeinak kasu honetan eman baitezake, adibidez, "radio" (frantsesez erabilia; baina ez espainolez, eta hor dago koxka!).

Eta arrazoi du Gilen-ek noiz dioen ze argumentu funtzional berbera zein dúen balio ki lehenetsi "radiografia" respektu "erradiografia", dú orobat balio ki lehenetsi "radio" aldaera laburtua (tikan frantsesa) respektu "radiografia", zeinen 5 silabak ez diren batere gutxi an kontextu buruazken bat non, jarraian, gehitu beharko dirén kasu-markak, bestelako atzizkiak edota bestelako osagarriak ere, osatuz bloke sintetikoak zeinentzako jada 7 silabako luzerak hasiko lirakén izaten gehiegi. 

Kontua da ze, orohar, dikursoaren haria hasiko litzaké argiki korapilatzen noiz prozesatu behar dirén diskurso-bloke sintetikoak zein diren handiago ze 7-8 silaba (zeinen gako sintaktiko-interpretatiboak ezagutuko diren soilki an bloke-bukaera, eta zein ez gutxitan joanen dirén ilaran). Esan nahi baita ze hitz bat zeinek eúki 5, 6 edo, zer esanik ez, 7 silaba, izanen litzake hasieratik bertatik aski oztopagarri (an ordena buruazkena)

Esan nahi baita ze halako hitz luzeak daudé oso bereziki penalizatuak an sintaximolde buruazkenak, non estuasun sintaktikoek dutén oso bereziki eskertzen, premiatzen, eta ia agintzen eta exigitzen ze erabil daitezén ahalik eta hitz laburrenak, ahal denik eta laburtuenak.

Hori dela-ta, sintaxi buruazkenetan, hitzen formak aukeratzeko irizpide inportante bat izan beharko litzeké euren luze-laburra, zainduz aukera laburragoak, bilatuz aldaera sinpleenak, onartuz kontrazio egokiak, hala mintzo landuan nola idatzi landuan ere, zeinen ostean etor litezkén aukera estandar laburragoak.

Bai, hitz luzeek (sinple edo konposatuek) areagotzen duté arazo komunikatibo buruazkena. [3100] [>>>]

"Japanese have been criticized as having no Western sense of humor. But this requires a little correction. In fact we have it, but only halfway." (aipatua an Miller, 1977)

Jarraituz kin Mikel Mendizabal-en aipu-sorta (ikus #3087 eta #3089), gaur erreparatuko diogu ki bere azken komentarioa, non egiten zén referentzia ki umore japoniarra:

Komentario hori referitzen da ki kazeta-gutun bat publikatua an egunkari japoniar Asahi Evening News, eta idatzia ganik Tokyoko bizilagun bat (a Tokyo resident) erántzunez ki idatziak ganik argentinar bat (ikus #3089). Guri bereziki interesatzen zaigu honako textu originala:

Japanese have been criticized as having no Western sense of humor. But this requires a little correction. In fact we have it, but only halfway. We can see Western (including of course the Southem hemisphere) humor, even when applied to the Japanese way of life, so long as it is couched in Western languages; but we cannot bear to see it clothed in our own language. Curiously, the more colloquial the language becomes, the more the humor bites us. [A Tokyo resident, aipatua an Miller, 1977:89, ikus #3087]

Oso interesgarria, aipua. Tokyoko bizilagun horrek egin nahi dio zuzenketa txiki bat (a little correction) ki lehen esaldiko tesia, alegia ki:

Japanese have been criticized as having no Western sense of humor. [A Tokyo resident, aipatua an Miller, 1977:89, ikus #3087]

Eta zuzenketa txiki hori hezurmamitzen da an ondoko esaldia:

In fact we have it, but only halfway. [A Tokyo resident, aipatua an Miller, 1977:89, ikus #3087]

Esan nahi baita ze, autore ezezagun horren hitzetan, japoniarrek orohar bái izanen lukete mendebaldeko umore bera, baina soilik noiz gauzatzen den bidéz... mendebaldeko hizkuntzak: 

We can see Western (including of course the Southem hemisphere) humor, even when applied to the Japanese way of life, so long as it is couched in Western languages;... [A Tokyo resident, aipatua an Miller, 1977:89, ikus #3087]

Ados. Halabaina, eta hemen dator arazoa, ez da horrela gertatzen noiz umore hori bera (akaso verbalki landu samarra) obratzen den arartez japoniera:

...; but we cannot bear to see it clothed in our own language. [A Tokyo resident, aipatua an Miller, 1977:89, ikus #3087]

Japoniera buruazken zurrunean emanda, ber umore horrek ez die egiten ber grazia, ez die barre eragiten, ez da umorea, baizik zerbait zein ezin duten aguantatu (we cannot bear). Areago:

..., the more colloquial the language becomes, the more the humor bites us. [A Tokyo resident, aipatua an Miller, 1977:89, ikus #3087]

Kuestioa ez da soilik ze mendebaldeko umorea ez da hala ulertzen arartez japoniera, baizik ze arazoa berretzen da noiz umore horri gehitzen zaión hizkera kolokial akaso zatar samarra, eta gure ikupegitik berretzen da zeren hizkera kolokial akaso zatar samar hori ez da hain ondo ulertzen an bere konnotazio umoristikoa, baizik, tipikoki, an modu literalagoa, zein, horrela ulertuta, izan ahal dén bereziki desatsegina, eta are jasanezina.

Gainera, zehaztu nahi genuke ze halako joera (des)interpretatibo literalak doaz osátzen umore-kultura bat, zeinen efektua gaineratzen zaion ki momentuko efektu sintaktiko deskonnotatibo hutsak (etengabe sortuak ganik sintaxi buruazken zurruna) Bestela esanda: nola umore buruazken zurrun horrek ez duen barre eragiten orohar, orduan ez da normalean egiten, eta hortaz, bi aldiz bihurtzen dá lekuz kanpokoa:

1.: zio momentuko arrazoi sintaktiko-expresiboa, eta

2.: zio arrazoi kulturala (zein izanen den indirektoki sortua ganik arrazoi sintaktiko-expresiboa). 

Gure ikuskeratik, antzekoa gertatuko litzake adibidez kin Japoniako kultura on zeharkako mezuak edota isiltasuna. Komunikazio minimoki konplexua garestia da bidéz japoniera buruazken zurruna (an umorea, an hizkera zatarra eta an edozein mezu), halan ze askotan ideiak soilik sugeritzen dira bitártez mezu gutxi landuak, edota erabiliz begirada edo keinuren bat, baina ez hainbeste verbalki, bidéz konposizio egokitu, zehatz eta landuak. 

Horrek sortzen du joera moduko bat, ohitura moduko bat, eta finean  kultura moduko bat gain isiltasuna edo gain zeharkako mezuak (zein ez diren izaten argiak), zeinen jatorria dén, nola an kasua on umorea, nagusiki... sintaktikoa, eta oinarritua an zurruntasun buruazkena. Bai, gure analisian, hain kulturalki inportantea izan ahal dá... sintaxia (zenbat eta buruazken zurrunagoa, hainbat komunikatiboki-kaltegarriagoa azpi baldintza orokorrak). [3099] [>>>]

Gustatuko litzaidake zehaztea ze nire 2002ko partizipazioa an Udako Euskal Unibertsitatea izan zén barnén ikastaro bat antolatua ganik Hizkuntzalaritza saila, eta titulatua "Euskararen erabilera eta konponbideak". Ederki

Gaurkoan gustatuko litzaidake zehaztea ze nire 2002ko partizipazioa an Udako Euskal Unibertsitatea (ikus #3095) izan zén barnén ikastaro bat antolatua ganik Hizkuntzalaritza saila, eta titulatua "Euskararen erabilera eta konponbideak": 

Ederki. [3098] [>>>]

"Eta, hala, hizkuntzaren mugak aldagarriak izan daitezke, izan behar dira." (erantzunez ki Alberto Barandiaran an Euskaldunon egunkaria, 2002ko uztailaren 20a)

Herenegungo elkarrizketan (2002koa), hauxe zen titularra:

Euskarak gramatikaren mugak gainditu behar ditu. (Euskaldunon egunkaria, 2002ko uztailaren 20a)

Hango textutik, atzokoan nabarmentzen genuén honako zati hau:

Beste hizkuntzen garapenean, ikusi dugu nola hizkuntzen muga horiek aldatu diren. Hizkuntza ikuspuntu dinamiko batetik ikusi behar da, ez ikuspuntu estatikotik. [Erantzunez ki Alberto Barandiaran an Euskaldunon egunkaria, 2002ko uztailaren 20a]

eta gaurkoan azpimarratu nahi genuké hain justu atzokoaren hurrengo zatitxoa:

Eta, hala, hizkuntzaren mugak aldagarriak izan daitezke, izan behar dira. Eta zilegi da beste aurrerakuntza batzuk proposatzea. [Erantzunez ki Alberto Barandiaran an Euskaldunon egunkaria, 2002ko uztailaren 20a]

Bai, dudagabe, hizkuntzak garatu egiten dira, eta euren garabidean, gramatikaren mugak aldagarriak izan behar dira ki emán aukera progresibo osagarriak.

Kontua da ze aukera horiekin ez da galtzen ezer, soilik aberasten da hizkuntza (an puntu gaur-egun kritiko bat), horrela ahaldunduz euskal diskursoa, eta esan gabe doa, hizkuntza bera, euskara (eta, berdin gertatu beharko litzaké, finean berdin gertatu beharko dá kin japonesa, burmera, piraha...: ikus #3090, #3091 eta #3092). [3097] [>>>]

"Hizkuntza ikuspuntu dinamiko batetik ikusi behar da, ez ikuspuntu estatikotik." (erantzunez ki Alberto Barandiaran an Euskaldunon egunkaria, 2002ko uztailaren 20a)

Atzoko elkarrizketan (2002koa), hauxe zen titularra:

Euskarak gramatikaren mugak gainditu behar ditu. (Euskaldunon egunkaria, 2002ko uztailaren 20a)

Beherago, zehazten genuén honako hau:

Beste hizkuntzen garapenean, ikusi dugu nola hizkuntzen muga horiek aldatu diren. Hizkuntza ikuspuntu dinamiko batetik ikusi behar da, ez ikuspuntu estatikotik. [Erantzunez ki Alberto Barandiaran an Euskaldunon egunkaria, 2002ko uztailaren 20a]

Bestela esanda, behar dá... perspektiba, perspektiba orokor egokia (ikus #3060). [3096] [>>>]

"Euskararen estuasun komunikatiboa baliabide berriekin gainditu behar da." (erantzunez ki Alberto Barandiaran an Euskaldunon egunkaria, 2002ko uztailaren 20a)

Atzokoan azpimarratzen genuén ondoko ideia:

• Sintaxi buruazken batean, kalitate komunikatiboa zinez bilatzea pasatzen dá tik gaindítu araua (gradualki eskainiz aukera progresiboak)
  

crm.interlingua.education

Eta euskarari gengozkiola, antzeko zerbait esaten genuén an beheragoko elkarrizketa txikia zein egin ziguten an 2002ko Udako Euskal Unibertsitatea, noiz amaitu berri genuén sesio bat gain euskararen garabideak (liburua bera publikatua zén apur bat lehenago, martxoan edo). Hor, Alberto Barandiaran kazetari eta idazleak eman zuén honako titularra:

Euskarak gramatikaren mugak gainditu behar ditu. (Euskaldunon egunkaria, 2002ko uztailaren 20a)

eta honako entresaka:

Euskararen estuasun komunikatiboa baliabide berriekin gainditu behar da. (Euskaldunon egunkaria, 2002ko uztailaren 20a)

Ikus elkarrizketa osoa:

Hari horretara, gogora daigun ondoko sarrera burúz estuasun autoinposatuak: 

• [2576] Ezintasun autoinposatuak (komunikatiboki oso kaltegarriak)

Zioen atzo Bitor Hidalgo-k:

Baina baldin badira hizkuntzak arauz-edo 'luze laburren aurretik' bezala eraginkorrak eta ongi erabiliak bide direnak, horrek ahuldu egiten bide du gure aldarrikapena euskaraz bestela jokatzeko eskatzeko, ala (osagai luzeak aditzaren ondoren emateko komenentzia ulergarritasunaren alde...)?

Argi gelditu behar da ze japonieraren estruktura buruazken zurruna, arauz-edo mantendua, ez dela berdin eraginkorra zein bere kontrario estruktural burulehen, ireki, koherente, potente, askoz efiziente-eraginkorragoa. Sinpleki ez dago konparatzerik ere. Estruktura OV postpositiboa (regresiboa) dá askoz ere, baina askoz-askoz ere mugatuagoa zein bere kide burulehena (edo mixtoa non existitzen dirén aukera burulehenak).

Arazoa da ze sintaxi (tresna) progresiboak garatu behar dira, eta ez badira ematen baldintza egokiak, sintaxi regresiboak konsolidatu ahal dira, sortuz inertziak eta are tabu sintaktiko-kulturalak, emanez ki sintaxia izaera kultural bat zein ez dagokion: zinez ez dago ezer propiorik an sintaxi japoniarra edo gaztelaniarra, baizik soilik inertzia batzuk: hori bai, batzuk dirá askoz eraginkorragoak zein besteak. Hala ere inertzia horiei buelta ematea ez da zértan izan erraza. 

Euskaran daukagu adibidea. Normalean esaldiko osagai luzeak izaten dirá rhematikoak, informatiboenak (hau dá O), eta horiek "libreki" nahiago luketé azken posizioa (SVO, eta areago tresna burulehenak garatuz gero), baina adibidez Juan Garzia-k arautzen badu ze euskararen arauan galdegai-legea gorde behar dela, eta "ezin" dela osagai rhematikoena eta luzeena an bukaera (baizik aurrén aditza), orduan, otartekoa ekiditeko, eta galera komunikatibo handiz bada ere, bigarren mailako aukera izanen dá OVS, hau da jartzea O rhematikoena eta luzeena an hasiera, eta V eta S laburrak an amaiera. Baina hori dá bigarren mailako aukera... orokorki oso kalitate gutxikoa respektu lehenengo mailakoa.

Azpimarratu behar dugu ze ezintasun horiek ez dira (nagusiki) teknikoak, baizik inertzia modukoak zein halere izan ahal dirén oso indartsuak. Japoniera postpositiboan báda oso inertzia indartsua arrén kokatu aditza an bukaera, osatuz diskurso bat guztiz postpositibo-regresiboa, non aktibatzen diren bigarren mailako aukera leuntzaile batzuk (nola goragoko hori) zek jarraitzen dute izaten askoz ere mugatuagoak (komunikatiboki kaltegarriagoak) zein aukera progresibo optimoa.

Hala gertatzen da kin Juan Garzia-ren OVS estrategia ere, zein den orohar oso kaltegarria, berdin nola ere bere eredu sintaktiko osoa, zein den are mugatzaileagoa zein Altube-ren "Erderismos"-ena. Hala ere, Garzia-ren eredu/araua nagusi dabil.

Esan nahi baita ze halako "ezintasun autoinposatuak" gainditu behar dira, gradualki eta egoki eskainiz eta normalizatuz aukera gehigarri efiziente eta efektiboak nola euskararen kasuan saiatu ziren egiten euskal idazle zaharrak, eta hizkera askotako hiztunak. Saiatu ziren eta gauza asko lortu zituzten harik-eta azken mendeko iraultza regresiboa etorri baitzen, min handia eginez ki euskararen potentzialitatea.

Bai, 24 urte geroago berdin esan behar dugu: sintaxi buruazkenek gainditu behar duté araua, gainditu behar dituzte euren ezintasun autoinposatuak, eskainiz aukera progresibo irekiak bidéz euren mekanismo sortzaile propialak bezain universalak. [3095] [>>>]