Ez, Juan Garzia-k ez du ezertan ere aldatu bere iritzia

Atzoko sarreraren harira, irakurle batek galdetzen zuén honako hau:

Noiz ta Zertaz du aldatu Gartziak bere iritzia? 

Ez, Juan Garzia-k ez du ezertan ere aldatu bere iritzia. Atzoko sarreran irakurri ahal dugunez, Garzia-k ikusten du ze...  

..., lastimagarria dela esaldiaren amaierako posizio hori aditz -muturrean egonik ardatz eskax diren aditz- mekanikoak kokatzeko baino beste zerbait probetxagarriagotarako ez baliatzea, edonolako enfasien leku naturaletakoa baita, nahiz guk galdegai-enfasia ezin dugun hor kokatu baieztapenezko esaldietan (ezezkoetan, bai; inperatiboek-eta, berriz, aditza aurrez emateko joera dute noski, baina agindua bera ohi da enfasi), idatzizko estandarrerako aukeratu dugun sisteman, inguruko antipodetatik antipodetan. [Juan Garzia, "Joskera lantegi", 1997:214]

baina egoera hori lastimagarria  izanik ere, bere ereduan proposatuko dú ordena neutro bat are zurrunagoa zein 1929ko Altube-rena, halan ze zurrunagotzen dú galdegai-legearen aplikazioa respektu Altube (1929), horrela areagotuz egoera lastimagarri hori. Ikus gure ondoko sarrera:

• [1548] Altube-k ez zuen esan ze esaldia bukatu behar zen kin aditza: "Los miembros de oración no inquiridos pueden colocarse antes del inquirido, o después del verbo, o distribuídos en ambos sitios;..." (Altube, 1929, 14)

Jarráiki teoria on Altube ("Erderismos", 1929), akaso duda egin geinke ea Altube-k esan ote zuen ze esaldia bukatu behar zen kin bere aditza. Ez, ez zuen esan hori, baizik hau:

Los miembros de oración no inquiridos pueden colocarse antes del inquirido, o después del verbo, o distribuídos en ambos sitios; pero nunca inmediatamente antes del verbo.  [Altube, 1929:14]

Alegia-ze, behin betéta atzoko derrigorrezko arau bakarra:

La regla establecida en este Capítulo (la única obligatoria en euskera en cuanto al orden que deben seguir los miembros en la oración) nos fuerza solamente, como se ba repetido, a colocar el miembro nominal inquirido, inmediatamente antes del verbo;... [Altube, 1929:18]

beste elementu guztiak libreki koka litezke, baita an esaldi-bukaera ere.

edota beste hau: 

• [1550] Juan Garzia-k, aldiz, bai esaten du ze esaldi neutroak amaitu behar dira kin aditza (esaldi neutroak adibidéz textu formaletan izan beharko liraké gehien-gehienak) 

Genioen herenengun nóla ...

..., akaso duda egin geinke ea Altubek esan ote zuen ze esaldia bukatu behar zen kin aditza. Ez, ez zuen esan hori, baizik hau:

Los miembros de oración no inquiridos pueden colocarse antes del inquirido, o después del verbo, o distribuídos en ambos sitios; pero nunca inmediatamente antes del verbo.  [Altube, 1929:14]

eta nóla, Altube-ren teorian, esaldiak ez diren zértan amaitu kin aditza, ez foku opositiboetan (enfatikoetan: ikus "Altube-k ez zuen esan ze esaldia bukatu behar zen kin aditza: "Los miembros de oración no inquiridos pueden colocarse antes del inquirido, o después del verbo, o distribuídos en ambos sitios; ..." (Altube, 1929, 14)") ezta esaldi absolutiboetan (neutroetan) ere, nola joanen garen ikusten.

Baina Juan Garzia-k bai esaten du ze esaldi neutroak amaitu behar dira kin aditza (esaldi neutroak, zein adibidéz textu formaletan izan beharko lirakén gehien-gehienak). Ikus daigun ondoko aipua ti bere "Esaldiaren antolaera. Funtzio informatiboak gako" (Juan Garzia, 2015:29), non Juan Garzia-k erakusten digun zéin den bere ereduko ordena neutroa, zein dén derrigorrezkoa baldin esaldia neutroa izanen bada:

subjektua (abs.(erg.) [edo datiboa,]/ zirkunstantziala(k)/.../aditza

Bestela, ordena ez da izanen neutroa eta ondorioz izanen dugú galdegai markatu bat. Beraz, Juan Garzia-ren ereduak eskatzen dú ze aditza koka dadin an bukaera baldin esaldia neutroa izanen bada. Galdera dá: zehazkiago zér dio Altube-k gain esaldi neutro modukoak? Bihar ekingo diogu ki puntu hori.

 halanola ere #1551, #1552 eta:

• [1553] Altube (1929): "Las frases de ese género (las absolutivas...) debieran permitir cierta mayor libertad que las opositivas en la ordenación de sus términos;..." 

Komentatu dugu an azken sarrerak nóla Altube-k ezberdintzen duén arten esaldi absolutiboak (azentu ez-bereziki-markatua, neutroa) eta esaldi opositiboak (azentu bereziki markatua), eta ondorengo sarreretan komentatu nahi genuke xehetasun gehiago gain Altube-ren desberdintasun hori eta bere maiztasuna. Sarrera honetan, ordea, soilik nahi genuke argitu nóla Altube-k erizten duen ze esaldi absolutiboek onartu beharko luketé askatasun sintaktiko gehiago zein esaldi opositiboak:

Las frases de ese género (las absolutivas, o sea las compuestas de miernbros de carácter absolulivo) debieran permitir cierta mayor libertad que las opositivas en la ordenación de sus términos;... [Altube, 1929:83]

Beste terminu batzuetan, Altube-k dio ze (bere) esaldi neutroak izan beharko liraké sintaktikoki askeagoak zein (bere) markatuak. Justuki alderantziz-ze Juan Garzia-k, zeinen esaldi neutroak izanen dirén sintaktikoki are zurrunagoak zein (bere) esaldi markatuak (kontuan har bedi gainera ze markatuak dirá berdin zurrunak an ereduak on Altube eta Garzia). Ikus "Juan Garzia-k, aldiz, bái esaten du ze esaldi neutroak amaitu behar dira kin aditza (esaldi neutroak adibidez textu formaletan izan beharko liraké gehien-gehienak)".

Galdegaiaren legea berbera izanik, ordena neutro hori dá zurrunagoa zeinda an Altube (1929). [3130]

Amuriza (2010), Hidalgo (2002),... Juan Garzia (1997)

Atzoko eta herenegungo sarreretan komentatu dugu zergátik aipatu genuén Hidalgo (2002) eta Amuriza (2010) an laburpena on gure gure "Sintaxi buruazkenaren etengabeko efektu sotil eta ezkutuak" (2019:309-325). Harago, beste autore batzuk ere aipa geinken, hala nola Juan Garzia (an bere "Joskera lantegi", 2007), non zioen ze...

... esaldiaren amaierako posizio hori... edonolako enfasien leku naturaletakoa baita,... [Juan Garzia, 1997:214]

halan ze aditza amaierako posizio horretan kokatuz gero galtzen baitzen edonolako enfasi horientzako aukera hori, lastimagarria delarik. Ikus gure ondoko sarrera:

• [291] Juan Garzia-ren eredu sintaktikoa: ezintasuna ekinez egina

Behinda, aurreko sarreran, Juan Garzia-k berak erákutsí noláko ondorio onak segi litezken baldin, galdegai-legea ahaztuta, askatasunez erabiliko bagenitu galdegai postverbalak (eta, jakina, preverbalak ere), galdera da: zergátik erabili beharko genuke eredu sintaktiko bat zein dún anputatzen aukera aberasgarri eta potente hori (ezen ez gogaikarri)? Zergátik autolesionatu horrela? Zér dela-ta halako pobrezia sintaktiko-komunikatibo antzu bezain autoinposatua?

Ikus Juan Garzia-ren hitzetan bere ereduaren ezintasun autoinposatu hori (Juan Garzia, "Joskera lantegi", 1997:214): 

Esan beharra dago, aurrekoaren hizpidetik, lastimagarria dela esaldiaren amaierako posizio hori aditz -muturrean egonik ardatz eskax diren aditz- mekanikoak kokatzeko baino beste zerbait probetxagarriagotarako ez baliatzea, edonolako enfasien leku naturaletakoa baita, nahiz guk galdegai-enfasia ezin dugun hor kokatu baieztapenezko esaldietan (ezezkoetan, bai; inperatiboek-eta, berriz, aditza aurrez emateko joera dute noski, baina agindua bera ohi da enfasi), idatzizko estandarrerako aukeratu dugun sisteman, inguruko antipodetatik antipodetan. [Juan Garzia, "Joskera lantegi", 1997:214]

Beraz, Juan Garzia-k diosku ze galdegai-enfasia ezin dugu hor kokatu (baieztapenezko esaldietan).

Lastimagarria dela hori? Ez, lastimagarria da hóri eredua zein dún inposatzen halako ezintasun nabarmenki pobretzaile hori, hala nola filosofia sintaktikoa nondik dén elikatzen eredu sintaktiko kaltegarri hori (ikus #288), zein baita, konprobatzen denez, adibide ezin hobea on ezintasuna, ekinez egina.

Hor Juan Garzia lotzen ari da ezaugarri sintaktikoak (alegia, galdegai-legea edota aditza amaieran kokatzea) kin galerak an aukera expresiboak (galdegai enfasi finalak ezin egitea edo esaldiaren amaierako posizio hori ezin baliatzea ki beste zerbait probetxagarriagoa). [3129]

Eta ondoko hitz hauexek geneuzkan buruan noiz aipátu Bittor Hidalgo (2002) an gure "Sintaxi buruazkenaren etengabeko efektu sotil eta ezkutuak" (2019)

Atzo zehaztu genuen zér geneukan buruan noiz aipatu genuén Xabier Amuriza (2010) an gure "Sintaxi buruazkenaren etengabeko efektu sotil eta ezkutuak" (2019:309-325), non, beherago ikusi ahal denez, baita aipatu genuén Bittor Hidalgo (2002):

Eta, atzoko bide beretik, esan daigun ze ondoko hitz hauexek geneuzkan buruan noiz aipatu genuén Bittor Hidalgo (2002):

• [480] Bittor Hidalgo: "...aditz atzeratzeek eta galdegai lege betetzeek erabat murrizten dutela euskararen adierazkortasuna."

Ondorenda gogoratú Euskaltzaindia-ren aipu klave bat an historia on euskara, ikus orain ondorengo aipua ganik Bittor Hidalgo, aterea ti bere artikulua titúlatzen "Hitzen ordena euskaraz" (2002):

...aditz atzeratzeek eta galdegai lege betetzeek erabat murrizten dutela euskararen adierazkortasuna. Nik defendatu nahi dut, esateko, ni elena naiz bezalako esaldi baten aldean (enfasia izenean), ni naiz elena ere ondo esaldi jatorra dela euskaraz ideia bertsua adierazteko, are adierazkortasun handiagokoa, [↑ni naiz↓↑] [↑elena↓] ahoskatua. [Bittor Hidalgo, 2002]

Eta gauza da ze, ordena-kontu hauetan, askotan mintzatu da burúz eragin informatiboak (mezua ulertzen den ala ez), baina gutxitan burúz eragin expresiboak (mezua ulertuta ere, nóla jasotzen diren matiz expresiboak), nola Bittor Hidalgok egiten baitu hor espreski, zuzen eta artez:

...aditz atzeratzeek eta galdegai lege betetzeek erabat murrizten dutela euskararen adierazkortasuna. [Bittor Hidalgo, 2002]

non finean lotzen dirén ezaugarri sintaktiko bat ( ...aditz atzeratzeek eta galdegai lege betetzeek...) eta ondoriozko adierazkortasun-murrizketa bat (... erabat murrizten dutela euskararen adierazkortasuna.). [3128] [>>>]

Hitz horiexek geneuzkan buruan noiz aipatu genuén Amuriza (2010) an gure "Sintaxi buruazkenaren etengabeko efektu sotil eta ezkutuak" (2019)

Atzokoan jasotzen genuén ondorengo hitzak ganik Xabier Amuriza, non lotzen dirén hitz-ordena eta indar expresiboa (an bere "Euskara batuaren bigarren jaiotza", 2010):

Esan beharrik ez dago esaldi honek guztiz aldatzen duela konparazio originalaren asmo espresiboa, non baieztapen bat konparazio bortitz eta esanguratsu batekin indartu nahi zen. Konparazioa aurretik jartzen baduzu, indar guztia kentzen diozu, obserbazio arrunt baten mailara jaitsiz. [Amuriza, 2010:69]

Hitz horiexek geneuzkan buruan noiz aipatu genuén Amuriza (2010) an gure "Sintaxi buruazkenaren etengabeko efektu sotil eta ezkutuak" (2019), mintzatuz gain sintaxi buruazkenaren efektu antiexpresiboa: ikus aipamena beherago an artikuluko laburpena (klikatu gain irudia ki irakurri hobeto): 

• [962] Sintaxi buruazkenaren etengabeko efektu sotil eta ezkutuak

Gure azken sarrera amaitzen genuen eginez referentzia ki etengabeko arazo konparatiboak on sintaxi buruazkena respektu etengabeko erraztasun komunikatibo-expresiboa zein den nagusitzen noiz erábili sintaxi burulehena. Ikus horretaz gure artikulua titúlatzen "Sintaxi buruazkenaren etengabeko efektu sotil eta ezkutuak" an "Traineru bete lagun: Iñaki Gaminde omenduz" (EHU, 2019:309-325), zeinen laburpena den ondorengoa (ikus ere sarrera hau non ematen dirén xehetasun gehiago):

Bai, efektu antiinformatiboa eta efektu antiexpresiboa, biak ere ondo lotuta.

Holaxe. [3127] [>>>]

Amuriza (2010): "Konparazioa aurretik jartzen baduzu, indar guztia kentzen diozu, obserbazio arrunt baten mailara jaitsiz."

Atzokoan irakurtzen genuén ondoko aipua, non lotzen zirén the so-called vagueness of Japanese (zein konsidera litekén ezaugarri kultural bat ere) eta sentence order (ezaugarri sintaktiko bat):

The author [Kindaichi] also investigates the so-called vagueness of Japanese and traces it to its source-an unusual sentence order. [An kontraazala on Kindaichi-ren "The Japanese Language", Tuttle Publishing, 2010eko edizioa]

Gaurkoan hona ekarri nahi genuké Xabier Amuriza-ren aipu bat non lotzen dirén hitz-ordena eta indar expresiboa (an bere "Euskara batuaren bigarren jaiotza", 2010):

Esan beharrik ez dago esaldi honek guztiz aldatzen duela konparazio originalaren asmo espresiboa, non baieztapen bat konparazio bortitz eta esanguratsu batekin indartu nahi zen. Konparazioa aurretik jartzen baduzu, indar guztia kentzen diozu, obserbazio arrunt baten mailara jaitsiz. [Amuriza, 2010:69]

Hortik:

Konparazioa aurretik jartzen baduzu, indar guztia kentzen diozu, obserbazio arrunt baten mailara jaitsiz. [Amuriza, 2010:69]

Horrá hor hitz-ordenaren efektu expresiboa. [3126] [>>>]

"The author [Kindaichi] also investigates the so-called vagueness of Japanese and traces it to its source-an unusual sentence order." (an kontraazala on Kindaichi-ren "The Japanese Language", 2010eko edizioa)

Gaurkoan hona ekarri nahi genuke ondoko komentarioa zein irakurri ahal den an kontraazala on Kindaichi-ren liburua (Tuttle Publishing, 2010ko edizioa):

The author also investigates the so-called vagueness of Japanese and traces it to its source-an unusual sentence order. [An kontraazala on Kindaichi-ren "The Japanese Language", Tuttle Publishing, 2010eko edizioa]

Hor lotzen dá the so-called vagueness of Japanese (zein konsidera litekén ezaugarri kultural bat ere) eta sentence order (ezaugarri sintaktiko bat). [3125] [>>>]

"burúz" aurreratzean ez dago ezein aldaketa kulturalik, baizik aurreramendu teknologiko bat ze dún errazten kultura plenoago bat, lehengo ber kultura baina gutxio baldintzatua ganik arrazoi teknologiko hutsak

Atzokoan genioén ze:

Puntu honetan azpimarratu nahi genuke ze denbora guztian ari gara burúz teknologia, teknologia hutsa, ez burúz kultura: kultura agertzen da baldintzatua ganik teknologia, baina "burúz" aurreratzean ez dago ezein aldaketa kulturalik, baizik aurreramendu teknologiko bat ze dún errazten kultura plenoago bat, lehengo ber kultura baina gutxio baldintzatua ganik arrazoi teknologiko hutsak (berdin gertatzen da adibide kin SVO ordena,...).

crm.interlingua.education

eta, horren harira, gogoratu nahi genuke ondoko sarrera non mintzo ginen gain ber ideia:

[1147] Ez dago ezer propiorik an "baizik" pospositiboa respektu "baizik" prepositiboa

Zioen atzo Txopi-k:

Nik uste ze gako oso garrantzitsu bat da jakitea, zein zen "benetako" hitz ordena artean euskaldunak. Dute behartu gu sinistera, ze euskaldunak dute hitz egin an modu zorrotza, errespetatuz SOV hitz ordena, ezarriz ergatiboa sistematikoki, erabiliz aditz sistema oso kononplexua kin naturalitate osoa eta abar, eta abar. 

Eta nire zalantza da: hau dena egia al da? Ala existitu izan da hizkuntza bat non askotan zen aurreratzen aditza, non askotan ez zen ezartzen ergatiboa, non aditzak ziren xinplifikatzen? [Txopi]

Euskaran aurkitu daikegu ia denetarako aukerak, bideak eta mekanismoak, ez bada han, izanen da hemen (eta ez baleude ere, sortu beharko lirake). Eta bai, bádira hizkerak non aditza askotan aurreratzen den (ikus "Euskatzaindiak hor erabat asmatu du eta indar guztiekin txalotu behar zaio"), bádira hizkerak non ergatiboa askotan ez den ezartzen (ikus "Hasteko, hizkera zabalduenetan, sinpleki ez da existitzen ergatibo plurala" edo "Masayuki (2015): '..., if there is no ambiguity about subjecthood, the marking [ergatiboa] is optional.'), bádira hizkerak non aditzak xinplikatzen diren (ikus adibidez "J.L. Ormaetxea (2006): "...ez da oraingo ezaugarri bat, aspaldikoa baizik." respektu adizki pluralak, eta berdin gerta daiteke kin adizki datiboak edo potentzialak), bádira hizkerak non...

Baina aukera, bide eta mekanismo horiek guztiak behar dira landu, eguneratu eta eskainí ki publikoa. Hor, aurrerapausu bakoitzean, euskarak ez du galduko ezer, soilik irabazikó. Ez gaitezen nahastu: ez, ez dago ezer propiorik an SOV respektu SVO (ez hemen ezta Japonian ere). Ez dago ezer propiorik an postposizio bat respektu ber baliabidea baina erabilia prepositiboki (ez hemen ezta Japonian ere). Ez dago ezer propiorik an "baizik" postpositiboa respektu "baizik" prepositiboa, nola ez dagoen ezer propiorik an "buruz" postpositiboa respektu "buruz" prepositiboa. Edo an "-an" postpositiboa respektu "an" prepositiboa (biak dirá ber adverbioa "an", post eta prepositiboki). Kulturalki berberak dira. Izan ere, dena da berdin salbu azken pausua, azken aurreramendu teknologiko-komunikatiboa, aukeran.

Bai, mintzo gara burúz teknologia zein dún askatzen kultura. [3124] [>>>]

Amuriza (2012): "..., eta esaldia apur bat konplikatuz gero, ez da segitzeko gauza!"

Jarraituz apur batez kin Xabier Amuriza-ren elkarrizketa,gaurkoan azpimarratu nahi genuke ondoko ideia hau:

Euskarak erraza izan behar duela aldarrikatu zaio irakurleari, eta esaldia apur bat konplikatuz gero, ez da segitzeko gauza! [Amuriza erántunez ki Elustondo an Argia, 2012ko azaroaren 14a]

Normalean, esaldia dá konplikatzen arrén trinkotu anitz informazio (rhematiko, berri, akaso sorpresiboa) an modu aberatsa, esanguratsua, efizientea, efektiboa (informatiboki eta expresiboki), eta halako trinkotzeek guztiz eskertzen duté progresio bat zein soilik lortu ahal dén bidéz teknologia egokia eta bereziki adaptatua ki progresio hori (alegia, teknologia progresibo-irekia).

Puntu honetan azpimarratu nahi genuke ze denbora guztian ari gara burúz teknologia, teknologia hutsa, ez burúz kultura: kultura agertzen da baldintzatua ganik teknologia, baina "burúz" aurreratzean ez dago ezein aldaketa kulturalik, baizik aurreramendu teknologiko bat ze dún errazten kultura plenoago bat, lehengo ber kultura baina gutxio baldintzatua ganik arrazoi teknologiko hutsak (berdin gertatzen da adibidez kin SVO ordena,...).

Kuestioa da ze...

... irakurleari, eta esaldia apur bat konplikatuz gero, ez da segitzeko gauza! [Amuriza, 2012]

eta idatzitako hori ahots goran irakurtzen bada, adibidez an irratsaio informatibo bat, zailtasuna areagotu eginen da (intonazioa bádago, baina irratsaioen abiaduraz gain, ez dago atzera egiteko aukerarik). Aitzitik ordea, adibidez gaztelaniaz, irakurle eta entzule berberak, errepikatzen dut, persona berberak, ez du arazo berezirik izanen ki entzun irratsaio informatibo bat, edo irakurri liburu landu bat edo entzun pelikula baten bikoizketa informatiboki trinkoa kin matize guztiak (gaur egun, are umeentzako marrazki bizdunak izan ahal dira informatiboki ondo trinkoak, zér esanik ez dokumental bat). 

Horrá diferentzia handia artén teknologia regresiboa eta progresiboa, zein berdin islatuko dén an maila informatiboa zein expresiboa, landuena zein kolokialena. Horrá diferentzia siderala zein existitzen den artén italiera eta japoniera (ikus #3118). [3123] [>>>]

Amuriza (2012): "Mota guztietako euskarak behar dira, eta hizkuntza konplexua -ez zaila!- egiteko baliabideak izan behar ditugu, nork behar duen euskara, eta nahi duena, egiteko."

Atzokoan irakurtzen genituén hitz batzuk ganik Xabier Amuriza an elkarrizketa bat (ganik Miel Anjel Elustondo an Argia, 2012), nondik gaur azpimarratu nahi genituzkén ondoko zatitxoa ere: 

"Ebidentea" diozu zuk, neuk bezala, baina badirudi ebidentzia horrek ez duela balio. Euskara "erraza" egin behar dela entzuten da nonahi oraindik! Euskara erraza egitea ondo dago hamar urteko neskato edo mutiko bati, baina heldu bati? Zer esan nahi du "euskara erraza"k? Mota guztietako euskarak behar dira, eta hizkuntza konplexua -ez zaila!- egiteko baliabideak izan behar ditugu, nork behar duen euskara, eta nahi duena, egiteko. [Amuriza erántunez ki Elustondo an Argia, 2012ko azaroaren 14a]

Dudagabe, euskaran ere behar dugú, aukeran, teknologia sintaktiko aurreratuena (ahal bada , eta ahal da, euskaratik garatua bidéz euskararen mekanismoak). Nola ez ba!. [3122]

Amuriza (2012): "Inguruan ditugun hizkuntzekin lehian jartzean bistaratzen da aldea. ..., ez gara haien mailara iristen. Pentsatu ere ez!"

Atzokoan amaitzen genuen esanez:

Alegia, kazetariak diosku ze gelditu zen kin inpresio desatsegina baina argia ezen japonierak ezin duela lehiatu kin beste hizkuntza horiek. 

Edo herenegun (eta gorago) genioenez, sinpleki ez dago konparatzerik japonieraren teknologia eta metodo komunikatiboa eta, adibidez, italierarena.

Xabier Amuriza ere mintzo da burúz lehiakortasuna an ondoko elkarrizketa ganik Miel Anjel Elustondo, titúlatua "Euskara batuko hiztegiak zirriborro rustikoak besterik ez dira" (Argia, 2012ko azaroaren 14a):

Liburuan, sarrera bera baino lehen, aipu gisakoa, zeurea: “Euskal Herria euskalduntzea ez dago euskaldunon esku bakarrik. Bai dago gure esku –eta geure bakarrik–, hizkuntza lehiakor bat garatzea. Horrek asko lagun dezake Euskal Herria euskalduntzen”. Hizkuntza lehiakorra, diozu.

Inguruan ditugun hizkuntzekin lehian jartzean bistaratzen da aldea. Bestelako hizkuntza batzuk bagenitu ondoan –azpigaratuak, kasu–, lasai geundeke, baina ondoan ditugunekin lehian abiatzen garenean, ez gara haien mailara iristen. Pentsatu ere ez! Hizketan ari garela, euskara garatuenaren jabe denak ere laster esango dizu: “... erdaraz esaten den bezala…”. Zergatik jotzen dugu erdarara hain maiz? Herren egiten dugulako esapide, argot eta abarrean. Lexikoan ere problema handiak ditugu. Liburuan planteatu dudan bosgarren ebidentzian, izan ere, euskara inguratzen duten zenbait hizkuntza handiren ondare komunaz ari naiz: anbizio, intromisio, exotiko, ebidentzia… milaka hitz dira ondare komunekoak, gaztelanian, frantsesean, ingelesean... Aldiz, jo Euskaltzaindiaren hiztegietara, eta ez anbizio, ez ebidentzia, ez antzeko hainbeste, ez datoz.

Zazpi ebidentziaren inguruan ari zara liburuan zu. Lehenengo ebidentzian, esaldien luze-laburraz ari zara, esanez luze, labur eta era guztietako esaldiak behar ditugula. “Ebidentea!”, diot. Bigarren ebidentzia zure liburuan, perpausaren ordenari dagokiona: ez dago ordena jakin eta derrigor bat. “Ebidentea!”, berriz, nik neure buruari. Fernandoren egiak zirelakoan.

“Ebidentea” diozu zuk, neuk bezala, baina badirudi ebidentzia horrek ez duela balio. Euskara “erraza” egin behar dela entzuten da nonahi oraindik! Euskara erraza egitea ondo dago hamar urteko neskato edo mutiko bati, baina heldu bati? Zer esan nahi du “euskara erraza”k? Mota guztietako euskarak behar dira, eta hizkuntza konplexua –ez zaila!– egiteko baliabideak izan behar ditugu, nork behar duen euskara, eta nahi duena, egiteko. Zergatik saihestu behar dut hizkuntza konplexua, ideien lotura bertan gorderik denean? Zergatik saihestu behar dut konplexutasuna, artea bertan baldin badago? Euskarak erraza izan behar duela aldarrikatu zaio irakurleari, eta esaldia apur bat konplikatuz gero, ez da segitzeko gauza! Idazleoi ere, sarritan, horixe sartu zaigu buruan, irakurlea hamar urteko neskato-mutikoen mailan tratatu behar dugula! Baliabideak behar ditugula esaten ari naiz ni. Eta gero bakoitzak dakuske zer nola non aplikatu. 

Esaldi konplexuak ere behar ditugu.

Horixe diot nik. Itzultzen ari naizenean –eta ez naiz autore modernoez ari, Proust bat, esaterako, baizik itzuliak ditudan Tazito eta Lukrezio, adibidez–, esaldi konplexuekin topo egiten duzu behin eta berriro. Zer egin behar dut? Guraizeen teoria erabili? Han moztu, hemen ebaki? Ez! Baliabideak ez ditugu irakatsi, edo ez ditugu erabiltzen. Edo irakurlea ez da baliabide horietaz jabetu. Eta zerbait konplexua irakurtzen duenean, oso zail egiten zaio testua.

[Amuriza erántunez ki Elustondo an Argia, 2012ko azaroaren 14a]

nondik:

Inguruan ditugun hizkuntzekin lehian jartzean bistaratzen da aldea...., ez gara haien mailara iristen. Pentsatu ere ez! [Amuriza, 2012] 

Zenbat eta sintaxi buruazken zurrunagoa (gabén aukera burulehen ireki koherenterik), eta horrekin batera, zenbat eta hitz luzeagoak (adibidez, konposizioz sortutako hitz luzeak), orduan eta arazo konparatibo larriagoa. [3121] [>>>]

"I was left with the disagreeable but distinct impression that Japanese is no match for foreign languages." (kazetari japoniar baten aipua an Miller-en liburua, 1977)

Genioen herenegun:

Egin ahal da ezikusiarena, baina ez dago konparazio posiblerik artén etengabeko komunikatibitatea on italieraren erabiltzaileak (tipikoki ondo landua eta ederki atondua kin gainezkako expresibitatea, ederki markatuz unitate ritmiko-semantikoak bidéz stress accent sendoak barnén estruktura progresiboa) eta japoniarren komunikatibitate telepatiko moduko hori (inkoherentziak baldintzatua, hala informatiboki nola expresiboki, barnén estruktura hertsiki buruazken bat kin efektu areagotuak: ikus #3114). 

Are esan geinke ze bata da bestearen kontrapuntua, bestearen antipoda komunikatiboa, dira beltza eta zuria, diferentzia begibistakoa, evidentea, ezin ukatuzkoa.

Hortaz, ikus daigun ondoko hitzak ganik kazetari japoniar bat, jasoak an Miller-en liburua (1977):

An Asahi newspaper correspondent who collected data on the International Military Tribunal said: "Hearing the speeches in Japanese by Japan's defense counsel and those in foreign languages in the same setting, I was left with the disagreeable but distinct impression that Japanese is no match for foreign languages." [Miller, 1977:33]

Alegia, kazetariak diosku ze gelditu zen kin inpresio desatsegina baina argia ezen japonierak ezin duela lehiatu kin beste hizkuntza horiek. 

Edo herenegun (eta gorago) genioenez, sinpleki ez dago konparatzerik japonieraren teknologia eta metodo komunikatiboa eta, adibidez, italierarena. [3120] [>>>]

Iruditzen zaigu ze ber konklusioa aterako jakun baldin mintzatuko bagina burúz sizilieraren komunikazio-metodoa respektu japonierarena

Amaitzen genuen atzo esánez:

Egin ahal da ezikusiarena, baina ez dago konparazio posiblerik artén etengabeko komunikatibitatea on italieraren erabiltzaileak (tipikoki ondo landua eta ederki atondua kin gainezkako expresibitatea, ederki markatuz unitate ritmiko-semantikoak bidéz stress accent sendoak barnén estruktura progresiboa) eta japoniarren komunikatibitate telepatiko moduko hori (inkoherentziak baldintzatua, hala informatiboki nola expresiboki, barnén estruktura hertsiki buruazken bat kin efektu areagotuak: ikus #3114). 

Are esan geinke ze bata da bestearen kontrapuntua, bestearen antipoda komunikatiboa, dira beltza eta zuria, diferentzia begibistakoa, evidentea, ezin ukatuzkoa.

Eta komentatzaile batek galdétu:

Italiera ala siziliera?

Gure experientzia an irla siziliarra garatzen ari dá an leku publikoak, hiri erlatiboki handiak, leku turistikoak, edota ikusiz telebista, eta entzunez telebista horretatik hemengo Asanbladako (Parlamentuko) politikoak (zuzenean transmititzen dituzte sesioak), entzunez turisten konversazioak an ibilbide tipikoak (batzuetan, denbora erlatiboki luzez), entzunez gazteak an kaleak,... eta esan behár ze entzun dugú oso-oso nagusiki italiera, argiki italiera (eta batzuetan, dakigunez, aski ulergarria), gozatuz talde ritmiko-semantiko bakoitza an euren etengabeko erakustaldia on komunikatibitatea. 

Batzuetan (gutxitan), bestalde, entzun ditugu zenbait esakera edo hizketa zein ez ziren argiki italiera (kin erlatiboki "-u" bukaera gehiago), eta iruditzen zaigu ze, itxura guztien arabera, lehengo ber konklusioa aterako jakún baldin mintzatuko bagina burúz sizilieraren komunikazio-metodoa respektu japonierarena. Oso antzera ere, bata izanen litzaké bestearen kontrapuntua, bestearen antipoda komunikatiboa, antzera izanen liraké beltza eta zuria, diferentzia begibistakoa, evidentea, ezin ukatuzkoa. Nahizta, jakina, begiak itxi ahal diren. [3119] [>>>]

Egin ahal da ezikusiarena, baina ez dago konparazio posiblerik artén etengabeko komunikatibitatea on italieraren erabiltzaileak (tipikoki ondo landua eta ederki atondua kin gainezkako expresibitatea) eta japoniarren komunikatibitate telepatiko moduko hori

Aurreko sarreretan egon gara komentatzen...

... ondoko deskripzioa ganik ingles bat (publikatua an prensa eta aipatua an Miller, 1977):

"Until the day I die, I will never understand why the Japanese use that method of communication of theirs, that method of communication that resembles mental telepathy, accompanying it with only a few words." [aipatua an Miller, 1977:32-33]

Ondoren, egunkari japoniarrak ematen dú ondoko iritzi editoriala (... then added the following editorial opinion..., jasoa an Miller, 1977, ikus #3087):

Yes certainly,... [aipatua an Miller, 1977:32-33]

Kontua da ze, kasualki, egunotan aurkitzen naiz an Sizilia, non entzuten nagoén italiera an era guztietako erabilerak, eta guztiz begibistakoa da diferentzia artén "metodo komunikatiboa" on italiarrak eta "metodo komunikatiboa" on japonesak, zinez diferentzia abismala, siderala. 

Egin ahal da ezikusiarena, baina ez dago konparazio posiblerik artén etengabeko komunikatibitatea on italieraren erabiltzaileak (tipikoki ondo landua eta ederki atondua kin gainezkako expresibitatea, ederki markatuz unitate ritmiko-semantikoak bidéz stress accent sendoak barnén estruktura progresiboa) eta japoniarren komunikatibitate telepatiko moduko hori (inkoherentziak baldintzatua, hala informatiboki nola expresiboki, barnén estruktura hertsiki buruazken bat kin efektu areagotuak: ikus #3114). 

Are esan geinke ze bata da bestearen kontrapuntua, bestearen antipoda komunikatiboa, dira beltza eta zuria, diferentzia begibistakoa, evidentea, ezin ukatuzkoa. [3118] [>>>]

Miller (1977): "A typical specimen..." (referitzen da ki herenegungo komentarioa an egunkari japoniar bat burúz japonesen 'komunikazio-metodoa')

Atzokoan idazten genuén:

...; zér espero behar genuke an jendarte bat non komunikazioa dén, alde batetik, "garestiagoa", eta bestetik "gutxio potentea", ceteris paribus? Ba espero behar genuke, alde batetik, komunikazio gutxiago, eta bestetik komunikazio gutxio landua, gutxio esplizitua, kontextualagoa... Eta, zér topatzen dugu an Japoniako gizartea?

Era berean, nolabaiteko erantzun moduan, jasotzen genuén ondoko deskripzioa ganik ingles bat (publikatua an prensa eta aipatua an Miller, 1977):

"Until the day I die, I will never understand why the Japanese use that method of communication of theirs, that method of communication that resembles mental telepathy, accompanying it with only a few words." [aipatua an Miller, 1977:32-33]

Ondoren, egunkari japoniarrak ematen dú ondoko iritzi editoriala (... then added the following editorial opinion..., jasoa an Miller, 1977, ikus #3087):

Yes certainly,... [aipatua an Miller, 1977:32-33]

Gaurkoan, soilik azpimarratu nahi genuke nóla, Miller-ek berak dioskunez, aipatutako komentario hori ez litzakén baizik ale tipiko ilustratibo bat:

A typical specimen to illustrate this genre. [Miller, 1977:32-33]

Esan nahi baita ze mintzo gara burúz komentario tipiko ilustratibo bat. [3117] [>>>]

"Yes, certainly,..." (editorial opinion, an Miller, 1977)

Atzokoan galdetzen genuén:

...; zér espero behar genuke an jendarte bat non komunikazioa dén, alde batetik, "garestiagoa", eta bestetik "gutxio potentea", ceteris paribus? Ba espero behar genuke, alde batetik, komunikazio gutxiago, eta bestetik komunikazio gutxio landua, gutxio esplizitua, kontextualagoa... Eta, zér topatzen dugu an Japoniako gizartea?

Era berean, nolabaiteko erantzun moduan, jasotzen genuén ondoko deskripzioa ganik ingles bat (publikatua an prensa eta aipatua an Miller, 1977):

"Until the day I die, I will never understand why the Japanese use that method of communication of theirs, that method of communication that resembles mental telepathy, accompanying it with only a few words." [aipatua an Miller, 1977:32-33]

Ondoren, egunkari japoniarrak ematen dú ondoko iritzi editoriala (... then added the following editorial opinion..., jasoa an Miller, 1977, ikus #3087):

Yes certainly,... [aipatua an Miller, 1977:32-33]

zeini gaineratzen zaión honako hau:

Yes, certainly, when seen through the eyes of foreigners, this kind of life-attitude of the Japanese must appear to be unsettling, and must indeed leave a bad taste." [Egunkariaren iritzi editoriala, jasoa an Miller, 1977:32-33]

Yes certainly,... (editorial opinion). [3116] [>>>]

"I will never understand why the Japanese use that method of communication of theirs, that method of communication that resembles mental telepathy, accompanying it with only a few words." (hiztun ingles batek an Miller, 1977)

Amaitzen genuén atzokoa esánez honako hau:

Horrela, japoniera bihurtzen dá oso hizkuntza egokia ki saiatu ateratzen konklusioak burúz influentzia on ezaugarri sintaktikoak gain diskursoa, eta are gain kultura komunikatibo osoa.

Azken lotura hori egitea (alegia, lotura hori artén ezaugarri sintaktikoak eta kultura komunikatibo osoa) zailagoa izan ahal da printzipioz, baina japonieraren kasuan, hiru ezaugarri horiek batera ari direlarik, eragin hori iruditzen zaigú... begibistakoa. Izan ere, eragin hori zuzenki nabaria da an era guzietako diskursoak, eta, gure ikuskeran, naturalki hedatzen da ki kultura komunikatibo osoa. Esan nahi baita ze kultura komunikatibo osoa egonen litzake ondo baldintzatua ganik arrazoi puruki sintaktikoak!!

Galdera litzaké: zér espero behar genuke an jendarte bat non komunikazioa dén, alde batetik, "garestiagoa", eta bestetik "gutxio potentea", ceteris paribus? Ba espero behar genuke, alde batetik, komunikazio gutxiago, eta bestetik komunikazio gutxio landua, gutxio esplizitua, kontextualagoa... Eta, zér topatzen dugu an Japoniako gizartea?

Nahizta zinea ez dén isla perfektua on jendarte bat (gidoiak eta dena ere baitá aurretik prestatua, ondo ensaiatua...), akaso balio ahal digu ki egin hurbilketa moduko bat. Hortaz, ikus daigun ondoko komentarioa ganik hiztun ingles bat referitua ki pelikula japoniar bat (jasoa an Miller, 1977, ikus #3087):

An Englishman who had just viewed a Japanese movie that was shown in the course of an international summer seminar on communication held in Tokyo is quoted as saying: "Until the day I die, I will never understand why the Japanese use that method of communication of theirs, that method of communication that resembles mental telepathy, accompanying it with only a few words." [Miller, 1977:32-33]

nondik nabarmendu nahi dugún... 

... that method of communication that resembles mental telepathy, accompanying it with only a few words. [inles batek an Miller, 1977:32-33]

Esanen genuke ze komunikazio-metodo hori guztiz bat datorrela kin gure aurrikuspena. [3115] [>>>]

Hiru ezaugarri horien eragin bateratua bihurtzen dá begibistakoa, hala gáin era guztietako diskursoak, nola ere gáin kultura osoa

Laburbilduz, japonieraren mekanismo sintaktikoan bádugu funtsezko arazo funtzional konparatibo sakon bat respektu munduko beste sintaxi batzuk (sintaxi burulehenak):

1.: Estruktura sintaktiko buruazken zurruna (ikus #265).

zeini, gainera, gehitzen zaizkión beste bi ezaugarriok, areagotuz funtsezko arazo funtzional buruazkena:

2.: Hitz patrimonialen tamaina erlatiboki luzea (ikus #3100).

3.: Hitzen azentu tonala, ez intensitatekoa (ikus #3109)

Horrela, japoniera bihurtzen dá oso hizkuntza egokia ki saiatu ateratzen konklusioak burúz influentzia on ezaugarri sintaktikoak gain diskursoa, eta are gain kultura komunikatibo osoa.

Azken lotura hori egitea (alegia, lotura hori artén ezaugarri sintaktikoak eta kultura komunikatibo osoa) zailagoa izan ahal da printzipioz, baina japonieraren kasuan, hiru ezaugarri horiek batera ari direlarik, eragin hori iruditzen zaigú... begibistakoa. Izan ere, eragin hori zuzenki nabaria da an era guzietako diskursoak, eta, gure ikuskeran, naturalki hedatzen da ki kultura komunikatibo osoa. Esan nahi baita ze kultura komunikatibo osoa egonen litzake ondo baldintzatua ganik arrazoi puruki sintaktikoak!! [3114] [>>>]

Kindaichi (1957): "The fact that Japanese has pitch accent, not stress accent, does not mean that there are no changes in stress in daily conversations. Changes in stress do occur in emotional speech,..."

Atzokoan amaitzen genuen esánez ze...

..., gure ikuskeran puntu horrexek ongi baino hobeki erakutsiko luke noráinoko inkoherentea izan ahal dén japonieraren diskurso mintzatu inprovisatua, inkoherentea informazionalki, baina baita ere inkoherentea intonatibo-expresiboki.

Inkoherentiza sintaktiko horrek berekin dakar hala inkoherentiza informazionala nola inkoherentzia intonatibo-expresiboa (ikus #265), nondik orokorki segitzen dén patroi intonatibo aski mekanikoa, monotonoa, laua. Baina horrek ez du esan nahi ze ez da erabiltzen intensitate-azentua. Alde horretatik, gaurkoan argi utzi behar genuke ze...

The fact that Japanese has pitch accent, not stress accent, does not mean that there are no changes in stress in daily conversations. Changes in stress do occur in emotional speech, but the tonal relationship between syllables in individual words is maintained. In general, therefore, fluctuations in pitch are conspicuous in conversation. [Kindaichi, 1957:118]

Edonola ere, intensitate-azentuaren erabilera ere ondo baldintzatua geldituko da ganik estruktura sintaktiko buruazken zurrun inkoherentea, zeinen eragin ahultzailea beti egonen dén hortxe bueltan. [3113]

Gure ikuskeran puntu horrexek (.) ongi baino hobeki erakutsiko luke noráinoko inkoherentea izan ahal dén japonieraren diskurso mintzatu inprovisatua, inkoherentea informazionalki, baina baita ere inkoherentea intonatibo-expresiboki

Gaurkoan soilik gogoratu nahi genuké ondoko sarrera (erlatiboa ki atzoko adibidea), non azpimarratzen genuén intonazio final bat non ez litzaken egon behar intonazio final bat. Esan nahi baita ze atzoko adibidean (ikus ondoren ere), behin eman dirén lehenengo 5 unitate intonatiboak, agertuko jakú puntu bat (eta ez koma bat), edo bestela esanda, intonazio final bat, noiz soilik aritu garen pilatzen informazio aski inkoherentea zein ez dakigun nóla interpretatu (printzipioz esanen genuke ze informazio hori da thematikoa). Eta hara non, pilaketa ustez-thematiko horren erdian agertzen zaigú puntu hori. Gure ustetan adibide horrek ongi baino hobeki erakutsiko luke noráinoko inkoherentea izan ahal dén japonieraren diskurso mintzatu inprovisatua, inkoherentea informazionalki, baina baita ere inkoherentea intonatibo-expresiboki:

• [1266] 9 intonazio-unitate eta 9 multzo foniko (azpimarratu nahi dugú intonazio final bat an leku zentral bat)

Atzoko sarreran ikusten genuén nóla zatitu ohi den japonierazko diskurso mintzatua an unitate intonatibo laburrak (ikus beherago atzoko adibidea ganik Iwasaki eta Tao, 1993). Gaur azpimarratu nahiko genuke ze atzoko (beheko) unitate intonatibo horiek ez ziren soilik unitate intonatibo, baizik-ere unitate foniko, zeren, atzoko notazioan ...

...; commas and periods indicate non-final and final intonations respectively. [Iwasaki eta Tao, 1993]

Izan ere, ulertu behar dugu ze intonazio final batek eskatzen dú bere ostean pausatxo bat, antzera nola "nee, ..." partikula interakzionalak ere (berez partikula hori bera dá pausa moduko bat), halan ze atzoko esaldian izanen genuké 9 intonazio-unitate eta 9 multzo foniko:

Bereziki deigarria iruditu zaigu hori intonazio finala zein den gertatzen artén 5. eta 6. IUak, non, printzipioz, ez genuen esperoko inolako bukaerarik. Bereziki azpimarragarria zeren adierazten digu noláko zatikatua izan ahal den japonierazko diskurso mintzatua.

Berriro diogu, gure ikuskeran puntu horrexek ongi baino hobeki erakutsiko luke noráinoko inkoherentea izan ahal dén japonieraren diskurso mintzatu inprovisatua, inkoherentea informazionalki, baina baita ere inkoherentea intonatibo-expresiboki. [3112] [>>>]