..., itxura guztien arabera, mailegaria izan zén nor eta Joanes Leizarraga: "(Tras gen.). Con respecto a, en relación a." (OEH, Lç)

Duela egun batzuk, Josu Lavin-ek egin zuén ondoko komentarioa, referitua ki Leizarraga-k erabilitako "...-(r)en respektuz" (an OEH-ren grafia):

Ez çuen mailegatu eguin. Soil soilic erabili çuen jadanic cequitena berac eta ingurucoec ere!

zeinen gainean guk esana genuen ze:

..., itxura guztien arabera, mailegaria izan zén nor eta Joanes Leizarraga (Lç): 

b) (Tras gen.). Con respecto a, en relación a. 

Josu-k, bestetan lez, ez du justifikatzen bere posizio hori, ez digu ematen batere bermerik zeinekin sosténgatu bere afirmazioa. Bat ere ez. Bere esanetan, Leizarraga eta bere inguruko herritarrak, zein printzipioz suposatu behar ditugún herri xehekoak, normaltasunez arituko ziren esaten ze...

...Testamentu berria "berri" deitzen da Testamentu zaharraren respektuz,...

jada an XVI mendea eta kin latinezko zentzu erlazional bera (Con respecto a, en relación a.). 

Horren arabera, expresio-modu hori sortu eta garatuko zen an elkarrizketa normalak artén inguruko herritarrak, ordezta edúki jatorri kulto bat, jatorri landu bat, ordezta izán sortua an textuinguru idatzia, ordezta izán idatziz sortua, idatziz garatua eta soilik gero, onenean, trasladatua ki hizkera mintzatu landua, lehenago ze, finean, akaso zipríztindu registro guztiak ere (nahiz jarraitu izaten registro landua), nola gerta zitekén an zirkunstantzia normalak.

Halako zirkunstantzia normal-antzekoak gertatuko zirén adibidez an gaztelania, non, referentzia baterako, saiatuko garen ikusten nóla sortu eta garatu ziren "respecto" saileko lokuzio erlazionalak. Bihar hasiko. [3235]

Ondo da, baina...: "Bertsio informatiko honen egilea: Josu Lavin" (eskertuko genizuke, Josu, baldin zerbait eginen bazenu respektu egiletza hori)

 Zioén Josu Lavin-ek atzokoan:

Neuc ez dut paratu nehon versione modernizatu hori.
Armiarmacoec nic prestaturico editione classicoa hartu eta TRANSfiguratu çuten.

Ondo da, baina beheragoko egiletza horrek urteak daramatza eskegita an atzo aipatutako publikazio elektronikoa:

• Bertsio informatiko honen egilea: Josu Lavin

 

eta kontua da ze, versio digitala izanik, erraz zuzendu liteke (ez da nola paperezko versio bat). Hortaz, Josu, eskertuko genizuke baldin zeozer eginen bazenu respektu egiletza hori.

OHARRA: Aprobetxatuz ze herenegun ez zenuen deus ere kritikatu (Eta atzo neuc ez nuen deus ere criticatu.), akaso gehitu liteke parentesi bat esánez ze Armiarmakoek zuk prestaturico editione classicoa hartu eta TRANSfiguratu duten, ulertzen denez baimenik gabe (Armiarmacoec nic prestaturico editione classicoa hartu eta TRANSfiguratu çuten), aldatuz hóri grafia zein zen erabiltzen noiz euscaldunac normalac ciraden (Dembora hartan euscaldunac normalac ciraden.). Zure egiletza tartean, ez dugu ikusten arazorik. [3234] [>>>]

Baina, nór izan liteke paratzailea on Testamentu Berriaren versio bat zeintan Leizarragaren izenpean jartzen dén gure atzoko grafia hori bera, guk handik hartua eta orain Josu Lavin-ek kritikatua?

Atzokoan Josu Lavin-ek egin zituén bi komentario, zeinetarik lehena zén ondorengo hau burúz guk erabilitako grafia noiz atzokoan bertan aipátu Leizarraga (1571):

1571. urthean Leiçac honela idatzi çuen:

Eta sommario haur gucia deitzen da Testamentu berria: eta berri deitzen da Testamentu çaharraren respectuz:

Eta hala da, bai, dudagabe. Guk, ordea, kasu honetan nahiago izan dugú aipatu Testamentu Berriaren versio bat non mantentzen dén OEH-ek erabilitako grafia bera: 

OEH-k erabilitako grafia

Eta, nór izan ahal da egilea on versio hori non Leizarragaren izenpean jartzen dén OEH-ren grafia eta gure atzoko grafia bera, guk versio horrexetatik hartua eta orain Josu Lavin-ek kritikatua? Gogoratu gure atzokoa:

Eta somario haur guzia deitzen da Testamentu berria: eta berri deitzen da Testamentu zaharraren respektuz:... [Leizarraga, 1571]

Baina, nórk paratu du versio hori? [3233] [>>>]

Nor eta Joanes Leizarraga (1571): "Eta somario haur guzia deitzen da Testamentu berria: eta berri deitzen da Testamentu zaharraren respektuz:..."

Amaitzen genuén atzo esánez eta galdétuz honako hau:

Ohartu ze, Jon Agirreri aukera prepositibo mailegatua ulergaitza irudituz gero, bere garaian mailegatutako aukera postpositiboa ere gutxienez berdin ulergaitza irudituko zitzaiola (atzerakarga gorabehera), eta esan gabe doa, irrigarrikeria ere.

Baina, nork mailegatu zuén "respektu" postpositibo hori, ("-(r)en respektuz" hori)? Nor izanen litzake hain irrigarrikeria ulergaitza egiteko kapaza?

Ba, itxura guztien arabera, mailegaria izan zén nor eta Joanes Leizarraga (Lç): 

b) (Tras gen.). Con respecto a, en relación a. 

noiz idatzi zuén ondoko hau an bere 1571ko "Iesus Krist gure Jaunaren Testamentu berria":

Eta somario haur guzia deitzen da Testamentu berria: eta berri deitzen da Testamentu zaharraren respektuz:... [Leizarraga, 1571]

Nor eta Joanes Leizarraga. Agur eta ohore. [3232] [>>>]

Ohartu ze, Jon Agirreri aukera prepositibo mailegatua ulergaitza irudituz gero, bere garaian mailegatutako aukera postpositiboa ere gutxienez berdin ulergaitza irudituko zitzaiola (atzerakarga gorabehera), eta esan gabe doa, irrigarrikeria ere

Atzokoan gogoratzen genuén 2013ko aipu hau ganik HAEEko Itzultzaile Ofizialeko Buru izandako Jon Agirre (ej-gv):

..., honela manifestatzen da gure arduradun linguistiko administratiboa: 

..., nik ez nuke irrigarrikeria ulergaitzik erabiliko, eta... [Agirre, 3013] 

referituz ki "respektu..." latinoa, zein euskarak jada mailegatu zuén an bere versio postpositiboa (ikus #3222):

b) (Tras gen.). Con respecto a, en relación a. 

Ohartu ze, Jon Agirreri aukera prepositibo mailegatua ulergaitza irudituz gero, bere garaian mailegatutako aukera postpositiboa ere gutxienez berdin ulergaitza irudituko zitzaiola (atzerakarga gorabehera), eta esan gabe doa, irrigarrikeria ere.

Baina, nork mailegatu zuén "respektu" postpositibo hori, ("-(r)en respektuz" hori)? Nor izanen litzake hain irrigarrikeria ulergaitza egiteko kapaza? [3231] [>>>]

Jon Agirre (ej-gv): "..., nik ez nuke irrigarrikeria ulergaitzik erabiliko,..."

Behin konpróbatu zé prisa zeukan Asier Larrinaga televisiboa-k ki manifestatu bere ezetz biribila bezain hutsa respektu tresna internazional/euskaldun bat nola dén "respektu" erlazionatzailea, gaurkoan mugituko gara ki arlo administratiboa bitártez HAEEko Itzultzaile Ofizialeko Buru izandako Jon Agirre (ej-gv), ez baita gutxi. 

Eta, dirudienez, honek ere bázuen gogo bizia ki zapuztu edozein saio garatzaile, eta diot gogo bizia/presa zeren ez dira molestatu egíten analisi minimo bat gain aukera aberasgarria zein izan ahal dén "respektu" (postpositiboa edo prepositiboa: finean bat eta bera baitira), besteak beste an euskara administratiboa.

Guztiarekin, honela manifestatzen da gure arduradun linguistiko administratiboa: 

..., nik ez nuke irrigarrikeria ulergaitzik erabiliko,... [Agirre, 3013] 

Ez al da pitin bat lotsagarria halako arduradun nagusi horietako batek hola referitzea ki saio garatzaile serio eta aberasgarria zeintan saiatzen ari dén itzultzaile bat arártez tresna jatorriz latino bat ("respectu..." bera) zeinen erabilera jada mailegatu dén postposizionalki euskaran bertan, eta zein, atzo genioenez, modu batera edo bestera, erabiltzen den an hainbat hizkuntza?

Guri bai, guri lotsagarria iruditzen zaigu, eta areago ere, iruditzen zaigu inkonpatiblea kin bere postu boteretsu horiek, inkonpatiblea kin ardurak gain euskara, eta bereziki kin ardurak gain euskara administratiboa. Ez du perfila ematen. Ez da serioa. Ez da dialogantea. Ez da ona ganá euskara. Holako jendeakin ez goaz inora. Akaso, ez da kasualitatea. [3230] [>>>]

Zoritxarrez, Asier Larrinaga ez da sartzen an arazoa: zero argumentu

Behin atzo ikúsita nóla EITBko euskara-arduradun Asier Larrinaga-k zioen honako hau respektu "respektu..." erlazionatzailea: 

"Respektu" baztertu egingo nuke, zalantza barik, baina ez dakit aukera hoberik ematen testuingurua ezagutu barik. [Larrinaga, 2013] 

komentatu nahi genuke ze, nahiz textuinguru osoa ez izan, bádugu nahikoa informazio ki zeháztu arazoaren estruktura, eta eztábaidatu gain soluziobide ezberdinak, zeinen artean aurkitzen dén, nola ez, euskararen "respektu" aurreratua. Izan ere, herenegun genioenez, arazoaren muina eta estruktura oso argiak dira:

Hortaz, arazoaren estruktura eskematiza liteké honela:

• A informazioa → "con referencia a / referido a... / en referencia a..."  → B informazioa

non A informazioa ez diguten ematen, eta non B informazioa gauzatuko litzakén an material-zerrenda bat zein den zehazten an dokumentuko atzealdea ("el material que, en relación al dorso se detalla,"). Zeozer nola:

• A informazioa referitua ki atzealdeko zerrendan jasotako materiala,...   

• A informazioa respektu atzealdeko zerrendan jasotako materiala,...

Horren jarraian, esaldiak zehazten dú informazio gehiago burúz aipatutako material hori ("..., y cuyo valor comercial se indica, del cual es propietaria la persona o entidad solicitante"):

• A informazioa referitua ki / respektu atzealdeko zerrendan jasotako materiala, zeinen balio komertziala zehazten den, eta zeinen jabea dén hori persona edo entitatea ze eskatzen duen goragokoa.

Kontua da ze "respektu / referitua ki" progresibo horiek ezin hobeki erlazionatzen dituztén euren aurreko A informazioa (ezezaguna) eta B informazioa (ezaguna) bidéz nexu bat zein, modu batera edo bestera, erabiltzen dén internazionalki, eta zein den existitzen euskaran ere postpositiboki kin ber esangura ("-(r)en respektuz"), halan ze antzera ikusi ahal da nola tresna sinpleki dislokatua (ikus #3222, #3223) edo nola mailegatua (ikus #3219).

Zoritxarrez, Asier Larrinaga ez da sartzen an arazoa: zero argumentu. [3229] [>>>]

Asier Larrinaga (2013): "'Respektu' baztertu egingo nuke, zalantza barik, baina ez dakit aukera hoberik ematen testuingurua ezagutu barik."

Atzokoaren haritik, has gaitezen aipatuz Asier Larrinaga, EITBko euskara-arduradun izana (ez dakigu postu horretan jarraitzen duen): 

"Respektu" baztertu egingo nuke, zalantza barik, baina ez dakit aukera hoberik ematen testuingurua ezagutu barik. [Larrrinaga, 2013] 

Oso argigarria da noláko erraztasunez baztertzen diren aukera berriak, zein ez diren baizik aukerak (esan nahi baita ze inori ez zaio behartzen erábiltzen ezer ere, soilik behar da aukera), zeláko erraz ixten dirén ateak. 

Gero etorriko dira aieneak, kexuak, lamentazioak (ikus #349) zatio (adibidez) euskara periodistikoa izán askoz pobreagoa, askoz ahulagoa, askoz deskriptiboagoa, askoz monotonoagoa, askoz gutxio emozionantea, askoz nekagarriagoa, askoz aspergarriagoa, askoz gutxio efizientea, askoz errepikanteagoa, askoz gutxio efektiboa zein bere inguruko kide progresiboak, non edozein kirol-kronika bihurtu ahal dén jai bat beté emozio, beté metaforak, beté konparazioak, beté datuak, beté detaileak, beté expresio landua, jai bat beté... bizitza. 

Zér nahi dute kin euskará "eta-baina-horregatik"? Ba, "eta-baina-horregatik-prosa", zein gertatzen den justuki zeren tresna postpositiboak ez dira lehiakorrak. Hortaz, berriro galdetu behar dugu:

[3190] Sintaxi lehiakorrik gabe,... zér nahi dute?

Ezbidea. Ezbide itogarria, jasanezina. [3228] [>>>]

Munitxa (2013): "Kontuan izanik ulertzeko behintzat gardena dela eta arazo sintaktiko larri bat konpontzeko oso lagungarria, ez al da hobe onartzea errefusatzea baino?"

Galdetzen zuén Munitxa-k an 2013 (ikus atzokoa):

2) Kontuan izanik ulertzeko behintzat gardena dela eta arazo sintaktiko larri bat konpontzeko oso lagungarria, ez al da hobe onartzea errefusatzea baino?

Munitxa-k zehazten dú honako hau:

Testuingururik ez digute eman, baina jakin dugu "a beneficio de" horrek hau esan nahi duela: "con referencia a / referido a... / en referencia a...". [Munitxa, 2013] 

halan ze arazoaren muina kokatuko litzaké an aipatutako lokuzio / nexu prepositibo horiek:

• "con referencia a / referido a... / en referencia a..." 

Hortaz, arazoaren estruktura eskematiza liteké honela:

• A informazioa → "con referencia a / referido a... / en referencia a..."  → B informazioa

non A informazioa ez diguten ematen, eta non B informazioa gauzatuko litzakén an material-zerrenda bat zein den zehazten an dokumentuko atzealdea ("el material que, en relación al dorso se detalla,"). Zeozer nola:

• A informazioa referitua ki atzealdeko zerrendan jasotako materiala,...   

• A informazioa respektu atzealdeko zerrendan jasotako materiala,...

Horren jarraian, esaldiak zehazten dú informazio gehiago burúz aipatutako material hori ("..., y cuyo valor comercial se indica, del cual es propietaria la persona o entidad solicitante"):

• A informazioa referitua ki / respektu atzealdeko zerrendan jasotako materiala, zeinen balio komertziala zehazten den, eta zeinen jabea dén hori persona edo entitatea ze eskatzen duen goragokoa.

Esan nahi baita ze arazoa zentratzen da an lotura hori artén A informazio ezezaguna eta B informazioa (potentzialki ondo luzea), zein soilik burutuko dén efiziente/efektiboki arártez nexu prepositiboak. Beste guztia dirá momentuko adabakiak, ez epe luzeko soluzio/aukera orokorrak. Jarraitukó. [3227] [>>>]

Natalia Munitxa (2013): ""Respektu" erabiltzea zilegi ote?"

Bueltatuz ki gure oraingo haritxoa burúz "respektu..." (ikus #3217), zein antzera izan ahal den dislokatua (ikus #3222) edo mailegatua (ikus #3219), egunotan jakin dugu ze 2013an Natalia Munitxa itzultzaileak galdetu zuen an itzultzaileen posta-zerrenda (izenez, Itzul) honako hau:

• "Respektu" erabiltzea zilegi ote?

Eskerrik asko Natalia zatio zure galderak eta zatio konpártitu zuen reflexioak. Dudagabe, hori da bidea: komunikazioa eta debatea arren atéra ahalik eta konklusio aberasgarrienak. Hurrengo sarreretan saiatuko gara aportatzen gure aletxoa ki 2013ko galdera hori burúz "respektu...". [3226] [>>>]

Matematika-arloa da adibide ona ezen aukera argiki aberasgarriak naturaltasun osoz eskaini eta onartu ahal dira an denbora erlatiboki laburra

Migeltxo-k atzo:

7 8 + =15:
25 12 - =13 ala
4x3 =12
Txikitan nuen ikasi taulak: 4 2ko=8: 4 3ko=12; 4 4ko=...

Bai, matematika-arloa da adibide ona ezen aukera argiki aberasgarriak naturaltasun osoz eskaini eta onartu ahal dira an denbora erlatiboki laburra. Ikus, adibidez, ondoko sarrera, non ikusten dugun hasiera postpositiboa:

• [2149] Lopez Mendizabal (1913): "... 10, 5 gutxiago izango dira 5, 10-5=5"

Atzokoan, amaitzen genuen esánez:

Azken azpimarran agertzen zaigu nóla adierazi kenketa;

7 ta 9 = 7 ta 10, 1 gutxiago = 16 [Lopez Mendizabal, 19]

zein den modu postpositiboa.

Gehiago zehaztuz, Lopez Mendizabal honela mintzo da gain kenketa:

 Hortaz:

5 eta 5, 10 badira, 10, 5 gutxiago izango dira 5, 10-5=5 [Lopez Mendizabal, 21]

Hortaz, gorago genioenez, hasiera horretan esamoldea ("1 gutxiago") zén postpositiboa.

edota ikus daigun beste sarrera hau ere:  

• [2157] Lopez Mendizabal (1913): "8:2 irakurtzen da 8, 2'ek zatituba, edo 2, 8'an"

Eta azkenik, aipatu behar dugú zatiketa, zeintaz Lopez Mendizabal tolosarrak zioén honakoa an bere liburua burúz aritmetika, jada aipatua:

nondik, gaurkoan bederen, nabarmendu nahi dugún honako modua ki adiérazi zatiketa:

8:2 irakurtzen da 8, 2'ek zatituba, edo 2, 8'an [Lopez Mendizabal, 1913:28]

eta non nabari dugún ze esakera horiek ez diren urruntzen ti ohiko erabilera postpositiboak, hola sortuz etenak artén zatituba eta zatilea, bitárten itxaron behar dén harik esán bigarren zenbakia (zein, nola lehena, izan ahal dén potentzialki luzea) ki ezagutu zértaz ari garen, halan ze expresio horiek bihurtzen dirén ondo nahasgarrriak (ikus sarrera hau edo beste hau ere, non sortzen den arazo berbera).

Gaur egun, aukera postpositiboak ere existitzen dira, batera kin.... aukera prepositiboak nola "ken..." edo "zati...". Honetaz mintzo zén Andoni Egaña an ondoko artikulua (Berria, 2022), nola jasotzen genuén an ondoko sarrera eta haren inguruko beste batzuk ere:

• [2139] Andoni Egaña (2022): "... esaeran, ulermenean, denean."

Atzokoan gogoratzen genuén honako pasartea ganik Egaña bersolari txapelduna (Berria, 2022), non gaur zabaldu dugún atzoko azpimarra: 

Ratioa

2022ko ekainak 23

Umetan, ez genuen ikastolan bider erabiltzen. Zeinua bai; hitza ez. -ko atzizkia erabiltzen genuen biderketak burutzerakoan. Sei seiko, hogeita hamasei. Zazpi lauko, hogeita zortzi. Bi zazpiko, hamalau. Euskararen senetik pare-parera zetorren esamoldea zen. Seina behiko sei multzo, hogeita hamasei behi. Zifrak handitzen hastean sortzen zen arazoa. Berrehun eta berrogeita hamabi, laurogeita hamazazpiko... Ditxosozko -ko biderkatzailea heltzen zenerako zorabiatu egiten zinen esaeran, ulermenean, denean. Eraginkorragoa da, bai, bider hori tartean sartzea. Arnasa handia ematen dio esan behar duenari bezala ulertu behar duenari ere.

nondik, "-ko" atzizki biderkatzailea heltzen zenerako, zorabiatu egiten zinén ...

• ez soilik esaeran,

• ez soilik noiz akaso eman nahi intonazio zehatz bat, 

• ez soilik noiz akaso eman nahi ritmo esanguratsu bat,

• eztare soilik an ulermena,

• ez soilik an ulermen informatibo hutsa, 

• ez soilik an ulermen hotza, deskriptiboa,
  

baizik-ze, harago, ...

• zorabiatzen zinen an dena,
  

• an edozer,

• an expresioa bera,

• an komunikazioa.

Komunikazioaren arrakasta ez datza soilik an (akaso nekez) ulertzea mezuko eduki informatibo hutsa, ustez-ze behinda deskódifikatu eduki informatiboa, orduan jada arrakastatsuki bete dugú gure helburu komunikatiboa, adibidez noiz irakurtzen novela bat. 

Ez, gauza da ulertzea eduki horiek an baldintza komunikatibo abantailatsuak ki joan jasotzen mezuko eduki informatiboa baina kin bere  matiz pragmatiko edo intentzio expresibo guztiak, arian ondo interpretatuz aukera textual guztiak an modu indartsu eta aberatsa, esan nahi baitá an modu pragmatikoki eraginkorra. 

Eta emaitza potente eta aberats hori doá askoz harago ze eduki informatiboa. Zeren, ulertu ahal da (nahiz akaso nekez) zér esaten den an esaldi edo textu bat, baina hor ez da amaitzen komunikazioa. Komunikazioa zinez biribiltzen da noiz goázen arian ulertzen mezu hori ondo jasóz mezuko elementu guztiak an bere puntu sintaktiko, semantiko eta intonatibo egokia, zeinekin geureganatuko ditugún mezuaren kontu pragmatiko-expresibo guztiak. Eta justuki potentzia sintaktiko-semantiko-intonatiboak sortzen dú eraginkortasuna, efektibitate komunikatiboa.

Eduki informatiboa ez ulertzea dá, esan gabe doa, erabateko porrot komunikatiboa, baina askoz lehenago ere hasten dirá ahuldade pragmatiko-expresiboak, zein nabari dirá... esatean, ulertzean, denean.

Bai, matematika-arloa da adibide ona, bide-erakuslea (ikus ere #2155). [3225] [>>>]

"A, B-ren respektuz" → "A respektu B" edo, aukeran, "A respektuz B", eginez zuzeneko dislokazioa

Genioen atzo ze:

Antzera nola dauzkagún honako erabilera hauek (zein dirén erabilera eta eredu hedagarriak ki komunikazio orokorra, hala nahi izanez gero):

A, B-ren aurka → A aurka B   (pilota-iragarkietan)

A, B-ren barnean → A barne B   (matematika arloan)  

A, B-ren gainean →A gain B   (matematika arloan)

daukagú:

A, B-ren respektuz → A respektu B 

Gaur aipatu nahi genuke beste aukera desdoblatzaile bat:

A, B-ren respektuz → A respektuz B

zein zuzenean eratortzen den eginez zuzeneko dislokazioa on "respektuz" postpositibo osoa (utziz bere osagarria an absolutiboa). 

Hala ere, gure ikuspegitik, kasu honetan ederki doa "respektu" soila, zein den:

1.: pittin bat sinpleagoa zein "respektuz...", eta

2.: ezberdin zein bere kide postpositiboa ("respektu" prepositiboa vs "respektuz" postpositiboa). 

Aipatutako ezberdintasun hori (artén tresna prepositiboa eta postpositiboa) ez da beharrezkoa, baina bestelako arazorik ez bada (eta kasu honetan ez dago), hobetsiko genuke aukera prepositibo diferentziala, hau da, oraingo honetan: "respektu..." gain "respektuz...". Edozelan ere, biak aukeran. Euskara hutsa. [3224] [>>>]

...-(r)en respektuz → respektu...

Antzera nola dauzkagún honako erabilera hauek (zein dirén erabilera eta eredu hedagarriak ki komunikazio orokorra, hala nahi izanez gero):

A, B-ren aurka → A aurka B   (pilota-iragarkietan)

A, B-ren barnean → A barne B   (matematika arloan)  

A, B-ren gainean →A gain B   (matematika arloan)

daukagú:

A, B-ren respektuz → A respektu B 

Justuki emaitza berbera zein izanen genukén baldin latinetik zuzenean mailagatuko bagenu "respektu..." prepositiboa ("A respektu B": ikus #3219). Berdin berdin, baina orain... mailegurik egin gabe (ikus atzokoa). Euskara hutsa. [3223] [>>>]

Bigarren ikuspuntu honetatik beraz, ez ginake egongo mintzatzen gain mailegu bat, baizik soilik burúz euskararen barneko dislokazio bat. Euskara hutsa

Duela hiru egun genioen ze:

• [3219] Ikuspuntu batetik, "respektu" ikusi ahal da nola zuzeneko mailegu latino prepositibo bat (Dominus respectu servorum. → Nagusia respektu zerbitzariak) 

eta ikuspuntu hori nahikoa da ki justífikatu "respektu" prepositiboa: esan nahi baita ze, norbaitek erabili nahi badu egitura hori, erabil dagiela askatasunez (eta ez badu nahi ez dezala erabili, arazogabe ere).

Baina báda bigarren ikuspuntu bat nondik begiratu ahal zaion ki "respektu" prepositibo hori, zeren kontua da ze "respektu" hitza an ber zentzu erlazionala dagoeneko euskara da, ez dugu mailegatu behar zeren jada XVI. mendean mailegatu baitzen kin ber esangura an ondoko estruktura postpositiboa:

• ...-(r)en respectuz 

Hor "respektu" izen soila da, zeini gehitu zaion "-z" instrumentala. Ikus OEH-k zér esaten digun gain egitura hori:

b) (Tras gen.). Con respecto a, en relación a. 

Beraz estruktura postpositibo hori aspaldi euskaratu zen, euskaran dugu, ez dugu mailegatu behar, soilik behar dugu aurrératu, aurrera dislókatu, desdóblatu euskal estruktura bat bidéz euskararen mekanismo bat (mekanismo dislokatzailea, zein burutu ahal den hala aurrerantza non atzerantza). 

Bigarren ikuspuntu honetatik beraz, ez ginake egongo mintzatzen gain mailegu bat, baizik soilik burúz euskararen barneko dislokazio bat. Euskara hutsa. [3222] [>>>]

Mintzatuz gain "respektu..." eta "versus...", atzokoan aipatzen genuén euskarazko "salbu..." = "salbu eta..."

Mintzatuz gain "respektu..." eta "versus...", atzokoan aipatzen genuén euskarazko "salbu..." = "salbu eta..." ere, zeinen oinarrian dugún adjetibo latino bat an ablatiboa ("salvo", eskatuz bere osagarria an ablatiboa ere), eta zeinen garapen semantiko/sintaktikoa laburbildu ahal den honela, jarraiki gure laguntzaile GhatGpt:   

salvo X egituraren historia ez da zuzenean «salvo = excepto» esanahitik hasten. Garapen nagusia honela berreraiki daiteke, eta hemen garrantzitsua da etapa bakoitza bereiztea.

1. Latin klasikoa: salvus + ablativo absolutua

Abiapuntua salvus, -a, -um «salbu, osorik, seguru, kalterik gabe» adjektiboa da. salvo haren ablativo singularra da.

Latinez, salvus maiz agertzen da ablativo absolutoan:

salvis auspiciis
«auspizioak urratu gabe / auspizioak errespetatuz»

salva lege
«legea urratu gabe»

salvo officio
«betebeharra urratu gabe»

salvo iure
«eskubideari kalterik egin gabe»

Ciceronen eta beste autore klasikoen adibideak dokumentatuta daude.

Hemen salvo ez da preposizioa. X-rekin komunztatzen den adjektiboa da:

salvo iure
salvo = abl. sg. neutroa
iure = abl. sg. neutroa

Hasierako interpretazioa, beraz, gutxi gorabehera:

«X salbu dagoela» → «X kaltetu gabe» → «X errespetatuz».

---

2. Baldintzazko interpretazioa

Ablativo absolutuak ez du esanahi bakarra: denborazkoa, kausazkoa, kontzesiboa edo baldintzazkoa izan daiteke.

Horrela, salvo X honela uler zitekeen:

«X salbu mantentzen bada...»
«X salbu dagoela kontuan hartuta...»
«X errespetatzekotan...»

Horrek garrantzi handia du ondorengo garapenerako. Gianollo, Jędrzejowski eta Lindemannen azterketak dioenez, salvus-en ablativo absolutuaren baldintzazko interpretazioak «proviso / baldintza» esanahia sortu zuen.

---

3. Latin berantiarra: salvo eo, ut...

Hurrengo urrats interesgarria da:

salvo eo, ut...

hau da, gutxi gorabehera:

«erreserba/baldintza honekin, alegia, ...»

eo = is, ea, id izenordainaren ablativoa.

Digestan agertzen den erabileran salvo eo, ut... proviso bat ezartzen du: «honako baldintza/erreserba honekin».

Beraz, garapena:

salvus «salbu»
→ salvo X «X salbu dagoela / X kaltetu gabe»
→ «X kontuan hartuta / X errespetatzekotan»
→ «baldintza/erreserba batekin»

---

4. «Erreserba» → «X izan ezik»

Hemen gertatzen den aldaketa semantikoa oso interesgarria da.

Demagun:

salvo errore

literalki: «errorea salbu / errorea erreserbatuta».

Pragmatikoki, horrek esan nahi dezake:

«adierazitakoa baliozkoa da, erroreen kasuan izan ezik».

Hortik oso erraz sortzen da exceptive esanahia:

salvo X = X kenduta / X izan ezik

Ikerketa diakronikoaren arabera, salva veritate, salvo errore eta antzeko formula teknikoek «preserving X» → «subject to X» → «except X» bidea erakusten dute.

---

5. Erromantzeetan gramatikalizazioa

Latin berantiarreko eta Erdi Aroko erabilera horiek erromantzeetara igaro zirenean, salvo gero eta gehiago adjektiboaren ablativo gisa analizatzeari utzi eta partikula/preposizio gisa interpretatzen hasi zen.

Gaur egun euskaran daukagú "salbu..." prepositiboa eta postpositiboa ere, zeinen jatorria eta evoluzioa ez den hain diferentea respektu jatorria eta evoluzioa on "versus" edota "respectu". Aukeran. [3221] [>>>]

Neurri batean bederen, "respectu" garatu zén antzera nola "versus", jarraituz antzeko ibilbideak, eta finean emanez emaitza oparoa an anitz hizkuntza

Atzokoan mintzo ginen burúz "respektu..." lokuzio preposibo latinoa:

Gaur tokatzen da mintzatzea gain "respektu..." internazionala, zeinen abiapuntua eta oinarria den aurkitzen an latina. Eta hasiko gara esaten ze, ikuspuntu batetik, "respektu" ikusi ahal da nola zuzeneko mailegu latino prepositibo bat. Izan ere, latinez erabili zén "respectu..." prepositiboa (kin osagarria an genitiboa):

• Dominus respectu servorum.

• Nagusia respektu zerbitzariak.  

Hortxe dugu gure "respektu..." (osagarriaren deklinazio genitiboa ez da zértan sartu an mailegu prepositiboa). Beti ere aukeran, noiz komeni den.

GhatGpt-ri galdeturik nóndik garatu ziren "respectus" eta "respectu" an latina, aipatu nahi ditugu honako zehaztasun hauek:

Bai. respectus eta respectu latinezko forma bera dute oinarrian, eta bien abiapuntua respiciō, respicere, respexī, respectum aditza da.

1. Oinarrizko bilakaera

Latinezko egitura hau da:

re- + speciō → respiciō → respectus

• speciō = «begiratu, ikusi» (erroa spec-).
• re- = «atzera, berriro» edo norabide-aldaketa adierazten duen aurrizkia.
• respiciō = jatorriz gutxi gorabehera «atzera begiratu», «begirada atzera zuzendu», eta gero «begiratu, kontuan hartu». Lewis & Short-ek ere respicere «to look back or behind, to look about, ... to look at» gisa ematen du.

Aditzaren supinoa respectum da, eta hortik sortzen da partizipioa:

respiciō → respectus, -ūs m.

Hemen respectus izen abstraktua da, IV. deklinaziokoa.

2. respectus bi adieratan garatu zen

Hasieran esanahia literala zen:

respectus = «atzera begiratzea, atzera begirada»

Adibidez, Zizeronek eta Livio-k erabilera hori dute. Gero esanahia metaforikoki hedatu zen:

«begirada/arreta norabait zuzentzea» → «kontuan hartzea» → «aintzat hartzea, begirunea, konsiderazioa».

Hori da geroago Europako hizkuntza askotan «respect / respeto / respect» esanahiaren oinarria. Lewis & Short-ek adierazten du «respect, regard, consideration» esanahia jada latinez badagoela, eta Liviorengan bereziki ohikoa dela.

3. Eta nondik dator respectu?

respectu ez da beste hitz bat. respectus izenaren ablativo singularra da:

Latina	Forma	Funtzioa
respectus	nominatiboa	«begirada / konsiderazioa»
respectūs	genitiboa	«begiradaren...»
respectum	akusatiboa	«begirada...»
respectū	ablativoa	«begiradaz / konsiderazioz / kontuan hartuta»

Adibidez:

respectu rerum privatarum
«interes pribatuak kontuan hartuta»

Lewis & Short-ek berariaz jasotzen du respectu = «with regard, with respect to», eta genitiboarekin erabiltzen dela erakusten du, Livioren eta beste autore batzuen adibideekin.

Beraz, respectu latinez ez zen jatorriz preposizioa, baizik eta respectus izenaren ablativoa. Baina ablativo + genitibo erabilera errepikatuaren bidez, respectu gero eta gehiago hurbildu zen «-ri dagokionez / -rekiko / respecto a» bezalako balio erlazional batera.

Beraz, abiapuntua litzaké aditz bat: "respicere/respectum", nondik garatu zén "respectus" izena, zeinen ablatiboa dén "respectu" gerota erabiliagoa kin goragoko zentzu erlazionala. Ez al digu guzti honek gogoratzen (neurri batean bederen) nóla sortu zen "versus" prepositiboa (kin osagarria an akusatiboa)? Gogora daigun:

• [3077] Baina mintzo gaitezen burúz "versus": Nóla sortu eta evoluzionatu zén oraingo preposizio hori? Nóndik dator? Nóla heldu zaigu?

Baina mintzo gaitezen burúz "versus": Nóla sortu eta evoluzionatu zén gure oraingo preposizio hori? Nóndik dator? Nóla heldu zaigu?

Has gaitezen esaten ze egungo euskal preposizio horren jatorria aurkitzen da an aditz latindar bat ("verto/vertere") zeinen partizipioa baitzén gure intereseko "versus" forma hori. Ikus aditz horren sarrera-hasiera an Oxford Latin Dictionary:

Bide batez aipatu ze halako jatorri verbala izaten dá preposizio-iturri tipiko horietakoa hala an latina nola an euskararen latin-jatorriko preposizioak nola "versus" edo "salbu" halanola ere an euskara barneko jatorrikoak nola dirén "lekat" edo "gehi", hola berriro erakutsiz ze, maiz esan dugunez, euskararen garabideak dirá hain propialak nola universalak. Baina segi daigun.

Jatorri verbal horretatik sortu zén "versus" hitza an lexiko latindarra (nondik gaztelanian "verso" eta euskaran "bertso"), halanola ere "versus" adverbio bat (ikus beherago) eta gure intereseko "versus" postposizioa ere, erakutsiz noláko emankortasuna lortu ahal den, normaltasun osoz. Jo daigun berriro ki goragoko Oxford Latin Dictionary:

nondik:

2 (w. prepositional force, placed after an acc.) In the direction of, towards: a (following the names of towns). b (followling other geographical names, names of cardinal points; also rarely preceding).[Oxford Latin Dictionary]

Hor ikusten dugú ze hasieran "versus" kokatzen zén ondóren hiri-izenak an akusatiboa, postpositiboki:

• Romam versus

eta baita ondóren bestelako referentzia geografikoak. OLD-k ondo egokiro zehazten digunez, azken kasu horretan hasten ziren agertzen zenbait salbuespen prepositibo (also rarely preceding), akaso zeren referentzia horiek ez gutxitan izanen zirén luzeagoak zein hiri-izenak.

Dakigunez, salbuespenezko "versus" prepositibo horiek gerora bihurtuko zirén "vers" preposizioa an frantsesa edota "verso" preposizioa an italiera. Eta, jakina, erro horretatik bertatik gerora sortuko zén gure intereseko "versus", baina horretarako, oraindik gertatu beharko zirén zenbait bilakaera zeintaz saiatuko garen mintzaten an ondorengo sarrerak.

Hortaz, esan geinke ze, neurri batean bederen, "respectu" garatu zén antzera nola "versus", jarraituz antzeko ibilbideak, eta finean emanez emaitza oparoa an anitz hizkuntza (ikus ere #3078). [3220] [>>>]