Ordenatuz kostu konputazional biologiko chomskyar hori an OSV, SVO edo OVS abiátuz ti oinarrizko SOV

Atzokoan amaitzen genuen esánez:

Eta noláko konplexuak (zénbat mugumendu sintaktiko) burutu beharko lirake an, demagun, oinarrizko SOV hitz-ordena batki lórtu hitz-ordenak nola OSV, SVO edo OVS? Bihar jarraitukó.

Horri erantzuteko, gogora daigun honako sarrera, non ordenatzen dirén hiru hitz-ordena horiek (OSV, SVO eta OVS) aráuz euren konplexitate sintaktikoa (kostu konputazionala) abiátuz ti oinarrizko SOV hitz-ordena:

• [1112] Baina, zehazki, zéin mugimendu sintaktiko? [SOV < OSV < SVO ≈ OVS] 

Atzo genioen ze, Laka-ren teorian, hitz-ordena ezberdinek (adibidez, experimentuetako SOV-k edo SVO-k) beharko zituztén mugimendu edo desplazamendu sintaktiko ezberdinak, zeinek sortukó kostu konputazional ezberdinak.

..., baina bai, Laka-ren teorian espero beharko zirén emaitza berdinak (antzeko perfilak) zeren bi grafikoetan (bi diseinuetan) behar dirá justuki ber mugimendu sintaktikoak. Emaitzetan, ordea, perfilak oso ezberdinak aterako dira, joánez kontra teoria chomskyar hori. Laka-k esaten digu ("Simetria ala simetria eza? Hitzordenaz hausnarrean", 2008:17):

Mugimendu sintaktikoak hizkuntza-prozesatzean zantzuak uzten baditu, orduan prozesamendu-ikerketetan lortzen diren emaitzak esanguratsuak dira hurrenkerak azaltzeko eskaintzen diren egitura sintaktikoen artean egokienak zein diren erabakitzeko garaian. [Laka, 2018:17]

Eta, antza, bai mugimendu sintaktikoek hizkuntza-prozesatzean zantzuak uzten ditu, zeren, ez gaitezen ahaztu ze Laka-k erabiltzen ditú konparazio horiek helburuz-eta erákutsí nóla euskararen oinarrizko ordena dén SOV (hipotesi buru-parametrikoa) eta ez SVO (hipotesi antisimetrikoa)..

Baina, gauza dá: zéin dira, zehazki, mugimendu sintaktiko ezberdin horiek zeintaz Laka mintzo den? Ikus daigun (an "Processing Derived Word Orders in Basque" ganik Erdozia, Laka eta Forrnells) zéin izanen ziren mugimendu sintaktiko horiek an SOV eta OSV ordenak:

eta baita an SVO eta OVS:

Ikusten denez:

• SOV litzaké oinarrizko ordena chomskyarra, halatan ze ez luke sortuko batere desplazamenturik. 

• OSV litzaké konplexuagoa zein SOV zeren bere generazioak (kodifikatzeko edo deskodifikatzeko) eskatuko luké desplazamendu sintaktiko bat ("gizona" objetua pasatu beharko litzaké "gorago", gain "emakumeak" sujetua).

• SVO ordenak eskatuko lituzké bi desplazamendu sintaktiko: bai "emakumeak" sujetua, eta baita "ikusi du" aditza kokatu beharko ziren aurrén objetua, zein, kasu honetan, mantenduko zen an bere oinarrizko posizioa. 

• OVS ordenak ere bi mugimendu beharko zituen zeren, orain, "gizona" objetua eta "ikusi du" aditza pasatuko zirén ki posizio aurreratuagoak. Gainera, kasu honetan objetu hori hiru posizio gorago amaituko litzake.
  

Teoria horren arabera presta geinké ondorengo rankina artén hitz-ordenak aráuz euren konplexitate sintaktikoa eta kostu konputazionala (chomskyarra: ikus adibidez sarrera hau):

SOV < OSV < SVO ≈ OVS

non SOV izanen litzakén gutxien konplexua, eta gutxien kostutsua konputazionalki, eta SVO egonen litzaken artén konplexuenak (eta beraz kostutsuenak) kin-eta OVS. Jakina, gero, datu enpirikoek aldeztu beharko lukete ordena hori. Aldezten dute?

Hortxe izanen genuke ordenazioá on lau hitz-ordena horiek aráuz euren zailtasun prozesatiboa (mugimendu sintaktiko gehiago, zailtasun/kostu gehiago) abiatuz ti oinarrizko SOV hitz-ordena, nola gertatuko litzaken an kasua on euskara. Baina, zér diote (euren) datuek?

Esan nahi baita ze teoria chomskyar biologiko horren arabera, euskaran prozesatiboki errazagoa izanen litzake OSV (bidenabar, munduan praktikoki zero maiztasunekoa) zeinda SVO (bidenabar, munduan gerota maiztasun handiagokoa). Hortaz, berriro galdetu behar dugu: Zér diote (euren) datuek? Jarraitukó. [3146]

Nón sortuko lirake prozesamendu-kostuak an hizkuntzalaritza biologikoa (chomskyarra)? Sortuko lirake an mugimendu sintaktikoak

Atzoko ildoari eutsiz:

• [3144] Baina, teoria oroberdintzailea ez da eusten, hasieratik bertatik: "... prozesamendu-lanetan ia aho batez onartzen dela subjektuak hasieran dituzten hurrenkerak prozesatzeko errazagoak direla hizkuntzan." (Laka, lehenago ze 2015eko uztaila) 

Baina, nón sortuko lirake prozesamendu-kostuak an hizkuntzalaritza biologikoa (chomskyarra)? Kontua da ze halako kostuak sortuko lirake an mugimendu sintaktikoak, nola ikusi ahal dugun an ondoko sarrera (non aipatzen dugún Kayne-ren hipotesi antisimetrikoa: ikus #137, #1079 eta #1080) :

• [1102] Atzerakarga chomskyarra 

Atzo ikusten genuén nola...

..., orbita chomskyarrean ere, ordena batzuk izan litezké errazagoak ze beste batzuk. Izan ere, Laka-ren hitzetan,...

... [hipotesi antisimetrikoan] egitura buru-azkenak buru-lehenak baino sintaktikoki konplexuagoak dira. [... areagoko eragiketa sintaktikoak burutzen dituzte;...] [Laka, 2008:11]

halan ze egitura buruazkenak izanen liraké sintaktikoki eta konputazionalki gutxio errazak zein euren kide burulehenak, justuki zeren egonen liraké, nolabait esán, urrutiago ti Gramatika Universala, beti ere ustezkoa. Beste era batera esanda, ordena burulehena izanen litzaké errazagoa zatio izán "oinarrizkoagoa"... biologikoki.

Horretaz, Laka-k aipatzen ditú ondorengo hitzak ganik Erdozia zeháztuz nóla prozesatuko liraken eragiketa sintaktiko konplexuago horiek (an "Simetria ala simetria eza? Hitzordenaz hausnarrean" 2008:16):

"... zenbat eta prozesu sintaktiko konplexuagoak izan, orduan eta zama handiagoa ezarriko diogu oroimenari, eta gure egitura kontzeptualak denbora gehiagoz mantendu beharko dira aktibatuta." (2006b:293) [Erdozia-ren hitzak (2006), zein Laka-k aipatu an bere 2008ko artikulua] 

Ikus aipu osoa (Laka, 2008:16):

Laka-k jarraitzen dú (2008:16):

Adibidez, mugimendu edo lekutze sintaktikoa konputatu ahal izateko, gogoratu behar dugu (oharkabean bada ere) lekuz kanpo aurkitutako osagaiekin, eta gainerako osagai eta elementuak konputatzen jarraitu behar dugu, lekuz kanpoko osagaien jatorrizko lekuak eta perpausaren elementu guztien arteko harremanak egokiro antzeman arte (Gibson 1998). [Laka, 2008:16]

Ikus zabalago:

Orbita chomskyarrean egon litezké ustezko hipotesiak (nola antisimetrikoa) non, Laka-k dioenez, ordena derivatuek (ez "oinarrizkoek") erlatiboki gehiago zamatuko lukete hiztunaren  memoria, sortuz zérbait zeri dei geneiokén... atzerakarga, esan nahi baitá... atzerakarga chomskyarra.

Hortaz, hizkuntzalari biologikoak saiatzen dirá azaltzen ezin ukatuzko diferentzia prozesatiboak artén hitz-ordena diferenteak bidéz mugimendu sintaktiko batzuk (abiatuz ti oinarrizko hitz-ordena bat, parametrikoki finkatua), bide emanez ki egitura sintaktikoki konplexuagoak [Laka, 2008], zeren...

... areagoko eragiketa sintaktikoak burutzen dituzte;... [Laka, 2008:11] 

Eta noláko konplexuak (zénbat mugumendu sintaktiko) burutu beharko lirake an, demagun, oinarrizko SOV hitz-ordena batki lórtu hitz-ordenak nola OSV, SVO edo OVS? Bihar jarraitukó. [3145] [>>>]

Baina, teoria oroberdintzailea ez da eusten, hasieratik bertatik: "... prozesamendu-lanetan ia aho batez onartzen dela subjektuak hasieran dituzten hurrenkerak prozesatzeko errazagoak direla hizkuntzan." (Laka, lehenago ze 2015eko uztaila)

Mintzo ginen atzokoan burúz teoria oroberdintzailea, zeinen arabera ez den existitzen batere hitz-ordena abantailatsurik, adibidez tik ikuspuntua on efizientzia an bere prozesamendu linguistikoa (azpi baldintza orokorrak). Dena litzake berdin:

Berdin dio sintaxiaren ordenak, hizkuntzaren egiturak: guztiak prozesatzen ditugu efikazia berdinarekin. (Lakaren irakaskizuna. Ikus Luistxo Fernandezen "Burmuina aztertuz ikasi ditugun euskararen 4 sekretu", publikatua an Sustatu, 2015-07-20).

Berdin da edozer. Edozein kasutan ere, hizkuntza guztiak izanen dira berdin eraginkorrak.

Baina, hasieratik bertatik, teoria oroberdintzaile hori ez da eusten, nola konprobatu ahal dugún, adibidez noiz irákurri nóla Laka-k berak gogoratzen digún honako hau: 

• [1166] [#1] Laka: "... prozesamendu-lanetan ia aho batez onartzen dela subjektuak hasieran dituzten hurrenkerak prozesatzeko errazagoak direla hizkuntzan."

Dio Itziar Laka-k an bere "SVO eta OVS hurrenkerak": 

...  prozesamendu-lanetan ia aho batez onartzen dela subjektuak hasieran dituzten hurrenkerak prozesatzeko errazagoak direla hizkuntzan. [Laka, lehenago ze 2015eko uztaila]

Aurrena, egin nahi genituzké hiru ohar gain artikulu hori:

• Artikuluan ez dago datarik, baina artikulu hori jada aipatzen genuen an gure sarrera titúlatzen "Laka: norbaitek explikatuko al dit?" (Balbula, 2015eko ekaina). Beraz data horretarako, artikulua publikatua zen.

• Goragoko aipuko hizkuntza hori ez da hizkuntza partikular bat, baizik "hizkuntzá", bakarra, biologikoa, organo moduko bat.

• Artikulu horretako tituluan, gutxienez 2015etik, báda huts tipografiko ondo-nahasgarria, artikulua ez baita referitzen ki konparazioa artén SVO eta OSV, nola tituluak dioen, baizik artén SVO eta OVS, nola agertzen dén gaindi artikulu osoa. 
  

Baina, ohar horiek egindakoan, gaurko kontua da ze, hilabete bat beranduago, 2015 uztailean aurkitzen dugú Laka katedratikoa irakasten ze (2015):

• Berdin dio sintaxiaren ordenak, hizkuntzaren egiturak: guztiak prozesatzen ditugu efikazia berdinarekin. [ikus, adibidez, atzoko sarrera]
  

Beraz, Laka irakasten ari da ze ordena sintaktiko guztiak berdin prozesatzen dira, noiz bádaukan evidentzia sendoa ezen...

... subjektuak hasieran dituzten hurrenkerak prozesatzeko errazagoak direla... [Laka, lehenago ze 2015eko uztaila]

Beste behin ere galdetu behar dut: "Laka: norbaitek explikatuko al dit?". Hortaz, atzokoan genioén:

Adibidez, nóndik sostengatzen dute ze OSV eta SVO dirá berdin potente-efektiboak an baldintza komunikatibo orokorrak? Nón daude evidentziak? Inon ez! 

Eta hori gutxi balitz, Laka (akaso euskal sintaxilari eraginkorrena an ikerkuntza akademikoa, esan nahi baita, universitatekoa) saiatzen da baztertzén beste teoria bat zeinen aldeko evidentziak pilatzen diren (deituz "sasiteoria").

SVO sujetu-lehena izanki, hortxe dugu 1. argumentua zeinekin aldeztu ahal dugun ze SVO dá orohar prozesatzeko errazago zein OSV (esan gabe doa, azpi baldintza orokorrak). Jarraitukó.

Ez, teoria oroberdintzailea ez da eusten, hasiertik bertatik. Jarraitukó. [3144] [>>>]

Zér da hori?

 Atzokoaren harira, egoki iruditu zaigú hemen zerrendatzea honako serie osoa:

• Unibertsitatea, zeru hori 

• Erdozia (2006) edo zelan desitxuratu ondorio enpiriko batzuk 

• Laka: norbaitek explikatuko al dit? 

•  Prozesamendu-kostua ez da soilik neurtzen an irakurketa-denborak

• Sei hilabete geroago, Lakaren artikulu antizientifikoak hor jarraitzen du 

• Eztabaida zientifikotik at? Hori da bide antizientifikoa 

• Nahi duenak ikus beza: erabili dituzté errore-portzentajeak eta reakzio-denborak noiz konparatzen SOV eta OSV, baina ez noiz konparatzen SVO eta OSV 

• Mesedez, hartu minutu bat eta irakurri hau 

• Soilik horrela 

• Very low? Zinez, ez da sinestekoa! 

• Zein dira oinarrizkoagoak: irakurketa-denborak edo errore-portzentajeak? 

• Esaldi pluralen efektu berdintzailea 

• Zuek valoratu 

nondik, gaurkoan, gogoratu nahi genukén honako hau:

• [230] Mesedez, hartu minutu bat eta ikusi hau 

Diote "Laka/Erdozia-k, Mestres-Missé-k eta Rodriguez-Fornelles-ek (2009)" noiz konpáratzen SOV eta OSV:

...the comprehension task revealed that answering a question about an OSV sentence was harder than answering a question about a SOV sentence, as evidenced by a significant longer reaction times to provide an answer (see Fig. 1B)

and a significant larger percentage of errors produced (Fig. 1C and Table 2).

Thus, at least under this experimental situation, the processing of OSV sentences was harder than the processing of SOV sentences. (Laka/Erdoziak, Mestres-Missé-k eta Rodriguez-Fornellesek (2009), 5. or.)

Beraz, noiz konpáratzen SOV eta OSV, reakzio-denbora eta errore-portzentaje esanguratsuki handiagoek ekarriko duté (thus) valorazioa ezen OSV esaldien prozesamendua dá zailagoa zeinda SOV esaldien prozesamendua.

Ikus orain Laka-k erabilitako emaitzak noiz konpáratzen SVO eta OVS an antzeko experimentu bat non erabiltzen dirén antzeko esaldi singularrak (nahizta, kasu honetan, experimentuan partaideei eskaini zaizkién ber esaldi singular horiek nahastuak artén beste esaldi batzuk, pluralak eta anbiguoak, baina tira; ikus "SVO eta OVS hurrenkerak" eta Erdoziaren tesia [2006]):

• Ikus goragokoaren antzeko diferentzia esanguratsuak an reakzio-denborak (soilik an esaldi singularrak):

• Ikus goragokoaren antzeko diferentzia esanguratsuak an errore-portzentajeak (soilik an esaldi singularrak):

Zéin da diferentzia? Ba, diferentzia da ze orain Laka-k ez du ondorioztuko ze at least under this experimental situation, the processing of OVS sentences was harder than the processing of SVO sentences (nola beharko litzaken).

Ez, hor Laka-k esanen digu ze nabarmentzekoa da ez dugula inolako prozesamendu-abantailarik aurkitu subjektua lehenengo duen hurrenkeraren kasuan (SVO) respektu OVS (ikus Laka-ren "SVO eta OVS hurrenkerak"). Zér da hori?

Bai, zér da hori? [3143] [>>>]

Euskal hizkuntzalaritzan, baina, ez da debatitzen, ez da okerra onartzen, ez da mintzatu ere egiten, soilik nagusituko dá ixiltasun irresponsable bat (noiz ez den iruzurtia) ganik erantzule maximoak on euskal hizkuntzalaritza

 Atzokoaren harira, saiatuko gara komentazen honako puntua:

Baldin dira azaltzen testu geyo, dute indartuko ba (1) teoria edo beste; itxuraz bederen. 

Bai, halaxe da zientzia, halaxe funtzionatzen da zientzia: azalduko balira textu gehiago, izanen genituzke argumentu gehiago ki indártu edo ahúldu teoria ezberdinak. Hain sinple. Zeren, nahizta dagoeneko báditugun argumentu argiak ki erlazionatu sendoki iberikoa, baskonikoa, akitaniera eta egungo euskara (adibidez: "eŕaukon" eta aditz-morfologia,  "abaŕ" eta beste zenbaki batzuk, "-tar", "-ko", -to" eta beste sufijo batzuk,...), dudagabe irrikitan gaude nóiz agertukó evidentzia gehiago. 

Hortaz, eta laburbilduz, bi teoria lehian badira, zéinek izan argudio gehiago eta sendoagoak bere alde, hori nagusitu beharko litzake gain bestea, nahiz ekárri ondorio... desatseginak, akaso alderantzikatuz gure aurreko ikuskera. Hain zuzen ere, hala gertatu jatan niri noiz hasi nintzen estudiatzen literatura linguistikoa, bilatuz erantzunak harago ti betiko topikoak, esan nahi baitá erantzun landuak, honestoak, erantzun zientifikoak zeinekin aurreratu an nire ezagupena on euskara eta hizkuntzak orohar.

Zientzian behar dá debatea, zein aurkitzen den an zientziaren izaera bera. Zientzilariak landu behar ditú teoria guztiak, zein konparatu eta debatitu behar dituen. Eta esan daigun ze helburua badá ikastea (nola beharkó), debatean arrazoirik ez izatea ez da ezer berezirik, ezpada sinpleki aukera bat ki ikasi gehiago, halan ze, naturaltasunez, eskerrak eman behar deutsegu (obj. sg/pl.) ki horiek ze ateratzen gaituzten ti gure erroreak, zeren eurei zor diegu gure progresoa.

Euskal hizkuntzalaritzan, baina, ez da debatitzen, ez da okerra onartzen, ez da mintzatu ere egiten, soilik nagusituko dá ixiltasun irresponsable bat (noiz ez den iruzurtia) ganik erantzule maximoak on euskal hizkuntzalaritza, zeinen adierazle maximoetako bat dén Itziar Laka, nor gainera atrevitu den ki adierazi ze gure teoria funtzionalista dá sasiteoria bat noiz justuki teoria horrek azaltzen dituén ia ezin hobeki era guztietako datuak. Zinez, ez sinestekoa!

Puntu horretaz, gaurkoan, gogoratu nahi genuke honako sarrera:

• [228] Eztabaida zientifikotik at? Hori da bide antizientifikoa 

Luistxo Fernandez-ek (an bere "Burmuina aztertuz ikasi ditugun euskararen 4 sekretu", publikatua an Sustatu, 2015-07-20) dú aipatzen hurrengo esaldia ganik Itziar Laka hizkuntzalari chomskyar famatua:

"Eztabaida zientifikotik at utzi behar ditugu sasi-teoria horiek", esan zuen Lakak. Jomugan, Jesus Rubiok sutsuki defenditu du euskararen erreforma dago, dudarik gabe; ez dakit horrenbeste Joxe Aranzabalek eta beste batzuek defenditu duten euskara ez-esklerotikoa egiteko bideak (Irakur Sustatuko hau). [Luistxo Fernandez, aipatuz hitzak on Itziar Laka]

Sasi-teoria horien arabera, sintaxi (hizkuntza) batzuk izanen zirén komunikatiboki eraginkorragoak (oro har) zeren erabiltzen dituzte estruktura sintatikoki potenteagoak. Horrek, jakina, ez dakar munduko hizkuntza guztiak ez izatea berez berdinak, izan ere denak ere bádira berez berdinak, baina gauza da ze hizkuntza (sintaxi) batzuk aurkitzen dirá an estadio teknologikoki aurreratuagoa (garatuagoa) ezi beste batzuk (esan nahi baita ze sintaxi garatuagoak ere pasatu dira gaindi estadio gutxiago garatuak). Berdin ere gertatzen da an edozein teknologia.

Teoria hori ez da sasi-teoria bat. Sasi-teoria bat izanen litzaké zerbait internoki inkoherentea, esan nahi baita formalki kontradiktorioa an bere terminoak edo an bere logika. Baina teoria teknologiko-garatzailean (dei deiogun horrela) ez da barruko kontraesanik eta bere logika teorikoa gardena da.

Beste alde batetik daukagú teoria sintaktikoki oroberdintzailea, zeinen arabera dena da berdin: berdin da sintaxi edo hizkuntza batean eukitzea juntagailu kopulatiboak edo ez (nola "eta" edo "edo"), berdin da hizkuntza batek (hiztun batzuek) eskura eukitzea baliabide konparatibo berezituak edo ez, berdin da eukitzea estruktura erlatibo potenteak edo ez, berdin da SVO edo OSV...

Berdin dio sintaxiaren ordenak, hizkuntzaren egiturak: guztiak prozesatzen ditugu efikazia berdinarekin. (Lakaren irakaskizuna. Ikus Luistxo Fernandezen "Burmuina aztertuz ikasi ditugun euskararen 4 sekretu", publikatua an Sustatu, 2015-07-20).

Berdin da edozer. Edozein kasutan ere, hizkuntza guztiak izanen dira berdin eraginkorrak.

Bi teoria kontrajarri daudenean, zéin gailenduko da? Ba, zientziaren ikuspuntutik, gailenduko da húra ze lortzen duén sostengu enpiriko handiena. Bide horretatik, teoria ezberdinek erakutsi beharko dituzté euren evidentziak eta argudioak afin komunitate zientifikoak (eta edozeinek) erábaki zéin teoriak duen pisu gehiago. Hori litzaké bide zientifikoa.

Bide antizientifikoa da bideá on desautorizazio gratuitoa (bistan denez, oso merkea), zeintan ez den onartu ere egiten kontrako teoria (zein, izanez ere, ez litzakén teoria ere, baizik sasi-teoria). Horixe da bideá on Itziar Laka. Bide antizientifikoa.

Horren inguruan, halaber irakurri ahal duzú #224, #235 eta horien ingurukoak. Bihar jarraitukó. [3142] [>>>]

Leire Malkorra (an webgunea on Aranzadi Zientzia Ekartea): "Irulegin askoz gehiago dago: etxebizitza osoak, zeramika zatiak, biztanleen eguneroko objektuak, etxeko animaliekin, armekin eta abarrekin lotutako elementuak... industen jarraitu behar dugu, asko baitago aurkitzeko."

Atzokoan Migeltxo-k:

Ze aukera dago ki arkitu testu berriak? Baldin dira azaltzen testu geyo, dute indartuko ba (1) teoria edo beste; itxuraz bederen. 

Utzi deiegun erantzuten ki hango arkeologoak, nola adibidez Mattin Aiestaran, zein dén Irulegiko indusketaren zuzendaria: 

Irulegiko aztarnategia berezia da. Hemen lan ordu bakoitzak bere fruituak ematen ditu, eta laster aurkikuntza berriak egitea espero dugu. Talde on batekin eta baliabide gehiagorekin ikerketa bizkortu dezakegu . [Aiestaran, gaur bertan, an webgunea on Aranzadi Zientzia Ekartea]

edo Leire Malkorra, zein dén Irulegiko Eskuaren aurkitzailea: 

Irulegiko Eskua baskoi hizkuntzaren sekulako testigantza eman digu. Baina Irulegin askoz gehiago dago: etxebizitza osoak, zeramika zatiak, biztanleen eguneroko objektuak, etxeko animaliekin, armekin eta abarrekin lotutako elementuak... industen jarraitu behar dugu, asko baitago aurkitzeko. [Malkorra, gaur bertan, an webgunea on Aranzadi Zientzia Ekartea]

 

Dirudienez, induskatu dute soilik zati erlatiboki txiki bát on Irulegiko aztarnategia (Irulegin askoz gehiago dago: etxebizitza osoak,...), halan ze espero izatekoa da ze eginen dituzté aurkikuntza gehiago, eta, espero daigun, kin inskripzio gehiago. Hala bedi. 

Bihar saiatuko gara komentatzen goragoko galderaren bigarren zatia:

Baldin dira azaltzen testu geyo, dute indartuko ba (1) teoria edo beste; itxuraz bederen. 

zein dén komentario bat zek dauka (halaber ahoskatu ahal da honela: zek tauka, eta are fusionatuago: zetauka) zerikusirik kin zientzia bera, kin zientziaren izaera, kin zientziaren funtzionamendua, eta hortaz iruditzen zaigú oso iruzkin egokia, bereziki an esparrua on euskal hizkuntzalaritza, non zientziaren logika ez den respetatzen. Bai, bai, errepikatzen dugú: bereziki an esparrua on euskal hizkuntzalaritza, non zientziaren logika ez den respetatzen. [3141]

Velaza (2026): "... a pesar de que el signo central ha aparecido de una manera deteriorada, ha sufrido una cierta mutilación, se puede recuperar perfectamente la lectura de ese texto."

Atzoko aipuarekin jarraituta, Velaza-k dio (2026):

Esa inscripción ha sido hecha en signario vascónico. Y a pesar de que el signo central ha aparecido de una manera deteriorada, ha sufrido una cierta mutilación, se puede recuperar perfectamente la lectura de ese texto. El texto se lee "abaŕ" que equivaldría al numeral vasco "hamar", y se trata por primera vez de un numeral vascónico. [Velaza, 2026] 

Esan nahi baita ze... 

..., se puede recuperar perfectamente la lectura de ese texto. [Velaza, 2026]

Ederki. [3140]

Velaza (2026): "Esa inscripción ha sido hecha en signario vascónico."

Segituko dugu, gaur, ikústen herenegungo deklarazioak ganik Javier Velaza an Noticias de Navarra, zein iruditzen jakú (= zaigú/zaizkigú, ikus #891 eta  #2807) oso erakusgarriak:

• Declaraciones del catedrático Javier Velaza sobre el hallazgo de unos fragmentos cerámicos en Irulegi (2026ko ekainak 25)

Dio Velaza-k:

Esa inscripción ha sido hecha en signario vascónico. Y a pesar de que el signo central ha aparecido de una manera deteriorada, ha sufrido una cierta mutilación, se puede recuperar perfectamente la lectura de ese texto. El texto se lee "abaŕ" que equivaldría al numeral vasco "hamar", y se trata por primera vez de un numeral vascónico. [Velaza, 2026] 

Horri gainera geneio (= genezaioke/genezaizkioke, ikus #2180) ze, "abaŕ" transkribatzeko, nahikoa dugú signario iberikoa, nola esaten genuen an:

• [3134] "abaŕ" agertuko litzaiguké gardenki idatzia bidéz ipar-ekialdeko signario iberikoa, berdin nola gertatzen zén kin "eŕaukon" adizkia 

Edonola ere, kontuan hartuz ze inskripzio hori idatzi da an esparru baskonikoa (Irulegi, Iruña ondoan) eta are an ber etxea non agertu dén Irulegiko eskua (zeintan ezberdindu baituté signario baskonikoa), halanola ere ze inguru hartan aurkitu dela tresneria ki egin halako inskripzioak, pensatzekoa da ze inskripzio horiek idatziko zirela an esparru horretako hizkuntza eta signarioa, alegia hizkuntza eta signario baskonikoa (ikus #3137 eta #3138). [3139] [>>>]

Velaza (2026): "... los 'stili', los punzones de escritura que han sido hallados en el lugar, y eso nos ratifica que evidentemente se escribía porque tenían los instrumentos de escritura..."

Itzuliz orain ki elkarrizketa ganik Eva Caballero an Radio Euskadi, gaur azpimarratu nahi genuke honako galdera eta erantzuna burúz tresneria ki idatzi (ikus elkarrizketa osoa estekatua adibidez an #3135): 

Eva Caballero (kazetaria): ... es también algo relevante constatar la presencia (...) de la escritura en la vida cotidiana del poblado de Irulegi, porque han aparecido no solamente estas piezas inscritas sino el propio instrumento para las inscripciones.

Javier Velaza:  Sí, es muy importante, porque la primera información que estos textos nos dan es que en Irulegi se escribía, se escribía y necesariamente se leía. Pero la mano de Irulegi no está sola, no es un hecho aislado sino que también en la vida cotidiana de la casa había escritura sobre la cerámica y que alguien tenía que interpretar esa escritura. Eso ratifica que los vascones de esta época habían incorporado la técnica de la escritura a su vida cotidiana. Hay elementos que también lo hacen ver, por ejemplo los stili, los punzones de escritura que han sido hallados en el lugar, y eso nos ratifica que evidentemente se escribía porque tenían los instrumentos de escritura habituales en esa época. Otra cosa es que nos aparezcan o no los textos escritos con esos punzones, pero cuando alguien tiene un punzón es porque va a escribir, y quizás de una manera más o menos habitual.

Bai, oso puntu interesgarria iruditzen zigu konstatatzea ze Irulegiko bizilagunek bázuten idazteko tresneria (stiliak, puntzoiak), zein pensatzekoa denez, erabiliko zituzten... idazteko. [3138] [>>>]

Velaza (2026): "..., exactamente en la misma casa donde se encontró la conocida como mano de Irulegi."

Halaber entzun ahal izan dugu beste video bat an Noticias de Navarra (2026ko ekainak 25), titulatuá:

• Declaraciones del catedrático Javier Velaza sobre el hallazgo de unos fragmentos cerámicos en Irulegi 

non Javier Velaza-k dio ze:

El hallazgo que hemos presentado es un recipiente cerámico, hallado en el poblado vascónico de Irulegi, exactamente en la misma casa donde se encontró la conocida como mano de Irulegi. [Velaza, 2026]

Beraz, "abaŕ" inskripzioa aurkitu duté an ber etxea non aurkitu zutén Irulegiko eskua. Esan nahi baita ze bi inskripzio horiek (Irulegiko eskukoa eta "abaŕ") izanen zirén irakurgai ez soilik an ber garaia, baizik ere an ber etxea. [3137] [>>>]

Aitzitik, ez dago ziurtasunik burúz prozedentzia on bigarren ontzi-zatia (non jartzen duén "basi"): "Eso es la gran diferencia entre las dos piezas" (Velaza, 2026)

Atzoko elkarrizketan, Javier Velaza ikerlariak zehazten zigún ondorengoa burúz Irulegiko ontzia non dén irakurri "abaŕ" (an Radio Euskadi-ko programá "La mecánica del caracol", erantzunez ki galderak ganik kazetari Eva Caballero: entzun an atzoko sarrera):

..., se trata se una cerámica elaborada, hecha en el propio poblado de Irulegi, o como mucho en las inmediaciones, lo cual es muy significativo por cuanto no ha viajado, es decir, no es una cerámica de importación, y por lo tanto su elaboración y el texto que la acompaña ha de ser entendido como propio del contexto del lugar. [Velaza, 2026]

Gainera, esan genuenez, aurkitu da bigarren ontzi-zati bat zeintan jartzen duén "basi", baina kasu horretan báda diferentzia handi bat respektu goragokoa, hain zuzen ere...

..., la diferencia entre las 2 piezas es que la que hemos mencionado hasta aquí (lehenengoa, non járri "abaŕ")  es una pieza elaborada in situ, elaborada o bien en Irulegi o en un entorno geográfico muy cercano y que por lo tanto, pertenece al área lingüística vascónica, en tanto que la otra pieza (oraingo bigarren hori, non jartzen duén "basi") es una pieza elaborada sobre un tipo de cerámica de importación, y por lo tanto no estamos seguros de si la inscripción que aparece en su borde externo ha sido hecha ya en Irulegi o en su lugar de fabricación. El texto de esa pieza dice "basi", "basi" tiene buenas posibilidades de ser interpretado como nombre de persona, pero el hecho de que no tengamos la certeza de que la inscripción se ha realizado in situ, es decir en el propio Irulegi, no nos por lo tanto interpretarlo necesariamente como un nombre de persona vascónico, podría haber venido, por ejemplo, de la costa catalana, y llevar ya un nombre de persona ibérico en la propia cerámica. [Velaza, 2026]

Eta jarraian dio hau:

Eso es la gran diferencia entre las dos piezas. [Velaza, 2026]

[3136] [>>>]

Javier Velaza (2026): "..., se trata se una cerámica elaborada, hecha en el propio poblado de Irulegi, o como mucho en las inmediaciones, lo cual es muy significativo por cuanto no ha viajado, es decir, no es una cerámica de importación, y por lo tanto su elaboración y el texto que la acompaña ha de ser entendido como propio del contexto del lugar."

Amaitzen genuén atzokoa esanez ze:

... "abaŕ" agertuko litzaiguké gardenki idatzia bidéz ipar-ekialdeko semisilabario iberikoa, berdin nola gertatzen zén kin "eŕaukon" adizkia (hemen ere harira datóz goragoko #2882, #2883 eta #2884).

Baina, nón egina zen ontzi hori non agértu "abaŕ" inskripzioa? Nón zen fabrikatua? Nón landua? Nón idatzia? Ba, oso interesgarriki, ontzi hori egin zén an Irulegi edo inguruko parajeren bat. Hala entzun ahal dugu tik ahoa on Javier Velaza ikerlaria an Radio Euskadi-ko programá "La mecánica del caracol", non erantzuten zuén ki galderak ganik kazetari Eva Caballero (Radio Euskadi):

..., se trata se una cerámica elaborada, hecha en el propio poblado de Irulegi, o como mucho en las inmediaciones, lo cual es muy significativo por cuanto no ha viajado, es decir, no es una cerámica de importación, y por lo tanto su elaboración y el texto que la acompaña ha de ser entendido como propio del contexto del lugar. [Velaza, 2026]

Ikus elkarrizketa osoa (eta programa osoa) an ondoko esteka:

• Javier Velaza, erantzunez ki galderak ganik Eva Caballero, an "La mecánica del caracol" (Radio Euskadi).
  

Hortaz, aurreratzen digutenez, mintzo gara gain pieza zeramiko bat zein landu zen an Irulegi edo inguruko parajeren bat, halan ze...

... su elaboración y el texto que la acompaña ha de ser entendido como propio del contexto del lugar. [Velaza, 2026]

Bai, oso esanguratsua (muy significativo) eta oso-oso interesgarria (xehetasun gehiago an hurrengo alea on Palaeohispanica aldizkaria, ikus #3132). [3135]

"abaŕ" agertuko litzaiguké gardenki idatzia bidéz ipar-ekialdeko signario iberikoa, berdin nola gertatzen zén kin "eŕaukon" adizkia

Atzoko sarreran jasotzen genuén honako irudia on Irulegiko inskripzioa non irakurri dén "abaŕ":

Gaur saiatuko gara konprobatzen hóri transkripzioa ("abaŕ") bidéz ipar-ekialdeko signario iberikoa, antzera nola egin genuén kin transkripzioa on "eŕaukon" an ondorengo sarrera (ikus ere #2882, #2883 eta #2884).

• [2880] Konproba daigun transkripzioá on "eŕaukon" bidéz ipar-ekialdeko semisilabario iberikoa

Azken egunotan ikusi dugu nóla autore ezberdinek interpretatzen zituztén an modu batzutan-aski-diferenteak ber inskripzioa on Irulegi, zein idatzi dén an signario iberikoa. Guk ere ideia propio bat egin ahal izateko, jarraian ikusiko dugu nóla aurkeztu dutén autore ezberdinek ipar-ekialdeko semisilabario iberikoa (irudia hartu dugu ti Wikipedia):

Konproba ahal denez, argiki transkribatzen dá "eŕaukon" an honako textua:

Nahi bada, aurreko signario hori konparatu ahal da kin ondorengo signario zeltiberikoa (zeinu horiek transkribatzen dira bidéz gaztelaniazko zeinuak), zein jaso genuén an #1428 (batez ere konparatu kin ekialdeko aldaera, zein dén hurbilena ti hizkuntza iberikoa):

Bihar ikusiko dugú beste versio bat on goragoko signario iberikoa, zeintan agertukó "T" zeinua ere eta bere interpretazio bat.

nondik:

halan ze "abaŕ" agertuko litzaiguké gardenki idatzia bidéz ipar-ekialdeko semisilabario iberikoa, berdin nola gertatzen zén kin "eŕaukon" adizkia (hemen ere harira datóz goragoko #2882, #2883 eta #2884). [3134] [>>>]

Horra hor inskripzioa

Jarraituz kin Irulegiko azken epigrafeak, ikus daigún hobeto hóri inskripzioa zeintan irakurri dén "abaŕ" (ikus ere herenegungoa):

Hauxe da bere tamaina:
 

Ez al da liluragarria, ia-ia dardargarria? Da nola lehio bat ki iragana (bide batez esanda, ez hain urrutikoa). [3133] [>>>]

"Joaquin Gorrotxategik, Javier Velazak eta Joan Ferrerrek... . Diotenez, aurkikuntza «oso garrantzitsua» da hizkuntza baskonikoaren eta iberieraren artean zer lotura dagoen jakiteko." (Uxue Rey kazetaria an Berria)

Uxue Rey kazetariak kontatzen digunez (ikus atzoko sarrera), laster irakurri ahal izango dugu artikulu bat an Palaeohispanica aldizkaria, non Joaquin Gorrotxategi-k, Javier Velaza-k eta Joan Ferrer-ek xehetasunez azaldukó euren lehen konklusioak gain Irulegiko bi inskripzio berri horiek, baina, aurreratzen digutenez, aurkikuntza litzaké «oso garrantzitsua» ki argitu zér lotura dagoen artén hizkuntza baskonikoa eta iberiera, halanola ere artén aurreko bi horiek eta euskara historikoa edota egungo euskara:

Joaquin Gorrotxategik, Javier Velazak eta Joan Ferrerrek aztertu dute idazkuna, eta Paleohispanica aldizkari zientifikoaren hurrengo zenbakian emanen dute. Dena dela, hiru ikerlariek piezaren gainean egin duten interpretazioa zuzena dela frogatuko balitz, zenbaki baskoniko baten lekukotasun bat aurkitu den lehenbiziko aldia litzateke oraingo hau. Diotenez, aurkikuntza «oso garrantzitsua» da hizkuntza baskonikoaren eta iberieraren artean zer lotura dagoen jakiteko. «Baita ikertzeko ere zer lotura duten biek ala biek euskara historikoarekin -euskararen fase zaharrekin edo berreraikiekin- edo egungo euskararekin». [Uxue Rey, Berria, 2026ko ekainare 25a]

Hona hemen artikulu osoa ganik Uxue Rey:

[3132] [>>>]

Irulegin aurkitu dá "abaŕ" inskripzioa, zein dén interpretatu nola "hamar" zenbakia

Jada galdua genuén Irulegiko hari hiperinteresgarria:

• [2950] Zuloaga/Ariztimuño (2023), laugarren arazoa: "..., creemos que ei «sufijo» '-ko' se debió formar durante la Edad Media..."

noiz eta atzo topatu ginen kin ondoko berri guztiz zorionekoa (ikus an Berria, ganik Uxue Rey kazetaria): 

Epigrafe hori ("abaŕ") ikusi ahal da an ondorengo videoa, oso erakusgarria, ganik Berria:

• Ikus vdeoa

Berri horrexetan, beherago, aurkitzen ditugú beheragoko bi irudi detailatuok ere: lehenengoa dagokio ki "abaŕ" inskripzioa, zein dén interpretatu nola "hamar" zenbakia:

eta bigarrenean irakurri ahalko litzaké beste epigrafe hau ere: "basi":

Dudagabe, guztiz berri zorionekoa, ospatzekoa. [3131] [>>>]

Ez, Juan Garzia-k ez du ezertan ere aldatu bere iritzia

Atzoko sarreraren harira, irakurle batek galdetzen zuén honako hau:

Noiz ta Zertaz du aldatu Gartziak bere iritzia? 

Ez, Juan Garzia-k ez du ezertan ere aldatu bere iritzia. Atzoko sarreran irakurri ahal dugunez, Garzia-k ikusten du ze...  

..., lastimagarria dela esaldiaren amaierako posizio hori aditz -muturrean egonik ardatz eskax diren aditz- mekanikoak kokatzeko baino beste zerbait probetxagarriagotarako ez baliatzea, edonolako enfasien leku naturaletakoa baita, nahiz guk galdegai-enfasia ezin dugun hor kokatu baieztapenezko esaldietan (ezezkoetan, bai; inperatiboek-eta, berriz, aditza aurrez emateko joera dute noski, baina agindua bera ohi da enfasi), idatzizko estandarrerako aukeratu dugun sisteman, inguruko antipodetatik antipodetan. [Juan Garzia, "Joskera lantegi", 1997:214]

baina egoera hori lastimagarria  izanik ere, bere ereduan proposatuko dú ordena neutro bat are zurrunagoa zein 1929ko Altube-rena, halan ze zurrunagotzen dú galdegai-legearen aplikazioa respektu Altube (1929), horrela areagotuz egoera lastimagarri hori. Ikus gure ondoko sarrera:

• [1548] Altube-k ez zuen esan ze esaldia bukatu behar zen kin aditza: "Los miembros de oración no inquiridos pueden colocarse antes del inquirido, o después del verbo, o distribuídos en ambos sitios;..." (Altube, 1929, 14)

Jarráiki teoria on Altube ("Erderismos", 1929), akaso duda egin geinke ea Altube-k esan ote zuen ze esaldia bukatu behar zen kin bere aditza. Ez, ez zuen esan hori, baizik hau:

Los miembros de oración no inquiridos pueden colocarse antes del inquirido, o después del verbo, o distribuídos en ambos sitios; pero nunca inmediatamente antes del verbo.  [Altube, 1929:14]

Alegia-ze, behin betéta atzoko derrigorrezko arau bakarra:

La regla establecida en este Capítulo (la única obligatoria en euskera en cuanto al orden que deben seguir los miembros en la oración) nos fuerza solamente, como se ba repetido, a colocar el miembro nominal inquirido, inmediatamente antes del verbo;... [Altube, 1929:18]

beste elementu guztiak libreki koka litezke, baita an esaldi-bukaera ere.

edota beste hau: 

• [1550] Juan Garzia-k, aldiz, bai esaten du ze esaldi neutroak amaitu behar dira kin aditza (esaldi neutroak adibidéz textu formaletan izan beharko liraké gehien-gehienak) 

Genioen herenengun nóla ...

..., akaso duda egin geinke ea Altubek esan ote zuen ze esaldia bukatu behar zen kin aditza. Ez, ez zuen esan hori, baizik hau:

Los miembros de oración no inquiridos pueden colocarse antes del inquirido, o después del verbo, o distribuídos en ambos sitios; pero nunca inmediatamente antes del verbo.  [Altube, 1929:14]

eta nóla, Altube-ren teorian, esaldiak ez diren zértan amaitu kin aditza, ez foku opositiboetan (enfatikoetan: ikus "Altube-k ez zuen esan ze esaldia bukatu behar zen kin aditza: "Los miembros de oración no inquiridos pueden colocarse antes del inquirido, o después del verbo, o distribuídos en ambos sitios; ..." (Altube, 1929, 14)") ezta esaldi absolutiboetan (neutroetan) ere, nola joanen garen ikusten.

Baina Juan Garzia-k bai esaten du ze esaldi neutroak amaitu behar dira kin aditza (esaldi neutroak, zein adibidéz textu formaletan izan beharko lirakén gehien-gehienak). Ikus daigun ondoko aipua ti bere "Esaldiaren antolaera. Funtzio informatiboak gako" (Juan Garzia, 2015:29), non Juan Garzia-k erakusten digun zéin den bere ereduko ordena neutroa, zein dén derrigorrezkoa baldin esaldia neutroa izanen bada:

subjektua (abs.(erg.) [edo datiboa,]/ zirkunstantziala(k)/.../aditza

Bestela, ordena ez da izanen neutroa eta ondorioz izanen dugú galdegai markatu bat. Beraz, Juan Garzia-ren ereduak eskatzen dú ze aditza koka dadin an bukaera baldin esaldia neutroa izanen bada. Galdera dá: zehazkiago zér dio Altube-k gain esaldi neutro modukoak? Bihar ekingo diogu ki puntu hori.

 halanola ere #1551, #1552 eta:

• [1553] Altube (1929): "Las frases de ese género (las absolutivas...) debieran permitir cierta mayor libertad que las opositivas en la ordenación de sus términos;..." 

Komentatu dugu an azken sarrerak nóla Altube-k ezberdintzen duén arten esaldi absolutiboak (azentu ez-bereziki-markatua, neutroa) eta esaldi opositiboak (azentu bereziki markatua), eta ondorengo sarreretan komentatu nahi genuke xehetasun gehiago gain Altube-ren desberdintasun hori eta bere maiztasuna. Sarrera honetan, ordea, soilik nahi genuke argitu nóla Altube-k erizten duen ze esaldi absolutiboek onartu beharko luketé askatasun sintaktiko gehiago zein esaldi opositiboak:

Las frases de ese género (las absolutivas, o sea las compuestas de miernbros de carácter absolulivo) debieran permitir cierta mayor libertad que las opositivas en la ordenación de sus términos;... [Altube, 1929:83]

Beste terminu batzuetan, Altube-k dio ze (bere) esaldi neutroak izan beharko liraké sintaktikoki askeagoak zein (bere) markatuak. Justuki alderantziz-ze Juan Garzia-k, zeinen esaldi neutroak izanen dirén sintaktikoki are zurrunagoak zein (bere) esaldi markatuak (kontuan har bedi gainera ze markatuak dirá berdin zurrunak an ereduak on Altube eta Garzia). Ikus "Juan Garzia-k, aldiz, bái esaten du ze esaldi neutroak amaitu behar dira kin aditza (esaldi neutroak adibidez textu formaletan izan beharko liraké gehien-gehienak)".

Galdegaiaren legea berbera izanik, ordena neutro hori dá zurrunagoa zeinda an Altube (1929). [3130] [>>>]