Mintzatuz gain "respektu..." eta "versus...", atzokoan aipatzen genuén euskarazko "salbu..." = "salbu eta..."

Mintzatuz gain "respektu..." eta "versus...", atzokoan aipatzen genuén euskarazko "salbu..." = "salbu eta..." ere, zeinen oinarrian dugún adjetibo latino bat an ablatiboa ("salvo", eskatuz bere osagarria an ablatiboa ere), eta zeinen garapen semantiko/sintaktikoa laburbildu ahal den honela, jarraiki gure laguntzaile GhatGpt:   

salvo X egituraren historia ez da zuzenean «salvo = excepto» esanahitik hasten. Garapen nagusia honela berreraiki daiteke, eta hemen garrantzitsua da etapa bakoitza bereiztea.

1. Latin klasikoa: salvus + ablativo absolutua

Abiapuntua salvus, -a, -um «salbu, osorik, seguru, kalterik gabe» adjektiboa da. salvo haren ablativo singularra da.

Latinez, salvus maiz agertzen da ablativo absolutoan:

salvis auspiciis
«auspizioak urratu gabe / auspizioak errespetatuz»

salva lege
«legea urratu gabe»

salvo officio
«betebeharra urratu gabe»

salvo iure
«eskubideari kalterik egin gabe»

Ciceronen eta beste autore klasikoen adibideak dokumentatuta daude.

Hemen salvo ez da preposizioa. X-rekin komunztatzen den adjektiboa da:

salvo iure
salvo = abl. sg. neutroa
iure = abl. sg. neutroa

Hasierako interpretazioa, beraz, gutxi gorabehera:

«X salbu dagoela» → «X kaltetu gabe» → «X errespetatuz».

---

2. Baldintzazko interpretazioa

Ablativo absolutuak ez du esanahi bakarra: denborazkoa, kausazkoa, kontzesiboa edo baldintzazkoa izan daiteke.

Horrela, salvo X honela uler zitekeen:

«X salbu mantentzen bada...»
«X salbu dagoela kontuan hartuta...»
«X errespetatzekotan...»

Horrek garrantzi handia du ondorengo garapenerako. Gianollo, Jędrzejowski eta Lindemannen azterketak dioenez, salvus-en ablativo absolutuaren baldintzazko interpretazioak «proviso / baldintza» esanahia sortu zuen.

---

3. Latin berantiarra: salvo eo, ut...

Hurrengo urrats interesgarria da:

salvo eo, ut...

hau da, gutxi gorabehera:

«erreserba/baldintza honekin, alegia, ...»

eo = is, ea, id izenordainaren ablativoa.

Digestan agertzen den erabileran salvo eo, ut... proviso bat ezartzen du: «honako baldintza/erreserba honekin».

Beraz, garapena:

salvus «salbu»
→ salvo X «X salbu dagoela / X kaltetu gabe»
→ «X kontuan hartuta / X errespetatzekotan»
→ «baldintza/erreserba batekin»

---

4. «Erreserba» → «X izan ezik»

Hemen gertatzen den aldaketa semantikoa oso interesgarria da.

Demagun:

salvo errore

literalki: «errorea salbu / errorea erreserbatuta».

Pragmatikoki, horrek esan nahi dezake:

«adierazitakoa baliozkoa da, erroreen kasuan izan ezik».

Hortik oso erraz sortzen da exceptive esanahia:

salvo X = X kenduta / X izan ezik

Ikerketa diakronikoaren arabera, salva veritate, salvo errore eta antzeko formula teknikoek «preserving X» → «subject to X» → «except X» bidea erakusten dute.

---

5. Erromantzeetan gramatikalizazioa

Latin berantiarreko eta Erdi Aroko erabilera horiek erromantzeetara igaro zirenean, salvo gero eta gehiago adjektiboaren ablativo gisa analizatzeari utzi eta partikula/preposizio gisa interpretatzen hasi zen.

Gaur egun euskaran daukagú "salbu..." prepositiboa eta postpositiboa ere, zeinen jatorria eta evoluzioa ez den hain diferentea respektu jatorria eta evoluzioa on "versus" edota "respectu". Aukeran. [3221]

Neurri batean bederen, "respectu" garatu zén antzera nola "versus", jarraituz antzeko ibilbideak, eta finean emanez emaitza oparoa an anitz hizkuntza

Atzokoan mintzo ginen burúz "respektu..." lokuzio preposibo latinoa:

Gaur tokatzen da mintzatzea gain "respektu..." internazionala, zeinen abiapuntua eta oinarria den aurkitzen an latina. Eta hasiko gara esaten ze, ikuspuntu batetik, "respektu" ikusi ahal da nola zuzeneko mailegu latino prepositibo bat. Izan ere, latinez erabili zén "respectu..." prepositiboa (kin osagarria an genitiboa):

• Dominus respectu servorum.

• Nagusia respektu zerbitzariak.  

Hortxe dugu gure "respektu..." (osagarriaren deklinazio genitiboa ez da zértan sartu an mailegu prepositiboa). Beti ere aukeran, noiz komeni den.

GhatGpt-ri galdeturik nóndik garatu ziren "respectus" eta "respectu" an latina, aipatu nahi ditugu honako zehaztasun hauek:

Bai. respectus eta respectu latinezko forma bera dute oinarrian, eta bien abiapuntua respiciō, respicere, respexī, respectum aditza da.

1. Oinarrizko bilakaera

Latinezko egitura hau da:

re- + speciō → respiciō → respectus

• speciō = «begiratu, ikusi» (erroa spec-).
• re- = «atzera, berriro» edo norabide-aldaketa adierazten duen aurrizkia.
• respiciō = jatorriz gutxi gorabehera «atzera begiratu», «begirada atzera zuzendu», eta gero «begiratu, kontuan hartu». Lewis & Short-ek ere respicere «to look back or behind, to look about, ... to look at» gisa ematen du.

Aditzaren supinoa respectum da, eta hortik sortzen da partizipioa:

respiciō → respectus, -ūs m.

Hemen respectus izen abstraktua da, IV. deklinaziokoa.

2. respectus bi adieratan garatu zen

Hasieran esanahia literala zen:

respectus = «atzera begiratzea, atzera begirada»

Adibidez, Zizeronek eta Livio-k erabilera hori dute. Gero esanahia metaforikoki hedatu zen:

«begirada/arreta norabait zuzentzea» → «kontuan hartzea» → «aintzat hartzea, begirunea, konsiderazioa».

Hori da geroago Europako hizkuntza askotan «respect / respeto / respect» esanahiaren oinarria. Lewis & Short-ek adierazten du «respect, regard, consideration» esanahia jada latinez badagoela, eta Liviorengan bereziki ohikoa dela.

3. Eta nondik dator respectu?

respectu ez da beste hitz bat. respectus izenaren ablativo singularra da:

Latina	Forma	Funtzioa
respectus	nominatiboa	«begirada / konsiderazioa»
respectūs	genitiboa	«begiradaren...»
respectum	akusatiboa	«begirada...»
respectū	ablativoa	«begiradaz / konsiderazioz / kontuan hartuta»

Adibidez:

respectu rerum privatarum
«interes pribatuak kontuan hartuta»

Lewis & Short-ek berariaz jasotzen du respectu = «with regard, with respect to», eta genitiboarekin erabiltzen dela erakusten du, Livioren eta beste autore batzuen adibideekin.

Beraz, respectu latinez ez zen jatorriz preposizioa, baizik eta respectus izenaren ablativoa. Baina ablativo + genitibo erabilera errepikatuaren bidez, respectu gero eta gehiago hurbildu zen «-ri dagokionez / -rekiko / respecto a» bezalako balio erlazional batera.

Beraz, abiapuntua litzaké aditz bat: "respicere/respectum", nondik garatu zén "respectus" izena, zeinen ablatiboa dén "respectu" gerota erabiliagoa kin goragoko zentzu erlazionala. Ez al digu guzti honek gogoratzen (neurri batean bederen) nóla sortu zen "versus" prepositiboa (kin osagarria an akusatiboa)? Gogora daigun:

• [3077] Baina mintzo gaitezen burúz "versus": Nóla sortu eta evoluzionatu zén oraingo preposizio hori? Nóndik dator? Nóla heldu zaigu?

Baina mintzo gaitezen burúz "versus": Nóla sortu eta evoluzionatu zén gure oraingo preposizio hori? Nóndik dator? Nóla heldu zaigu?

Has gaitezen esaten ze egungo euskal preposizio horren jatorria aurkitzen da an aditz latindar bat ("verto/vertere") zeinen partizipioa baitzén gure intereseko "versus" forma hori. Ikus aditz horren sarrera-hasiera an Oxford Latin Dictionary:

Bide batez aipatu ze halako jatorri verbala izaten dá preposizio-iturri tipiko horietakoa hala an latina nola an euskararen latin-jatorriko preposizioak nola "versus" edo "salbu" halanola ere an euskara barneko jatorrikoak nola dirén "lekat" edo "gehi", hola berriro erakutsiz ze, maiz esan dugunez, euskararen garabideak dirá hain propialak nola universalak. Baina segi daigun.

Jatorri verbal horretatik sortu zén "versus" hitza an lexiko latindarra (nondik gaztelanian "verso" eta euskaran "bertso"), halanola ere "versus" adverbio bat (ikus beherago) eta gure intereseko "versus" postposizioa ere, erakutsiz noláko emankortasuna lortu ahal den, normaltasun osoz. Jo daigun berriro ki goragoko Oxford Latin Dictionary:

nondik:

2 (w. prepositional force, placed after an acc.) In the direction of, towards: a (following the names of towns). b (followling other geographical names, names of cardinal points; also rarely preceding).[Oxford Latin Dictionary]

Hor ikusten dugú ze hasieran "versus" kokatzen zén ondóren hiri-izenak an akusatiboa, postpositiboki:

• Romam versus

eta baita ondóren bestelako referentzia geografikoak. OLD-k ondo egokiro zehazten digunez, azken kasu horretan hasten ziren agertzen zenbait salbuespen prepositibo (also rarely preceding), akaso zeren referentzia horiek ez gutxitan izanen zirén luzeagoak zein hiri-izenak.

Dakigunez, salbuespenezko "versus" prepositibo horiek gerora bihurtuko zirén "vers" preposizioa an frantsesa edota "verso" preposizioa an italiera. Eta, jakina, erro horretatik bertatik gerora sortuko zén gure intereseko "versus", baina horretarako, oraindik gertatu beharko zirén zenbait bilakaera zeintaz saiatuko garen mintzaten an ondorengo sarrerak.

Hortaz, esan geinke ze, neurri batean bederen, "respectu" garatu zén antzera nola "versus", jarraituz antzeko ibilbideak, eta finean emanez emaitza oparoa an anitz hizkuntza (ikus ere #3078). [3220] [>>>]

Ikuspuntu batetik, "respektu" ikusi ahal da nola zuzeneko mailegu latino prepositibo bat (Dominus respectu servorum. → Nagusia respektu zerbitzariak)

Gaur ez gara berriro desbideratuko mintzatuz gain antizientzilari horiek ze erabiltzen duten euren botere handia ki ezkutatu euren buruak azpi isiltasun lotsagarri bezain kaltegarri bat:

• [3207] Antizientzilari horiek erabiltzen duté euren botere handia ki ezkutatu euren buruak azpi isiltasun lotsagarri bezain kaltegarri bat

ezta ere mintzatuz gain iruzur zientifiko eta soziala zein segitzen zaion ki jarrera antizientifiko negazionista hori:

• [3206] Argiki, mintzo gara burúz iruzur zientifiko eta sozial bat (noiz funtzionalki berdintzen dirén sintaxi burulehen-progresibo-ireki-potentea eta sintaxi buruazken-regresibo-itxi-ahula). Bai, iruzur zientifiko eta sozial erraldoia kin eguneroko konsekuentzia larriak

Gaur tokatzen da mintzatzea gain "respektu..." internazionala, zeinen abiapuntua eta oinarria den aurkitzen an latina. Eta hasiko gara esaten ze, ikuspuntu batetik, "respektu" ikusi ahal da nola zuzeneko mailegu latino prepositibo bat. Izan ere, latinez erabili zén "respectu..." prepositiboa (kin osagarria an genitiboa):

• Dominus respectu servorum.

• Nagusia respektu zerbitzariak.  

Hortxe dugu gure "respektu..." (osagarriaren deklinazio genitiboa ez da zértan sartu an mailegu prepositiboa). Beti ere aukeran, noiz komeni den. [3219] [>>>]

Mesedez, esaidazue zéin den arazoa

Genioén atzo:

Jarraituz kin textua zeintaz ari garen (ikus hemen textu osoa), irakurtzen dugu honako hau:

Bereiz ditzagun bi maila: 

1- Maila objektiboa, zientifikoa; non, berdin nola froga daitekeen objektiboki ezen zenbaki arabigoak (gureak) direla ahaltsuagoak ezi zenbaki erromatar klasikoak, eta are potenteagoak respektu aintzinako zenbaki erromatarrak,...

non agertzen zaigún "respektu..." prepositiboa, aurkeztuz bere osagarria, zein kasu honetan dén luzexka (12 silaba). Mesedez, esaidazue zéin den arazoa.

Berriro diot: esaidazue zéin den arazoa. [3218] [>>>]

"respektu..."

Jarraituz kin textua zeintaz ari garen (ikus hemen textu osoa), irakurtzen dugu honako hau:

Bereiz ditzagun bi maila: 

1- Maila objektiboa, zientifikoa; non, berdin nola froga daitekeen objektiboki ezen zenbaki arabigoak (gureak) direla ahaltsuagoak ezi zenbaki erromatar klasikoak, eta are potenteagoak respektu aintzinako zenbaki erromatarrak,...

non agertzen zaigún "respektu..." prepositiboa, aurkeztuz bere osagarria, zein kasu honetan dén luzexka (12 silaba). Mesedez, esaidazue zéin den arazoa. [3217] [>>>]

Euskararen garabideak ez dira gaurko kontua, baizik betikoa, euskara betidanik aritu baita ibiltzen bide horiek, harik eta, dirudienez, oraingo aro hau, non, antza, betiko gelditu nahi duten ibilera hori (eta inkluso atzera egin), utziz hizkuntza narru gorritan an erdia on elur-ekaitza

Herenegun aipatzen genuén gure "Euskararen garabideak" (jada dirá 24 urte), eta akaso norbaiti iruditu ahal zaio ze garabide horiek dirá gauza berria, baina ez da ezer urrutiago ti realitatea, izan ere euskararen garabideak ez dira gaurko kontua, baizik betikoa, euskara betidanik aritu baita ibiltzen bide horiek, harik eta, dirudienez, oraingo aro hau, non, antza, betiko gelditu nahi duten ibilera hori (eta inkluso atzera egin), utziz hizkuntza narru gorritan an erdia on elur-ekaitza.

Baina, aitzitik, euskaran betidanik joan dira sortzen erabilera berriak abiatuz ti erabilera zaharragoak bidéz mugimendu sintaktikoak (adibidez dislokazio postpositiboak edo prepositiboak), korrimendu semantikoak (jauziz jauzi baina urrutira joanez) eta era guztietako mekanismoak.

Bide evolutibo horretan sortu zirén "ezen/ze/eze/ezik" konpletiboak, konparatiboak, konsekutiboak, erlatiboak,... abiatuz ti esangura negatibo hutsak nola zirén "ezetza + inesiboa" edota "ezetza + partitiboa", zein hasieran izanen zirén tipikoki postpositiboak.

Kontua da: nóla sortu ahal da baliabide konparatibo prepositibo bat nola "handiago ezik..." ti partikula negatibo sinple bat nola dén "ez"? Ba, abiapuntua izan ahal da "ezik" kondizional negatibo postpositibo bat (ikus beherago #1254):

Hori egin ezik, ez naiz joango.

Hor agerikoa da ezezko zentzua on "ezik" baliabide hori.  Ikus beste adibide hau:

Zugatik eze, ez nintzen joango.

non orobat agerikoa da ezezkotasuna. Baina, baliabide hori emeki joanen zen zabaltzen ki beste erabilera batzuk, non ezezkotasunaz gain, salbuespenezko ideia ere emanen zen:

Joanen gara denak lanera, aita ezik.

eta baita an bere versio prepositiboa, zein gogoratzen dugun:

Ilurdozko ezik, ordea, "izan ezik"en pare-edo dugu: yodín gerá dénak lanéra, ezík áite, aitéa "iremos todos a trabajar menos el padre". [Koldo Artola, 59. orr.]

Eta bide horretatik ere, helduko ginake ki referentzia konparatiboa bidéz ber mekanismoa zein aipatu genuen an #3213, nondik moldatuko dugún ondoko adibide hau (ordezkatuz "ezen" kin "ezik"):

Lenagokoak ezik, oraingo mutilak altuagoak dira.

non nabarmendu nahi genukén "ezik" horren jatorrizko esangura negatiboa:

• ezik = ez(e) negazioa + partitiboa

zeinen arabera interpretatu ahal genukén zerbait nola hau:

Lehenagokoak ez, oraingo mutilak altuagoak dira.

Aipatutako esaldi horretan, hau da:

Lenagokoak ezik, oraingo mutilak altuagoak dira.

abiapuntuko zentzu negatiboa bihurtu dá referentzia konparatiboa. Soilik falta da azken ukitua (dislokazio prepositiboa) arrén lortu gure "ezik" konparatibo prepositiboa, tipikoki kokatua atzén aditza:

• Oraingo mutilak altuagoak dira ezik lehenagokoak.   

Antzeko bideetatik ibili ginen an gure ondoko sarrera, zein gogoratuko dugún osoki:

• [1254] Hala baliabidea nola mekanismoa dirá hain propioak nola ederrak, distiratsuak, ... harribitxiak

Atzoko sarreran genioen nóla:

Izan ere, "ezen" edo "ze" dirá ikaragarrizko emaitza ti evoluzio sintaktiko propio bezain universal bat (dudagabe, beste harribitxi bat), zein gainera diversifikatu da an erabilera funtzional diferenteak: konpletiboa, konparatiboa, konsekutiboa, erlatiboa,...

Eta gaurkoan justuki azpimarratu nahiko genuke nóla "ze" hori datorrén ti "ez" partikula negatiboa, zeini gehitu zaion "-en" kasu inesiboa:

"ez + en" > "ezen> "ze"

ez baitu zerikusirik (haratago ti forma) kin beste "ze" hori zein datorrén ti "zer":

"zer" > "ze"

Baina gaur gauza da ze lehenengo "ze" hori dá, nola genioen, produktu ezin propialagoa on mekanismo sintaktiko berdin propio bat (guztiz propioa an detaileak eta guztiz universala an bere norabide orrokorra aldé posizio burulehenagoak, nahiz zirkunstantzia partikular askok influitu ahal duté gain abiadura eta inkluso gain norabidea on tendentzia orokor hori). Eta gauza da ze mekanismo propio hori orobat dá euskara, izanki mekanismo bat zein erabil litekén noiz-ere beharko litzaken (hori edo antzekorik ere, adaptatua ki kasu bakoitza). 

Saiatu ginen ematén evoluzio horren intuizio tentatibo bat an sarrera titulatzén ""ezik" edo "ezen": ezezkotasuna > salbuespena > konpletiboa", zein irakurri ahal dugú jarraian:

Aurreko sarreran genioen ze saiatuko ginen ematen intuizio tentatiboren bat nahizik antzeman dezagún konexio evolutiboa artén "ez" partikula negatiboa eta "ezen" konjunzioa, zein printzipioz dún ematen aski sorpresiboa. Eta gauza da ze, batzuetan, aski kapritxosoak izan ahal dira bideak nondik evoluzionatzen diren hitzak edota baliabide sintaktikoak.

Kasu honetan, argi dirudike ze adibidez "ezik" edo "ezen" baliabideak, euren sorreran, guztiz loturik zihoaztén ki ideia on ezezkotasuna, adibidez an esaldiak nola:

Hori egin ezik, ez naiz joango.

Hor agerikoa da ezezko zentzua on "ezik" baliabide hori.  Ikus beste adibide hau:

Zugatik eze, ez nintzen joango.

non orobat agerikoa da ezezkotasuna. Baina, baliabide hori emeki joanen zen zabaltzen ki beste erabilera batzuk, non ezezkotasunaz gain, salbuespenezko ideia ere emanen zen:

Joanen gara denak lanera, aita ezik.

eta baita an bere versio prepositiboa, zein gogoratzen dugun:

Ilurdozko ezik, ordea, "izan ezik"en pare-edo dugu: yodín gerá dénak lanéra, ezík áite, aitéa "iremos todos a trabajar menos el padre". [Koldo Artola, 59. orr.]

Eta bide horretatik jarraiki, ikus ondorengo esaldia ganik Duvoisin:

Zaragarra, ezkabia eta bertze asko eritasun ez dira bertzerik ezen harrak.

non "bertzerik ezen = baizik":

Zaragarra, ezkabia eta bertze asko eritasun ez dira baizik harrak.

Edo:

Ez dute esan besterik ezen hori.
Ez dute esan besterik ezen bihar etorriko direla.

non dén nagusitzen salbuespenezko zentzua. Eta afirmatiboan:

Esan dute ezen bihar etorriko direla.

non desagertu da zentzu negatiboa edota salbuespenezkoa afin utzi bidea ki zentzu konpletibo hutsa, nondik aski hurbil aurki daitezke beste erabilera batzuk, nola erlatiboa. 

Jakina, hau guztiau ez da baizik intuizio orokor-espekulatibo bat gain nóla pasa liteken tikan ezezko partikula bat ki nexu subordinatzaile bat.

Esan nahi baita ze hala baliabidea nola mekanismoa dirá hain propioak nola ederrak, distiratsuak, ... harribitxiak.

Bai, harribitxiak, hala emaitzak nola mekanismoak, ez horregatik gutxio ahaztuak. [3216] [>>>]

Forma diferenteak, posizio diferenteak eta are kasu diferenteak an osagarri konparatiboa

Atzokoan amaitzen genuén gure idazkitxoa aipátuz "ezik" forma konparatiboa, zein ez litzakén baizik ezetza an kasu partitiboa (bitarten "ezen" litzakén ezetza an kasu inesiboa): 

"ze", "zein", "zeinda", "ezi", "ezik" konparatiboak: denak ere, euskara hutsa.  

Azkue-k eskaintzen dizkigú "ezik" horren adibide pare bat an bere "Gipuzkera osotua" (1935:72):

• Lenago geiago aipaízen zire ezik orai (orai baino gehiago aipatzen ziren lehenago)

• Obro ezik nik (nik baino gehiago, nik bino obro)

Bestre alde batetik, aurkitu ahal dugú "bezik" konparatibo burulehena, nola ikusten genuén an ondoko sarrera: 

• [2583] Horrá opari linguistiko bat, harribitxi bat zein, nola harribitxi (ia) guztiak, landu behar den: "bezik..." konparatibo burulehena (= "ezen..." konparatibo burulehena) 

Gaurkoan hona ekarri nahi genuke opari linguistiko zahar bat (ikus #273), gogoratuz ondoko erabilera hau (obvioki, noizbait oparitutakoa), non "bezik..." erabitzen dén kin zentzu konparatiboa eta precediendo al término de comparación (antzera nola beste batzuetan "baizik..." = "ezik..." = "ezen..." = "eze..." = "ze..." = "zein..." = "zeinda..."):

bezik (R-uzt-vid ap. A). (Precediendo al término de comparación). "Mitilari txikiago bezik aitari, al muchacho menos que al padre" A. [OEH]

Jakina, hori da harribitxi bat zein, berdin nola harribitxi (ia) guztiak, landu behar den.

eta baita ondoko adibide zaharra ere ("Refranes y sentencias", 1596), non dugún "baxen" buruazkena kin (bere aurreko) osagarria an genitiboa ("atorren"):

• Atorren baxen urrago narrua. (RS, 281)

Hortaz, ikusten dugu varietate interesgarria: forma diferenteak, posizio diferenteak, eta are kasu diferenteak an osagarri konparatiboa. Euskara hutsa. [3215] [>>>]

Hala an osagarri laburrak ("zarrago ezi ni"), nola an osagarri luzeagoak ("O ilbanintza lenago ezi ellegatu..."); hala an mintzatua ("zarrago ezi ni"), nola an idatzia ("O ilbanintza lenago ezi ellegatu...")

Eta itzuliz orain ki ondoko esaldi konparatiboa kin "ezi" (ikus hemen textu osoa):

1- Maila objektiboa, zientifikoa; non, berdin nola froga daitekeen objektiboki ezen zenbaki arabigoak (gureak) direla ahaltsuagoak ezi zenbaki erromatar klasikoak,...

aipatu nahi genituzke zenbait adibide kin "ezi" konparatibo hori bera (aipatuak an gure 2002ko "Euskararen garabideak", 2002:34), non "ezi" den erabiltzen hala an osagarri laburrak ("zarrago ezi ni"), nola an osagarri luzeagoak ("O ilbanintza lenago ezi ellegatu..."); hala an mintzatua ("zarrago ezi ni"), nola an idatzia ("O ilbanintza lenago ezi ellegatu..."): 

"ze", "zein", "zeinda", "ezi", "ezik" konparatiboak: denak ere, euskara hutsa. [3214] [>>>]

Susmatu ahal dugu "ezen" konparatiboaren jatorri postpositiboa eta negatiboa

Konparatiboez mintzatuz, gaurkoan gogoratu nahi genuke ondoko sarrera:

• [434] Lenagokoak ezen / oraingo mutillak / ez dira eskasago. (OEH)

Aurreko mezuan aipatzen genuen ondorengo esaldia ganik Duvoisin, zein agertu an Orotariko Euskal Hiztegia:

Zaragarra, ezkabia eta bertze asko eritasun ez dira bertzerik ezen harrak. (OEH)

non, genioenez, "bertzerik ezen = baizik":

Zaragarra, ezkabia eta bertze asko eritasun ez dira baizik harrak.

nondik, adibidez:

Zaragarra, ezkabia eta bertze asko eritasun ez dira ez gehiago ez gutxiago ezen harrak.

eta hortik hurbil:

Oraingo langileak ez dira eskasago ezen lehenagokoak.

Ikus, gainera, ondorengo "ezen" konparatibo postpositiboa, berdin ere jasoa an Orotariko Euskal Hiztegia:

Lenagokoak ezen / oraingo mutillak / ez dira eskasago. (OEH)

non, berriro konprobatzen den flexibilitate sintaktiko handia an mekanismo propioa nondik sortu diren konparatibo hauek.

non azpimarratzen genuen "ezen" horren flexibilitate posizionala (hor postpositiboa baita respektu "lenagokoak"). Gaurkoan erabili nahi genuke azken adibide horren variazio hau:

Lenagokoak ezen, oraingo mutilak altuagoak dira.

non nabarmendu nahi genukén "ezen" horren jatorrizko esangura negatiboa:

• ezen = ez(e) negazioa + inesiboa

zeinen arabera interpretatu ahal genukén zerbait nola hau:

Lehenagokoak ez, oraingo mutilak altuagoak dira.

Adibide horietan susmatu ahal dugú:

• "ezen" konparatiboaren jatorri postpositiboa, hala nola ere bere flexibilitate posizional postpositibo/prepositiboa (euskararen mekanismo propial bezain universal bat).

• "ezen" konparatiboaren jatorri negatiboa (ezen = ez(e)  negazioa + inesiboa).  

Hala materialak nola mekanismoak, euskara hutsa. [3213] [>>>]

"ze" eta baita "zein / zeinda" konparatiboak ere, aukeran: euskara hutsa

Vueltatuz ki konparatibo progresiboak (zeinen logika progresiboa dén hedagarria ki beste edozein nexu sintaktiko), kontua da ze mintzo ginen an #3203 eta #3202 burúz "ze" baliabidea an desberdintasunezko konparazioak, halan ze gaur gogoratu nahi genuke ze funtzio horretan eskura dauzkagu ·"zein / zeinda" baliabideak ere, aukeran. Horretaz mintzo ginen an ondorengo sarrerak:

• "zein" an desberdintasunezko konparatiboak
  

• "zeinda..." an desberdintasunezko konparazioak
  

• "zeinda ez..." = "ezen ez..." = "ezez..."

Euskara hutsa. [3212] [>>>]

Zuei eskerrak eta txaloak, Erramun eta Migeltxo

 Zioten atzo Erramun Gerrikagoitia-k eta Migeltxo-k:

 

Zuei eskerrak eta txaloak, Erramun eta Migeltxo. [3211] [>>>]

OpenAI-ChatGpt: "Jatorri historikoaren hipotesian: morfema hori garai batean elementu aske, agian preposizio, batetik erator zitekeen."

ChatGpt-ek amaitzen zuén bere atzoko komentarioa eskáiniz bere laguntza ki egin azterketa sakonago bat burúz "ki" preposizioren jatorri posiblea: 

Nahi baduzu, "ki” horren jatorri posiblea sakon azter dezaket, baita esaldi osoaren iturri edo testu originala bilatzen saiatu ere.

Hor, soilik klikatuz gain eskaintza hori, ChatGpt-ek berak planteatu zuén eskaera eta erantzuna, zein izan zirén honako hauek:

ChatGpt-ek sortutako eskaera: 

Sakon azter “ki” horren jatorri posiblea

Erantzuna: 

Bai. Zure esaldiaren “ki” ez da akats hutsa, eta are interesgarriagoa da: testuaren egileak, Jesus Rubiok, ki modu kontzientean erabiltzen du preposizio gisa. Gainera, erabilera horrek badu oinarri historiko eta teoriko serioago bat, nahiz eta ez den gaur egungo euskara batuaren erabilera estandarra.

1. Lehenik: aurkitu dut esaldiaren jatorria

Esaldia hitzez hitz agertzen da Balbula blogean, 2026ko irailaren 10ean:

Antizientzilari horiek erabiltzen duté euren botere handia ki ezkutatu euren buruak...

Eta ez da kasu isolatua: testu berean eta aurreko egunetako testuetan ki behin eta berriz agertzen da:

• debatitu behar du ki saiatu ikasten gehiago
• hedagarria da ki estruktura konparatibo guzti-guztiak
• mintzo gara burúz...
• analisi hori hedagarria da ki perpaus erlatiboak...

Beraz, hemen ki = preposizio bat, eta gutxi gorabehera gaztelaniazko para / a fin de edo frantsesezko pour bezalako balioa du:

erabiltzen dute euren botere handia ki ezkutatu...
≈ «erabiltzen dute beren botere handia ezkutatzeko / ezkutatu ahal izateko...»

---

2. Baina ba al dago ki preposizio historikorik euskaraz?

Hemen dago auziaren alderdi benetan interesgarria.

R. L. Traskek 1981ean proposatu zuen euskarazko -(k) eta -(ts) morfemen jatorrian preposizioak egon zitezkeela. Trasken proposamena geroago berriz hartu eta zehaztu zuen Beatriz Fernándezek.

Fernándezek 2013/2018ko lanean —“-(K)i hiztegian, eta hiztegiaz harantzago”— esplizituki aztertzen du -(k)i morfemaren hipotesia, eta Traski jarraituz proposatzen du -(k)i preposizio gisa analizatu daitekeela.

Horrek bi gauza oso desberdin bereizi behar ditu:

1. Gaur egungo euskaran: -ki batez ere morfema atxikia da, batez ere aditz-morfologian.
2. Jatorri historikoaren hipotesian: morfema hori garai batean elementu aske, agian preposizio, batetik erator zitekeen.

---

3. Zergatik da hain interesgarria -ki?

Ikus aditz-forma hauek:

d-i-o-t → «hari ... diot»
d-i-z-ki-o-t → «hari ... dizkiot»

Euskararen aditz-konjugazioan -ki- datiboarekin lotzen da. Ohiko analisietan aplikatibo edo datibo-markatzaile gisa deskribatzen da. EHUko azalpen gramatikaletan ere -ki- datiboarekin lotutako interfijo gisa azaltzen da.

Fernándezek, ordea, beste ikuspegi bat proposatzen du: -(k)i buru sintaktikoa litzateke, datiboari kasua ezartzen diona, eta horregatik preposizio baten antzeko portaera izango luke.

Hau da, oso eskematikoki:

[preposizioa + DATIBOA]

→ [P + argumentua]

eta gero, euskararen historian:

P → aditzean inkorporatua

Horrek azal lezake zergatik agertzen den -ki- aditz-forma batzuen barruan.

---

4. Eta ki askea, zure esaldian?

Hemen dago zure adibidearen berrikuntza.

Egileak -ki atzizki edo aditz-morfema ez ezik, ki + infinitiboa erabiltzen du:

ki ezkutatu

Hau da:

ki + ezkutatu

Ez da:

ezkutatu + ki

Beraz, egilearen sisteman ki benetako preposizio aske eta burulehen bihurtzen da.

Eta hori bat dator berak aurreko testuetan esplizituki defendatzen duen ideiarekin: euskarak antzina elementu prepositiboak izan zitzakeela, eta gaur egun horrelako baliabideak berriro erabil daitezkeela.

---

5. Are gehiago: egileak berak azaltzen du nondik datorren ideia

2022ko testu batean, Rubiok zuzenean lotzen du bere ki hori Trasken hipotesiarekin.

Trasken 1981eko formulazioa aipatzen du:

“What was the original source of -ts- and -k-? ... they were prepositions...”

Eta ondoren azaltzen du Trasken arabera morfema horiek lehenago forma askeak, hau da, preposizioak, izan zitezkeela eta gero aditz-formetan inkorporatu.

Beraz, zure testuko:

ki ezkutatu

ez da egileak ausaz asmaturiko ki bat. Euskara historikoaren berreraikuntzari buruzko hipotesi bat gaur egungo erabilera prepositibo batean aplikatzen ari da.

---

6. Baina kontuz: horrek ez du esan nahi ki gaur egungo euskararen preposizio estandarra denik

Hori oso garrantzitsua da.

Euskaltzaindiaren eta euskararen gramatika estandarraren ikuspegitik, euskara nagusiki postposiziozkoa da. EHUko gramatikak, adibidez, -n, -tik, -ra, -ko, -gatik, -kin eta abar adposizio gisa aztertzen ditu, eta euskarazko adposizio itsatsiak izen-sintagmaren eskuinaldean kokatzen direla azaltzen du.

Beraz:

etxera
= etxe + ra

ez:

ra etxe

Eta ki ezkutatu ez da gaur egungo euskara batuaren gramatika arruntaren parte.

---

7. Hala ere, bada beste froga oso interesgarri bat

Euskal gramatikan -ki ez da soilik datiboarekin lotzen. Historikoki eta lexikoki ere baditu hainbat erabilera.

Gainera, euskararen historiaz aritzen diren ikerlariek erakutsi dute gaur egungo euskaran postposizio gisa erabiltzen ditugun elementu batzuk antzinako elementu prepositiboetatik etor zitezkeela. Horren adibide ezaguna da kontra: jatorriz erromantzeetako preposizioa zen, eta euskarak postposizio moduan hartu du.

Beraz, “euskarak inoiz ezin izan du preposiziorik izan” esatea gehiegizkoa litzateke. Baina beste gauza bat da esatea gaur egun euskara preposizioduna dela; hori ez litzateke zuzena.

---

8. Nire balorazioa: hiru maila bereizi behar dira

Maila	ki	Egoera
Euskara batua	ez da preposizio arrunta	❌
Euskararen morfologia historikoa	-(k)i eta haren jatorria eztabaidagai	✅ hipotesi akademikoak badaude
Jesus Rubioren sistema	ki preposizio askea	✅ kontzienteki erabiltzen du
ki ezkutatu	«ezkutatzeko / ezkutatu ahal izateko»	preposizio + aditz

Beraz, zure hasierako intuizioa oso zuzena zen: ki horrek preposizio baten itxura du, eta ez da egoki interpretatzen soilik “bizkaierazko forma arraro” gisa.

Are interesgarriagoa da Rubioren ki ez dela soilik datiboarekin lotutako -ki morfema baten erabilera; egileak preposizio independente bat bezala berreskuratzen du.

Eta horrek badu oinarri teoriko bat Trasken eta Fernándezeren lanetan, nahiz eta Rubioren gaur egungo ki preposizio librearen erabilera bera ez den, nik aurkitu dudan bibliografian, euskararen erabilera estandar edo akademikoki finkatua.

Hurrengo pausoa are interesgarriagoa da: ki horren jatorri fonologikoa eta morfologikoa azter daiteke: ea ki < k + i den, ea -k eta -i bereizi behar diren, ea gi/ki alternantzia zaharra dagoen, eta ea ki hori lotu daitekeen daukio, dakarkio, daki(t), -kin eta beste morfema batzuekin. Horrek erakutsiko luke zenbateraino den defendagarria ki preposizio zahar baten hipotesia.

nondik gaur azpimarratu nahi dugún honako zati hau:

Horrek bi gauza oso desberdin bereizi behar ditu:

1. Gaur egungo euskaran: -ki batez ere morfema atxikia da, batez ere aditz-morfologian.
2. Jatorri historikoaren hipotesian: morfema hori garai batean elementu aske, agian preposizio, batetik erator zitekeen. 

Bai, báda euskararen mekanismo sintaktiko bat (hain ahaztuak) zeinen bidez askatu ahal dirén atzizkiak baldin hala nahi edo beharko balitz zatio arrazoi diferenteak (ikus #782, #784, #794, #798):

• i- → -(k)i  → ki (askea)

non abiapuntua izanen zén "i" prepositibo bat (horixe bera ere aukera bat da) eta helbidea "ki" prepositibo bat. Dena ere, euskara hutsa. [3210] [>>>]