Esker anitz zuri, Erramun

Zioen atzo Erramun Gerrikagoitia-k:

Hau gaurkoa bai dela "rollo" on, eder, valiagarria eta ere prefosta txalogarria. Eskerrak Jesus Rubio.

Esker anitz zuri, Erramun. [3204]

Progresiboa an interpretazioa, progresiboa an estruktura sintaktikoa, progresiboa an konplexutasuna, progresiboa an expresibitatea..., sortuz aukera expresibo potenteak, efizienteak eta bereziki efektiboak

Mintzo ginen atzo burúz "ze" konparatibo progresiboa, eta horren harira lagun batek galdetu dit zergátik den progresiboa konparatibo hori, halan ze saiatuko gara erantzuten.

Alde informatibotik, esaten dugunean ze, adibidez, SVO progresiboa dela, esan nahi dugu ze ordena horretan informazioa tipikoki ematen/ordenatzen da koherenteki, progresiboki, abiatuz ti elementu ezagunenak, kontextualenak, referentzialenak, oinarrizkoenak, thematikoenak (nola izaten dén sujetua, S, zein gainera askotan izaten dén labur eta sinplea), jarraituz kin informazio berri estrategiko transizional laburra (nola den aditza, V), eta tipikoki amaituz an informazio ezustekoena, berriena, sorpresiboena, akontextualena, rhematikoena, eta gehienetan luzeena eta konplexuena. Hala egindako esaldia da progresiboa an rhematikotasuna, progresiboa an detaileak, zein izaten diren gerota finagoak, luzeagoak eta konplexuagoak. Ordena horrek sortzen dú koherentzia interpretatiboa.

Alde sintaktikoan, hori guztia gauzatzen da an ordenazio bat zeintan kokatzen dirén lehenago buruak zeinda euren osagarriak, lehenago osagarriak zeinda euren azpiosagarriak... osatuz estruktura bat non elementu zehaztaileak (osagarriak) kokatzen dirén lehen ze elementu zehaztuak (buruak). Ordena horrek sortzen dú koherentzia sintaktikoa. 

Alde expresiboaz, honela mintzo ginen an gure #265:

Arazo expresiboa: Inkoherentzia sintaktiko-informatiboak (normalean biak batera baitoaz) ekarri ohi dú berekin desoreka expresiboa, esaldian ezin baitira egokitu berdin efektiboki azentuak edo bestelako ñabardura intonatiboak noiz informazioa ez dagoen koherenteki oinarritua sintaktiko-informatiboki. Salbu an kasu oso-kontextualak, non koherentzia sintaktiko-informatiboa ez den bereziki beharrezkoa, esaldi-amaieran egoten dira baldintza expresibo egokienak afin efektiboki eman eta interpreta daitezen osagarri rhematikoenak (zeinek eraman ohi dute azentu fokala edo bestelako enfasi-moduak). Eta baldintza abantailatsu horietan datza koherentzia interpretatibo-expresiboa. 

Amaitzeko esan ze, normalean esaldietan hobe digeritzen dira aurrena elementu laburragoak eta gero elementu luzeago/konplexuagoak, zein justuki izaten dirén rhematikoenak, berrienak, sorpresiboenak, informatiboenak, halan ze ordena koherente-progresiboa bihurtzen dá baita ere digestiboena, zeren sujetuak, aditzak, edota nexuak izaten dira ondo laburragoak zein bukaerako osagarrien kateazio rhematiko tipikoa. 

Ikus ondoko esaldi hau, non dugun perpaus konparatibo bat:

Zure irakaslea da zaharragoa ze Matusalen.

Hor, "zure irakaslea" dá sujetu thematikoa, ezaguna, referentziala (hori persona zeintaz mintzatuko garen), "da" da informazio estrategiko labur, sinple bat (aditza), zeinekin hasten/aurkezten den predikatu rhematikoa, "zaharragoa" horretan jada aurrikusten dugu konparazioa, baina oraindik ez dakigu zerékin konparatuko dugún irakasle horren zahartasuna, eta kontua da ze hortxe aurkitu ohi dugu esaldiko elementu ezustekoena, zein kasu honetan dén sorpresiboa eta labur/sniplea, baina zein izan zitekén edozein osagarri ondo ezustekoa, eta ondo luzea eta konplexua:

Zure irakaslea da zaharragoa ze kaka egitea gain lurra begiratuz ki hodeiak...

Esaldia progresatzen doa an osagarriak eta an osagarrien osagarriak, zein izaten diren gerota rhematikoagoak, gerota akontextualagoak, gerota zehatzagoak. Zentzu horretan diogu ze halako konparatibo burulehena dá progresiboa, progresiboa an rhematizitatea, progresiboa an interpretazioa, progresiboa an estruktura sintaktikoa, progresiboa an konplexutasuna, progresiboa an expresibitatea..., sortuz aukera expresibo potenteak, efizienteak eta bereziki efektiboak. [3203]

Zergátik galdu beharko genuke aukerá ki erábili "ze" konparatibo progresiboa?

 Jarraituz kin gure orain 23 urteko textua:

1- Maila objektiboa, zientifikoa; non, berdin nola froga daitekeen objektiboki ezen zenbaki arabigoak (gureak) direla ahaltsuagoak ezi zenbaki erromatar klasikoak,...

Hortxe daukagu "ezi" = "ze" konparatibo progresibo potentea (bide batez, euskara hutsa), eta horren gainean, atzoko ber galdera egin behar dugu: esan nahi baita ze antzera nola atzokoan galdetzen genuén ondokoa burúz aukera konpletiboak: 

• [418] Zergátik galdu beharko genuke aukerá ki erábili "ze" konpletiboa gabén "-(e)la" subordinazio-marka?

 gaurkoan ber gauza galdetu behar dugu baina referitua ki konparatibo progresiboak:

• Zergátik galdu beharko genuke aukerá ki erábili "ze" konparatibo progresiboa?  

[3202] [>>>]

Gogoratuz galdera bat burúz aukera konpletiboak

 Gaurkoan, gogora daigun ondoko galdera (eta sarrera) burúz aukera konpletiboak: 

• [418] Zergátik galdu beharko genuke aukerá ki erábili "ze" konpletiboa gabén "-(e)la" subordinazio-marka?

Genioen hemen nóla "ezik" baliabidea zén euskal baratzeko fruitu eder bat (alegia: "ez + partitiboa"), zeinen aitzineko erabilera semantikoa eta sintaktikoa joango zen zabaltzen ki beste erabilera semantiko eta sintaktiko ezberdin (arartez dislokazio sintaktikoak eta desplazamendu semantikoak), zeinen artean (sarrera hartan) komentatzen genuen haren erabilera semantikoki konparatiboa eta sintaktikoki prepositiboa ("Aroztegian butz egin zak lein ezik burña aŕ." [A EY III, 174]).

Hortaz, diogunez, anitz izan dira baliabide horren erabilerak an bere aldaera formal ezberdinak ("ezik", "ezen", "eze", "ezin", "ezi", "ze"), hala nola adibidez haren erabilera semantikoki konpletiboa eta sintaktikoki burulehen eta subordinazio-markarik gabekoa, esan nahi baita gabé "-(e)la". Ikus Orotariko Euskal Hizegia:

Ezik. (Sin -(e)la) [Esan nahi baita: En oraciones completivas sin -(e)la) en el verbo auxiliar]: Esan zion, ezik, nere lurrean nago oraindik. Izt C 123. Nik esan ta zuk jakin / biazu ezikan, / lau andregai dakazkit / artu nai ezikan. Bil 75. [Orotariko Euskal Hiztegia]

Hori, jakina, dá beste aukera bat, zein baliatu daiteke afinda moldatu diskursoa nola nahiago dugun.

Zergátik galdu beharko genuke aukera hori? Zergátik galdu beharko genuke aukerá ki erábili "ze" konpletiboa gabén "-(e)la" subordinazio-marka?

Aukeran. [3201] [>>>]

Erabilera konpletibo herrikoi bat kin soilik "ze" partikula (gabén "-la")

Jarraituz kin gure oraingo hari konpletiboa, hor doa erabilera konpletibo herrikoi bat kin soilik "ze" partikula (gabén "-la"):

• [754] 1691: Ce barri dogu?  Barri dogu ce Angueru mila Gure menditic Igaro dira.

Eta jarráituz mintzatzen burúz erabilera konpletiboak non soilik doán "ze" partikula, ikus ondoko erabilera hau zein ezin hobeto datorkion ki gaurko eguna on Nativitatea, eta zein den agertzen an 1691-ko "Coplas a la Encarnacion y Nacimiento de Nuestro Señor Iesu Christo" [an "Textos arcaicos vascos", Michelena, 1964 (1990:139)], non, bukaeran, bi artzain mintzo dirá honela:

-Machiniquito!
-Zer dio(c), Cheru?
-Atzoric ona,
Ce barri dogu?

Barri dogu ce
Angueru mila
Gure menditic
Igaro dira.

Nahizta "ce" galdetzailea ez den, printzipioz, ber "ce" konpletiboa ("zer" vs "ezen"),  interesgarria iruditzen zaigu goragoko bikote hori: "Ce barri dogu?" vs "Barri dogu ce...", non erantzunaren "ce" hori berranalizatu liteke nola "ce" galdetzailearen versio atonoa.

Eta, gaurkoan, amaitzeko esán ze, seguruena, mila aingeru horietako bat izanen zen zéinek avisatu Olentzero.

Bai, bi artzainek erabilitako konpletiboa. Euskara hutsa. [3200] [>>>]

Eta adibide horiek bakanak balira, edo are bat ere ez balitz ere, hortxe genuke euskararen mekanismoa zeinen arabera egitura batean aurretiko marka (adibidez, "ze") eta atzetiko marka (adibidez, "-la") erabili ahal direnean, atzetikoa ("-la") eliditu ahal da, aukeran. Euskara hutsa

 Atzoko sarreraren harira, gogora daigun ondoko hau ere:

•  [1253] Mujika (1981): "-(e)la gabeko [ezen] egituraren adibideak ugariak dira; ez behintzat bakanak." 

Atzo mintzo ginen gain "ze" konpletibo soila (h.d., gabéz "-(e)la") nola alternatiba bat ki "ezen + -(e)la". Esan nahi baita ze euskara-erabiltzaileak hor izanen du beste aukera bat zein batzutan edo askotan (edo beti edo inoiz ez) izan ahal zaión interesgarria finéz akaso hobeki beté bere helburu komunikatiboak. Jose Antonio Mujika-k ondorengoa diosku an bere artikulua titulatzén "-(e)la eta beste konpletibatzaileak" (1981):

Ezin da, bestalde, isilean gorde badirela han eta hemen ezen hutsaz eginiko konpletiboak edo konpletiboen antzekoak.  [Mujika, 1981]

Mujika-k aipatzen duenez, Mitxelena-k esaten digu ze:

"No hay duda posible, contra lo que piensan algunos, sobre el carácter popular, no culto, de esta partícula. [mintzo da gain "ezen"]" Mitxelena, 1964]

Izan ere, "ezen" edo "ze" dirá ikaragarrizko emaitza ti evoluzio sintaktiko propio bezain universal bat (dudagabe, beste harribitxi bat), zein gainera diversifikatu dén an erabilera funtzional diferenteak: konpletiboa, konparatiboa, konsekutiboa, erlatiboa,..., eta zeinen erabilera konpletiboa den hain kolokiala nola landua: 

Konkretuki daukagu ze:

... -(e)la gabeko [ezen] egituraren adibideak ugariak dira; ez behintzat bakanak. [Mujika, 1981]

Berriro diogu: aukeran.

Eta adibide horiek bakanak balira, edo are bat ere ez balitz ere, hortxe genuke euskararen mekanismoa zeinen arabera egitura batean aurretiko marka (adibidez, "ze") eta atzetiko marka (adibidez, "-la") erabili ahal direnean, atzetikoa ("-la") eliditu ahal da, aukeran. Euskara hutsa. [3199] [>>>]

Gaur, gogoratu ze, behin "ze" konpletiboa erabilita, "-la" subordinatzaile konpletiboa ez da beharrezkoa

Jarraituz kin gure orain 23 urteko textua:

1- Maila objektiboa, zientifikoa; non, berdin nola froga daitekeen objektiboki ezen zenbaki arabigoak (gureak) direla ahaltsuagoak...

Hor "-la" subordinatzaile konpletiboa erabili dugu an "direla", baina behin "ze" erabilita, subordinatzaile hori ez da beharrezkoa. Gaur egun, honela esanen genuke tipikoki:

1- Maila objektiboa, zientifikoa; non, berdin nola froga daitekeen objektiboki ze zenbaki arabigoak (gureak) dira ahaltsuagoak...

edo nahiago bada:

1- Maila objektiboa, zientifikoa; non, berdin nola froga daitekeen objektiboki ezen zenbaki arabigoak (gureak) dirá ahaltsuagoak...

Aukeran. Euskara hutsa. [3198] [>>>]

Gaur soilik remárkatu... el carácter popular, no culto, de esta partícula. [Mitxelena burúz "ezen"]

 Atzokoaren harira, gaurkoan soilik nabarmendu nahi genuké...

... el carácter popular, no culto, de esta partícula. [Mitxelena burúz gure "ezen"]

Ustez-ze koméni gogoratzea. [3197] [>>>]

Mitxelena (1964), mintzatuz gain "ezen": "No hay duda posible, contra lo que piensan algunos, sobre el carácter popular, no culto, de esta partícula."

Amaitzen genuen atzokoa esánez honako hau:

Hortxe dator "ezen" konpletibo bat, zein gaur egun (esan nahi baita 23 urte geroago) tipikoki idatzi/esango genukén "ze", alegia euskararen "ze" aldaera konpletiboa, euskara hutsa.

Horretaz, ikustagun honako sarrera: 

• [1255] Sopelako Juana Basarte (1992). "..., eta kasu da se eskondu san, ..."

Atzoko sarreran azpimarratzen genuen nóla "ze" partikula adibidez konpletiboa ez den derivatu ti "zer" galdetzailea (hala balitz ederki egongo litzake, noski), baizik jarráituz bide ondo konplexu-distiratsua, zeinen abiapuntuan dén "ez" partikula negatiboa. Eta Mitxelena-k  azpimarratu zuenez, "ezen" hori, edo bere ahaideá "ze", erabili dá kolokialki ere: 

Mitxelena-k esaten digu ze:

"No hay duda posible, contra lo que piensan algunos, sobre el carácter popular, no culto, de esta partícula. [Mitxelena, 1964, mintzatuz gain "ezen"]

Izan ere, "ezen" edo "ze" dirá ikaragarrizko emaitza ti evoluzio sintaktiko propio bezain universal bat (dudagabe, beste harribitxi bat), zein gainera diversifikatu dén an erabilera funtzional diferenteak: konpletiboa, konparatiboa, konsekutiboa, erlatiboa,..., eta zeinen erabilera konpletiboa den hain kolokiala nola landua: ...

Horretaz, ikustagun ondorengo erabilera an liburua titúlatzen "Urduliz ingeru" (Gaminde, 1992), non Sopelako Juana Basarte-k, 72 urtekoa bera, zioén:

..., eta kasu da se eskondu san, ... (..., eta kasua da ze ezkondu zen,...)

Hortxe dugu "ze" konpletibo soila. Halako erabilerak gerota nekezago topatuko dira.

Bai, euskararen "ze" aldaera konpletiboa, euskara hutsa. [3196] [>>>]

"ezen" = "ze" konpletiboa, zér esan, euskara hutsa

Jarraituz kin gure orain 23 urteko textua:

1- Maila objektiboa, zientifikoa; non, berdin nola froga daitekeen objektiboki ezen...

Hortxe dator "ezen" konpletibo bat, zein gaur egun (esan nahi baita 23 urte geroago) tipikoki idatzi/esango genukén "ze", alegia euskararen "ze" aldaera konpletiboa, euskara hutsa. [3195] [>>>]

Eta antzera nola dugún "berdin nola...", izan ahal dugu adibidez... "antzera nola...", zeintan nabarmentzen dén antzekotasuna, gehiago zein berdintasuna, aukeran

Atzokoan aipatzen genuén "berdin nola ..." berdintasunezko konparatibo progresiboa, zein ez den baizik aukera bat artén beste antzeko aukera batzuk:

• [1590] "nola...", "berdin nola...", "antzera nola...", "orobat nola...", "hala nola..." ...

Atzo komentatzen genuen ze tradizioa interpretatu beharko litzake an klave inspiratzaile-sortzailea. Eta atzo bertan erabiltzen genituén honako konparatiboak:

berdin nola...

antzera nola...

orobat nola...

eta antzera erabil geinkén:

nola...

hala nola...

denak ere jarráiki ber eredua, baina adibidez, lehenengoan azpimarratuz berdintasuna ("berdin nola ..."), bitárten bigarrenean nabarmentzen dén soilik antzekotasuna ("antzera nola..."). Azken horretaz mintzo ginén an:

• [567] "antzera nola..."

Sarrera honetan aipatzen genuen a-estruktura "antzera nola...", zein, nahiz izán antzekoa nola "berdin nola...", ez dugun aurkitu hortik zehar izkribaturik. Estruktura horretan ez dugu expresatzen derrigor berdintasuna, baizik soilik antzekotasuna, zein den zerbait gutxio exigentea.

Eta hori ere, eskura dago. 

Bai, nola ere beste guztiak.

Hortxe dauzkagu lanean euskararen mekanismoak eta materialak, sortuz tresna zahar-berriak nola "antzera nola...", zein izanen litzakén antzekotasunezko konparatiboa, eta... euskara hutsa. [3194] [>>>]

"..., berdin nola..." berdintasunezko konparazioa

Jarraitzen dugu irakurtzen herenegungo textua:

1- Maila objektiboa, zientifikoa; non, berdin nola...

Hor, "berdin nola..." horrek iragartzen digu berdintasunezko konparazio bat, zeinekin eman nahi dén adibide argitzaile bat respektu geroko azalpena (ikus atzokoa). Esan gabe doa, estruktura progresibo konparatibo hori ez da baizik... euskara hutsa. [3193] [>>>]

"non" erlatiboa, kasu honetan explikatiboa

Jarraituz kin atzoko textua, hauxe irakurtzen dugu:

1- Maila objektiboa, zientifikoa; non...

non aurkitzen dugún "non" erlatiboa, kasu honetan explikatiboa, iragarriz azalpen bat burúz bere aurrekaria: "Maila objektiboa, zientifikoa". Esan beharrik ez, euskara hutsa. [3192] [>>>]

Horra hor textu tipiko bat non erabiltzen dirén zenbait estruktura eta baliabide progresibo

Amaitzen genuen atzo:

Gu hemen arduratzen gara burúz arlo objetiboa, teknikoa, mintzo gara burúz garabideak zein inplementatu beharko lirakén (gradualki, asmoz ta jakitez,...) arrén lortu sintaxi lehiakor bat an gaur egungo mundua. Bi maila horietaz idazten genuen jada an 2003ko gutun bat publikatua an Berria:

Sintaxi lehiakorrik gabe,... zér nahi dute?

non aipatzen genuén gure 2003ko textu bat zeintan erabiltzen dirén zenbait estruktura eta baliabide progresibo (non egoki iruditu zaigun). Azter daigun textu "zahar" hori (23 urte) esaldiz esaldi:

Bereiz ditzagun bi maila:

Hortxe lehen esaldia, non dugún VO ordena neutroa kin parte rhematikoena an objetua. Evidenteki, euskara hutsa. [3191] [>>>]

Sintaxi lehiakorrik gabe,... zér nahi dute?

Mintzo ginen atzo burúz bi maila noiz aztertzen aukera linguistikoa:

• maila objetiboa, non teknologia batzuk diren teknikoki aurreratuagoak zein beste batzuk: irekiagoak, potenteagoak, efizienteagoak eta efektiboagoak.

• maila subjetiboa, non bati gustatu ahal zaio edozer, zatio edozein arrazoi, interes, gustu personal,...

Gu hemen arduratzen gara burúz arlo objetiboa, teknikoa, mintzo gara burúz garabideak zein inplementatu beharko lirakén (gradualki, asmoz ta jakitez,...) arrén lortu sintaxi lehiakor bat an gaur egungo mundua. Bi maila horietaz idazten genuen jada an 2003ko gutun bat publikatua an Berria:

Sintaxi lehiakorrik gabe,... zér nahi dute? [3190] [>>>]

Ez dago arazo objetiborik. Gero daude kontu subjetiboak, zein basikoki oinarritzen dirén an norberaren gustuak, eta hor norberak aukera dezala zér erabili nahi duen

Atzokoan amaitzen genuen esánez: 

Eta kontua da ze, aukeran, "... bitartean" aurrera bota ahal da normaltasun osoz, erabiliz mekanismo propio bezian universal bat, sortuz honako aldaerak adibidez (hala an denborazko perpusak nola an aurkaritzak):

• bitartean eta... (laguntzailea kin -n, edo aditz jokatugabea) 
• bitarten... (laguntzailea kin -n, edo aditz jokatugabea) 

Aukeran. Euskara hutsa. Non dago arazoa?

Ez, ez dago arazorik, arazo objetiborik bederen. Areago, aukera horiek ezinbestekoak dira gaur egun, noiz exigentzia komunikatiboa dén inoizko altuena. 

Gero daude kontu subjetiboak, zein basikoki oinarritzen dirén an norberaren gustuak, eta hor norberak aukera dezala zér erabili nahi duen (adibidez, arazogabe batek erabil leike euskara zurrunki regresiboa, japonieraren modukoa, bere gustua halakoa balitz). Esan nahi baita ze aukera progresiboek ez dute behartzen euren erabilera, soilik ahalbidetzen dute erabilera hori, aukeran jakina [3189] [>>>]

Eta nóla garatzen dira hizkuntzak? Tipikoki bidéz euren materialak eta mekanismoak (propialak bezain universalak)

Eta nóla garatzen dira hizkuntzak? Tipikoki bidéz euren materialak eta mekanismoak (propialak bezain universalak). Adibidez: 

• [278] Ibon Sarasola (2016): "...orduan 'bitartean' aurrera bota behar da"

Ibon Sarasolak, aipatutako kolokio mamitsu horretan, ondorėn azaldu arazo konparatiboa on tresna sintaktiko buruazkenak respektu burulehenak (erabilíz "bitartean" postposizioa), dú ematen gakoa on soluziobidea, zein den hain gardena nola posiblea. Entzun berriro ki Ibon Sarasola (Hitzak denboran, 2016, 50:34-51:23):

Ibon Sarasola: "...orduan 'bitartean' aurrera bota behar da"

Soluziobide hori háin da posiblea ze 1985 urtean Joanes Urkijo idazleak hiru aldiz erabili baitzuen "bitartean eta..." an artikulu bat zeinen referentzia irakurri ahal dén baldin klikatu gain ⇶ "Mekanismo propioak: bitartean eta...". [278] [>>>]
_____________________________
Ikus sarrera hauek ere:
1: Entzun mesedez audio historiko hau, non debatitzen duten Ibon Sarasolak eta Patxi Baztarrikak
2: Ibon Sarasola (2016): "...beraz, hor problema haundi bat degu, problema haundi bat degu" 
3: Ibon Sarasola (2016): "...eta bádaude 'mientras' bezalakoak eta okerragoak ere bádaude"
4: Ibon Sarasola: (2016) "...ez gara konpetitiboak, oraingoz behintzat..."
5: Patxi Baztarrika (2016): "... ez daukat soluziorik? ba, aurkitu egin behar dut, eta asmatu egin behar dut, bidurrik gabe"
6: Patxi Baztarrika (2016): "... jarreraren kontua, nik uste klabea dela horretan...."

Eta kontua da ze, aukeran, "... bitartean" aurrera bota ahal da normaltasun osoz, erabiliz mekanismo propio bezian universal bat, sortuz honako aldaerak adibidez (hala an denborazko perpusak nola an aurkaritzak):

• bitartean eta... (laguntzailea kin -n, edo aditz jokatugabea) 
• bitarten... (laguntzailea kin -n, edo aditz jokatugabea) 

Aukeran. Euskara hutsa. Non dago arazoa? [3188] [>>>]

Aurrerakuntza humanoa, evoluzio normala eta azalgarria, rekursibitate funtzional handiagoa,...

Amaitu genuén gure herenegungo sarrera mintzátuz burúz aurrerakuntza humanoa (an italierako sintaxia respektu japonierarena), atzo mintzo ginén burúz marko sintaktiko evolutibo orokorra zeintan uztartu behar dén munduko hizkuntzen ibilera (azpi baldintza eta behar aldakorrak), eta gaur gogoratu nahi genuke ze mintzo gara burúz rekursibitate funtzional handiagoa, zein den traduzitzen an erraztasuna ki zehaztu gure esanak an modu erosoa, potentea eta eraginkorra:   

• [3071] Azken buruan mintzo gara burúz gaitasuna ki konbinatu/kateatu era guztietako sintagmak arrén lortu adierazpen aberatsak hala informatiboki nola expresiboki 

Irakurtzen genuén atzo honako kometarioa ganik Erramun Gerrikagoitia:

Esaten da dauzkagula 2 gaitasun

1) gaitasun kognitibo rekursiboa
eta
2) gaitasun zenbatzailea

Nik nahizta konsultatu dut zer da "rekursibo" hitza, zein hartzen dut nola sinonimo on repetitivo hitza, ez dut baina ondo kaptatzen bere signifikantza an "gaitasun kognitibo rekursiboa". 

Hasteko, aipatu behar dugu nóla gelditu garen harri eta zur noiz ez dugun aurkitu rekursibo/errekutsibo hitz hori an Euskaltzaindiaren Hiztegia, ezta rekursibitate/errekurtsibitate edo rekursio/errekurtsio hitzak ere. Bai, harri eta zur. Espero dugu ez dela izanen ki evitatu beste "-ibo" adjetibo horietako bat (ikus #2327).

Hutsune lexiko nabarmen bezain elokuente hori betetze aldera, jo dugu ki gaztelaniaren akademia (RAE), non ikusi ahal dugún adjetibo horren jatorri latindar verbala: 

recursivo, va

Del lat. recursus, part. pas. de recurrĕre 'recurrir', e -ivo.

    adj. Que se contiene a sí mismo un número indefinido de veces.
    adj. Gram. Dicho especialmente de un proceso: Que se aplica de nuevo al resultado de haberlo aplicado previamente. La subordinación es un proceso recursivo.
    adj. Gram. Dicho de una unidad o una estructura: Que puede contener como constituyente otra del mismo tipo. 

 

Ikus ere honako definizioa ganik Dabid Anaut an bere "Hizkuntzaren barrurako atea" (2012):

Errekurtsioa, Chomskyk eztabaida honen erdigunean kokatu izan duen gaitasuna, esaldiak beste esaldi batzuen barruan sartzeko gaitasuna da hain zuzen ere, edo, zehatzago esanda, sinbolo jakin baten barnean sinbolo bera agertu ahal izatea. Hizkuntza errekurtsiboa da hizkuntza-osagai jakin baten barruan mota bereko osagai bat ager daitekeelako. «Ane etorri da» esan dezakegu, esaterako. Baina baita «Aitorrek esan du Ane etorri dela» ere. Baita «Alaitzek uste du Aitorrek esan duela Ane etorri dela» ere. Eta honela jarrai genezake, mugarik gabe. Errekurtsioak ematen digu aukera hori. [Anaut, 2012:36]

Kontua da ze jendakiok bádugu gaitasun kognitibo/biologiko hori: gure burmuinak egin ahal ditu halako konbinazio linguistikoak, non, adibidez, osagarri  genitibo batean uztartu ahal dugún perpaus erlatibo bat zeinen barruan sartuko dugún denborazko perpaus bat...

Beste kontu bat da zéin den erreminta zeinekin egiten ditugun operazio horiek. Eta hor erreminta linguistiko progresiboa (zein ez den gaitasun kognitiboa, baizik teknologia) dá teknikoki askoz potenteagoa zein erreminta linguistiko regresiboa, halan ze rekursibitate funtzionala handitzen da nabariki.

Esan nahi baita ze gizakion potentzialitate kognitibo rekursibo zentral hori askoz hobeto gauzatuko da bidéz teknologia funtzionala, zeinekin lortzen dén gaitasun rekursibo/progresibo/ireki/jarraitu/erosoa ki konbinatu/kateatu era guztietako sintagmak arrén lortu adierazpen aberatsak hala informatiboki nola expresiboki.

Esan nahi baita ze mintzo gara burúz komunikazio potenteagoa, zein islatuko den an arlo eta maila guzti-guztiak. [3187] [>>>]

OV buruazkena → VO burulehena: ez da kasualitatea, baizik sintaxien evoluzio normala eta azalgarria, zeini lagundu behar zaion, ez oztopatu

OV buruazkena → VO burulehena: ez da kasualitatea, baizik sintaxien evoluzio normala eta azalgarria (baldintza intraliguistikoak eta extralinguistikoak lagun) erantzunez ki prioritate ezberdinak, zeintaz mintzo ginen an ondoko sarrera: 

• [1354] Konkretutasuna, kontextualtasuna eta komunikazio gestuala, elkarrekin azálduz lehentasuna on OV hitz-ordena noiz ari ziren sortzen sintaxiak

Atzo ikusten genuenez, Maurits & Griffiths-ek (2014) ziotén ondorengoa noiz saiatu azaltzen zergátik SOV izanen litzaken hain maizkoa an aintzinako garaiak:

In light of other results showing a preference for SOV in improvised gestural communication, it seems likely that there is something special about SOV.  [Maurits & Griffiths, 2014]

Bai, komunikazio gestuala, kontextualtasuna eta konkretutasuna dirá hiru elementu zein zaizkigun agertzen guztiz uztartuak, eta zek, oso pensatzekoa denez, izanen zutén paper ia determinantea an (aintzinako eta hasierako) sorrerá on sintaxi OV buruazkenak. Horretaz mintzo ginen an gure "Buruz hizkuntzen garapen sintaktiko-diskursivoa" (2014):

Halaber, hemen, idatzi dugu:

Bádirudi ze, hizkuntza (edo hizkuntzak) ezerezetik sortzean, nagusitzen dá ordena buru-azkena (SOV postpositiboa, edo hasieran bertan OVS postpositiboa) gain SVO buru-lehena. Horretarako, kontuan hartu behar ditugú gutxienez bi faktore (ikus ere "Evoluzio sintaktikoak bilatzen dú optimizazio (edo maximizazio) komunikatiboa"):

• Alde batetik, sorrera horretan, aurrena sortuko zirén elementu konkretuagoak, seinalagarriagoak, objetibagarriagoak (nola objetuak, eta ez edozein objetu baizik soilik objetu konkretuak, seinalagarriak), zein izanen lirakén nola oinarria zeinen gainean sortuko ziren elementu abstraktuagoak, eta horregatik zailagoak ki sortu ti ezereza. 
  

• Bestetik, sorrera horretan komunikazioa litzaké oso kontextuala, askotan nahastua kin keinuak, halan ze mezuak ez lukete behar estrategia komunikatibo berezirik, esan nahi baita ze mezuak izanen ziren oso sinple, oso eliptiko, eta bereziki zentratuak an objetua (askotan ez zen besterik beharko, soilik objetua: beste guztia, nolabait, izanen zén haren osagarri opzionala, baldin behar bazen). 
  

Eta nahizta oinarrizko estrategia komunikatibo buruazken hori ez izán teknikoki potentea azpi baldintza orokorrak, sintaxi hori joan liteke osatzen eta finkatzen (ikus an "Sintaxigintzaren norabide komunikativoa", 2015:183-184)

Bai, batera doaz konkretutasuna, kontextualtasuna eta komunikazio gestuala eráginez hasierako lehentasun orokor bat aldé sintaxi OV buruazkena. Naturalki. 

Tituluan genioenez, ez da kasualitate bat, baizik sintaxien evoluzio normala eta azalgarria, zeini lagundu behar zaion, ez oztopatu. [3186] [>>>]

Objetiboa da: Italiera erabiltzen dutenak bizi dirá sintaktikoki askoz gutxio baldintzatuak zein japonieraren erabiltzaileak, halan ze eurago izan ahal dira, eta dira (aurrerakuntza humanoa)

Hasten da Josu (ikus atzokoa):

Neuc Jesus Rubioren theoriac eçagutzen ditut eta theoricoqui çucen dagoela iruditzen çait. 

Bai, objetiboa da: informatiboki eta expresiboki askoz potenteagoa da sintaxi burulehena zeinda sintaxi buruazkena. Sintaxi burulehena da koherenteagoa, progresiboagoa, jarraituagoa, irekiagoa, arinagoa, erosoagoa, pausatuagoa, efizienteagoa eta, finean, efektiboagoa: 

• [1197] Sintaxi koherente-progresibo-jarraitu-pausatu-irekia dá sintaxi SVO-burulehena

Zenioen atzo, Bittor:

Ez dakit Jesus ze esan nahi duzun diozunean “sintaxi koherente-progresibo-jarraitu-pausatu-ireki bat” [Bittor Hidalgo]

Sintaxi koherente-progresibo-jarraitu-pausatu-irekiak dirá sintaxi SVO-burulehenak. Horretaz mintzo ginén, adibidez, an erabili.com (2004):

Zin-zinez, munta handiko okerra egiten dute hizkuntzalariek noiz ekiparatzen baitituzte sintaxi diskurtsibo-prepositibo-progresiboa (edo, teknikoki, buru-lehena edo head-first, zeinetan jartzen baitira erreferenteak edo buruak lehenago ezi erreferentziak) eta sintaxi adierazkor-pospositibo-regresiboa (edo, teknikoki, buru-azkena edo head-last, zeinetan jartzen baitira erreferenteak atzerago ezi erreferentziak). [erabili.com, 2004]

Gero azaltzen genuen zergátik sintaxi burulehena dén koherentea, progresiboa, jarraitua, pausatua eta irekia (klikatu gain irudia afin irakurri hobeki, erabili.com, 2004):

Beste azalpen batzuk agertzen dirá adibidez an "Arazo guztiak joan ohi dirá batera" (2017).

Bi adibide paradigmatiko jartzearren, italiera erabiltzen dutenak dirá mila aldiz informatiboagoak eta expresiboagoak zein japonieraren erabiltzaileak. Kontua da ze erabiltzen dute tresna finduagoa (efizienteagoa, efektiboagoa), halan ze euren komunikazioa ere izan ahal da efizienteagoa eta efektiboagoa, hala informatiboki nola expresiboki.

Objetiboa da: Italiera erabiltzen dutenak bizi dirá sintaktikoki askoz gutxio baldintzatuak zein japonieraren erabiltzaileak, halan ze eurago izan ahal dira, eta dira (aurrerakuntza humanoa). [3185] [>>>]

Erantzutea gure erantzukizuna izateaz gain, disfrutatzen dugu erantzuten eta debatitzen, esperoan-eta zerbait ikasiko dugula, esperoan-eta ikási zerbait

Azken asteotan bidaiatzen ibili garelarik (Buenos Aires, Montevideo, Belo Horizonte,... oso bidaia aberasgarria), ez dugu jarraitu Erramun-en bloga nola ohi izan dugun (soilik izan dugu denbora ki jarraitu kin gure blogeko sarrera normalak, ez baita guretzat gitxi), eta handik itzultzean hortxe aurkitu ditugu Josu Lavin-en komentario batzuk, zeini, nola ez, erantzun nahi eta are behar genieken. Horrá Erramunen sarrera eta ondorengo komentarioak:

 

Nahizta Josu-ren komentarioak izaten dirén oso orokorrak, oso lausoak eta oso gutxi justifikatuak, saiatuko gara eurei erantzuten ahalik eta zehatzen. Gure (esan nahi baita hizkuntzalarien) erantzukizuna izateaz gain, disfrutatzen dugu erantzuten eta debatitzen, esperoan-eta zerbait ikasiko dugula, esperoan-eta ikási zerbait. [3184] [>>>]

Ezta soluziobide errazenak ere, ezta esku-eskura daudenak ere

Atzokoan Erramun Gerrikagoitia-k publikatu nahi izan zuén ondoko mezua koméntatuz atzoko sarrera, baina ezin izan zuen zio arrazoi teknikoak, eta e-mailez bidali zidan. Hor doa:

Gaurko titulua, soilik titulua bera, da antologikoa zeren ZER duen esaten edo adierazten eta baita zeren NOLA datorren redaktatua mezua bere frase bakarrean. 

Anitz esker, Erramun. Hortaz, gogora daigun atzoko tiutulua:

 

Ezta (beti ere aukerako) soluziobide errazenak ere, ezta esku-eskura daudenak ere. [3183] [>>>]

Zinez, SVO neutroa ez onartzea apélatuz ki derrigorrezko interpretazio fokala an sujetua, iruditzen zaigu gehiegikeria itzela, zein soilik den sostengatzen an gogo itsua on gramatikari batzuk zein, antza, ez diren kapazak ikusten euskararen beharrak, ezta ere euren soluziobide aski errazak

Amaitzen genuén gure atzoko sarrera emánez honako adibideok:

Saia gaitezen ematen adibide moduko batzuk: 

• Israel-ek Gaza bonbardatu du (SOV, kontextualagoa, esperogarriagoa, nolabait esán "obvioagoa")

• Israel-ek bonbardatu du Italia (SVO, akontextualagoa, gutxio esperogarriagoa, zehaztaileagoa, nolabait esán "gutxio obvioa")  

eta irekiagoa:

• Israel-ek bonbardatu du Italia, Txekia eta Herrialde Baltikoak (SVO, akontextualagoa, gutxio esperogarriagoa, zehaztaileagoa, nolabait esán "gutxio obvioa" eta potenteagoa)   

SVO ordena neutroari uko egitea, SVO ordena neutroari bere izaera propioa ez ematea (nola egiten den) dá... ez soilik ezbidea, baizik ere ezbide guztien ama eta aita.

non SVO ordenaren defektuzko interpretazioa izan behako litzakén neutroa (sujetua ez da fokutzat hartu behar salbu noiz existitzen den kontextu argirik horretarako). 

Bide batez, gaztelaniaz ere antzera gertatzen da, izan ere gaztelaniaz ere halako esaldi batean sujetua izan liteké fokua (jarriz indar prosodiko berezia gain sujetua):

Israel ha bombardeado Italia.

baina defektuz, esan nahi baita ez bada arrazoi kontextual argirik, interpretatuko dugu esaldi neutroa (adibidez an titular bat), eta ez kin sujetu fokalizatua. Normalean, sujetua berezik fokalizatu nahi izanez gero, idatziko litzake honela:

Italia bombardeada por Israel.

Eta euskaraz ere, sujetua fokalizatu nahi izanen gero, normalean euskara batuan jarriko litzaké:

Italia Israel-ek bonbardatu du.

eta euskara batu progresiboagon jar liteké:

Italia bonbardatua ganik Israel.

Azken horretarako, ez dugu arazo berezirik ikusten salbu ohitura pixka bat (eta sostengu pixka bat).

Zinez, SVO neutroa ez onartzea apélatuz ki derrigorrezko interpretazio fokala an sujetua, iruditzen zaigu gehiegikeria itzela (eta, zer esanik ez, ezbide galanta), zein soilik den sostengatzen an gogo itsua on gramatikari batzuk zein, antza, ez diren kapazak ikusten euskararen beharrak, ezta ere euren soluziobide aski errazak (kin gogo pixka bat). [3182] [>>>]

Báditugu bi ordena neutro tipiko: bata (SOV) orokorki kontextualagoa, esperogarriagoa, gutxio potentea; bestea (SVO) akontextualagoa, gutxio esperogarria, zehaztaileagoa, potenteagoa

Hala ere, gaur egun ez da onartzen euskararen SVO hitz-ordena neutroa (onartzen dira zenbait salbuespen zein ez diren aztertzen, ez izendatzen), noiz eta ordena hori dén euskararen funtsezko hitz-ordena bat, ezin beharrezkoagoa adibidez an idazki informatiboak, didaktikoak, elkarrizketak,... agerian utziz gure gramatikarien prespektiba-falta ezin kaltegarriagoa.

Baina, diotena diotela, eta egiten dutena egiten dutela, báditugu bi ordena neutro tipikoki: 

• bata (SOV) orokorki kontextualagoa, esperogarriagoa, gutxio potentea hala an kantitatea nola an eraginkortasuna, 

• bestea (SVO) orokorki akontextualagoa, gutxio esperogarria, zehaztaileagoa, potenteagoa hala an kantitatea nola an eraginkortasuna.

Saia gaitezen ematen adibide moduko batzuk: 

• Israel-ek Gaza bonbardatu du (SOV, kontextualagoa, esperogarriagoa, nolabait esán "obvioagoa")

• Israel-ek bonbardatu du Italia (SVO, akontextualagoa, gutxio esperogarriagoa, zehaztaileagoa, nolabait esán "gutxio obvioa")  

eta irekiagoa:

• Israel-ek bonbardatu du Italia, Txekia eta Herrialde Baltikoak (SVO, akontextualagoa, gutxio esperogarriagoa, zehaztaileagoa, nolabait esán "gutxio obvioa" eta potenteagoa)   

SVO ordena neutroari uko egitea, SVO ordena neutroari bere izaera propioa ez ematea (nola egiten den) dá... ez soilik ezbidea, baizik ere ezbide guztien ama eta aita. [3181] [>>>]

"..., ta dirautse" (Mogel, 1800 inguru): (S)V:O neutroa

Atzokoaren segidan, idazten du Mogel-ek honako hau: 

Deitu eutsan aitak semiari. Emon eutseen bijai laztan bana, ta dirautse: 

 - Neure umiak,...

[Mogel, 1800 inguru] 

hau da:

[aitak] dirautse: - Neure umiak,... 

alegia, (S)V:O neutroa. [3180] [>>>]

"[aitak] Emon eutseen bijai laztan bana,..." (Mogel, 1800 inguru): (S)VIO neutroa

Jarraituz kin Mogel-en ipuina, irakurtzen dugu beherago:

Deitu eutsan aitak semiari. Emon eutseen bijai laztan bana,... [Mogel, 1800 inguru]

non ulertu behar dén:

[aitak] Emon eutseen bijai laztan bana,...

hau da, (S)VIO neutroa. [3179] [>>>]

"[nebiak] artudau ispillu andrakume bakarrentzat eginzana." (Mogel, 1800 inguru): (S)VO neutroa

Genioén atzo:

Ohartu ze SVO neutro hori normaltasunez integratzen da an eguneroko elkarrizketa bat artén alaba bat eta bere aita, non alabak aurkeztu nahi dión aitari egoera berri bat, inplizituki erantzunez ki galdera orokor hau:

• Zér gertatzen da? 

zeinen erantzun modukoa izanen litzakén:

- Aita neuria, nebiak egin dau oker andi bat;... 

Esaldi hori funtzionatuko litzaké antzera nola egunkariko titular bat, non sujetua (neba) dén oso kontextuala, halan ze konsidera geinké sujetu hori thematikoa, eta predikatua rhematikoa (baita ere konsidera geinké ze, aitarendako, informazio guztia dela berria, rhematikoa, osatuz esaldi osoko foku informatiboa).

Bestalde, SVO neutro hori uztartzen da an narrazio bat (alabak egiten duena), aurkeztuz egoera berri bat zeintaz jarraian alabak berak emanen dituén (kontatuko dituén, narratuko dituén) zehaztasun gehiago. 

Alabak jarraitzen du honela:  

- Aita neuria, nebiak egin dau oker andi bat; artudau ispillu andrakume bakarrentzat eginzana. [Mogel, 1800 inguru]

esan nahi baita:

[nebiak] artudau ispillu andrakume bakarrentzat eginzana. 

hau da, (S)VO neutroa. [3178] [>>>]