"..., iakin dezan gabe [= 'sin que sepa'] ea duenz." (OEH) → "..., gabe jakin dezan ea duenz." (antzera nola "amoreagatik...", "arren..." edo "beldurrez..."

Atzokoan amaitzen genuén gure sarrera esánez:

Bai, rimagatik bada ere, hortxe dugu "baga" prepositibo bat. Bide batez, bihar saiatuko gara gogoratzen euskararen mekanismo zahar bat nondik "baga" (edo bere edozein aldaera) bihurtu ahal den aukera prepositiboa.

eta hor doá mekanismo/eredu hori nondik euskarak bere baitatik naturaltasunez sortu ahal duén "baga" prepositibo bat:

• [611] Antzera ere: ..., gabetanik jakin ditzadan zure manü saintiak. 

Atzoko sarreran genioen ze "..gabe" postposizioa ere prepositiboki desdoblatu daiteke jarráiki ber mekanismoa zein jarraitu dutén beste partikula postpositibo batzuk, esan nahi baita jarráiki euskararen mekanismo propio bat. Horrela, eta abiatuz tikan esaldi hau:

Emadazü enthelegia, zure manü saintiak jakin ditzadan amurekatik.

azken sarreran ikusi dugu nóla batera itzulikatu ahal dén hori multzoa osatua ganik "aditza + postposizioa" afin bihúrtu:

Emadazü enthelegia, jakin ditzadan amurekatik zure manü saintiak. Mst. 2, 1. [OEH]

baina, antzera ere, euskaran ez gutxitan ikusi dugu nóla itzulikatzen zén soilki partikula postpositiboa, zein, kasu honetan, litzakén "amurekatik":

Emadazü enthelegia, amurekatik zure manü saintiak jakin ditzadan.

edota partikula (orain prepositiboa) eta aditza berriro elkartuta:

Emadazü enthelegia, amurekatik jakin ditzadan zure manü saintiak.

zein, laburrago, bihur litekén:

Emadazü enthelegia, amurekatik jakin zure manü saintiak.

Orain, jar dezagun "...gabe(tanik)" postposizioa ordezta "...amoreagatik" an ber esaldia:

Emadazü enthelegia, zure manü saintiak jakin ditzadan gabe(tanik).

eta, nola ikusi dugun an aurrerko sarrera, batera aurrera genitzake "aditza + postposizioa":

Emadazü enthelegia, jakin ditzadan gabe(tanik) zure manü saintiak.

baina baita itzulika genezake soilki partikula postpositiboa, zein, kasu honetan, litzakén "gabe" edo "gabetanik":

Emadazü enthelegia, gabetanik zure manü saintiak jakin ditzadan.

edo. partikula (orain prepositiboa) eta aditza berriro elkartuz:

Emadazü enthelegia, gabetanik jakin ditzadan zure manü saintiak.

zein, laburrago, bihur litekén:

Emadazü enthelegia, gabetanik jakin zure manü saintiak.

Antzera nola itzulikatu zirén "baizik..." edo "...arren" edo "...amoreagatik", desdobla daikegu "gabetanik...", edo berdin ere "gabé...".

edo beste hau ere:

• [467] "... amoreagatik ondo bizi gaitezen" = "... bitarten ondo bizi gaitezen" 

Eta antzera nola, adibidez "...amoreagatik" edo "...arren" desdoblatu baitziren an "amoreagatik..." edo "arren...", era berean ere desdobla daiteke "...bitartean" an "bitarten...". Ikus daigun:

Zerbait egin behar dugu, ondo bizi gaitezen amoreagatik
Zerbait egin behar dugu, ondo bizi gaitezen arren
Zerbait egin behar dugu, ondo bizi gaitezen bitartean 

eta euren kideak:

Zerbait egin behar dugu amoreagatik ondo bizi gaitezen
Zerbait egin behar dugu arren ondo bizi gaitezen
Zerbait egin behar dugu bitarten ondo bizi gaitezen

Berdin ere.

Behin aukera prepositiboa izanda (aurkeztuz aditzak), bere erabilera orokortuko litzake aurkeztuz izen soilak ere, non aditza konsideratu ahal dén eliptiko. [2990]

Lazarraga (XVI. mendea): "... bapere baga lagunic..." kin "baga..." prepositiboa

Gaurkoan tartetxo bat egin nahi genuke afin ez ahaztu aipátzen ondoko erabilera ganik Lazarraga an bere ezkuizkribu famatua (aipatua an Céline Mounole-ren tesia: "Le verbe basque ancien: étude philologique et diachronique", zeintan ari nintzen):

Ese banatan biei cirean,
ceñac eusten alcarri;
eurac biac oy ebilcen,
bapere baga lagunic
gazte cirean arrean, bana
azquero beti loruric.

[Lazarraga, XVI. mendea, aipatua an Mounole-ren tesia, 2014:58]

Bai, rimagatik bada ere, hortxe dugu "baga" prepositibo bat. Bide batez, bihar saiatuko gara gogoratzen euskararen mekanismo zahar bat nondik "baga" (edo bere edozein aldaera) bihurtu ahal den aukera prepositiboa. [2989] [>>>]

Analogia areagotua (kin "zaio"): "zaizko → zaizkio / zaizkizaio" eta higadura ezberdina (abiatuz ti "zaizkio" orokorra): "zaizkio > zazkio / zizkio" (indartuz atzoko interpretazioa)

Atzokoan izan genuén urrutiko ikuspegi (orokortzaile eta sinplifikatzaile) bat gain euskararen erdialdeko "haiek-hari" formak, bidéz "za(i)zkio" hori (an Euskararen Herri Hizkeren Atlasa, EHHA)...

... zeintan dauzkagún honako bi aldaera hauek:

• zaizkio

• zazkio

eta non, nolabait esan, lehen "-i-" hori (an "zaizkio", zein den jatorrizkoa, alegia ber "-i-" zein dagoen an "zaio", an "zaizko" eta baita an "izan" aditza ere: ikus #2945), analogiaz errepikatu da an azken silaba (analogia kin "zaio"), sortuz gure "zaizkio" redundante derivatua, nondik gero hasi den elíminatzen redundantzia hori an "zazkio" (emanez "zezkio" ere):

• zaizko → zaizkio > zazkio (zezkio)

Modu horretan biríbilduz lehen "-i-" horren nolabaiteko mugimendua ki bigarren silaba.

Horrek guztiak, hala banaketa geografikoak nola aldaera horien sekuentzia logiko horrek, sendoki sugeritzen digu ze "-zko / -zka" formak dirá zaharragoak zein "-zkio" amaierak, berriro ere.

Nolabait esán atzoko azén teleskopioa. Gaurkoan nahi genuke gehiago findu gure lentearen ikuskera (detailea, lupa moduko batez), finéz ikusi zenbait partikularitate lokal zein akaso digúten lagunduko hobeki ulertzen adizki horien bilakabidea. Ikus adibidez ondoko datuak tikan Berako varietatea:

zeintan aurkitzen ditugún honako aldaera dialektalak (an Pedro de Yrizar-en "Morfología del verbo auxiliar. Alto navarro septentrional", 1992):

eta non, espero genuenez, forma orokorrena izanen litzaké "zaizkio", nahizta, era berean, eta bakartuagoa, ikusten dugún adibidez forma oso berezi hau an Etxalar:

• zaizkizaio

zein, herri berean, txandakatzen den kin "zaizkio" formak, eta zeintan esanen genukén ze areagotu egin da hóri atzo aipatutako analogia kin "zaio" harik errépikatu horren hasierako "zai" osoa:

• zaizkizaio

halan ze ondorioz, alde batetik agertzen zaigú hirugarrenez "-i-" redundantea eta bestetik bigarrenez "za" redundantea ere, hola indartuz gure atzoko hipotesia ezen "zaizkio" sortu dá (nagusiki) zatio analogia kin "zaio", zein ez den analogikoa.

Beste alde batetik ikusi ahal dugú beste forma hau ere an Lerin:

• zizkio

zein, herri berean, txandakatzen den kin "zaizki-" eta "zazki-" formak an beste adizki batzuk, halan ze argi dirudi ze aurkitzen garen aurrén higadura partikular ezberdin bat, berdin abiátuz ti "zaizkio" orokorra:

• zaizkio > zazkio / zizkio

Bai analogia areagotu horrek (respektu "zaio"), bai higadura ezerdin horrek (zazkio / zizkio) indartzen dúte atzoko ibilbidea:

• zaizko → zaizkio / zaizkizaio > zazkio / zizkio

 halan ze errepikatu behar dugu atzoko bukaera bera:

Horrek guztiak, hala banaketa geografikoak nola aldaera horien sekuentzia logiko horrek, sendoki sugeritzen digu ze "-zko / -zka" formak dirá zaharragoak zein "-zkio" amaierak, berriro ere.

[2988] [>>>]

Erdialdean: zaizko → zaizkio > zazkio (zezkio), sendoki sugerituz ze "-zko / -zka" formak dirá zaharragoak zein "-zkio"

Duela hiru egun ikusten genuén honako banaketa geografikoa, referitua ki"dizkio" eta esangura bereko aldaera dialektalak:

Hasteko, bota deiogun begiratu bat ki egungo banakeka geografikoa on "dizkio" moduko aldaera dialektalak, konsultatuz Euskararen Herri Hizkeren Atlasa ganik Euskaltzaindia:

Interesgarria iruditzen zaigu nóla justu bi bazterretan, ekialdekoan eta mendebaldekoan, gelditu dirén "-tzo" formak:

• deitzo

• (deu)tzos

Azken adizki horretan "-tzo-" hori ez da funtzionatzen nola benetako pluralgilea (zein dén bukaerako "-z > -s" hori), baina, jada zehaztuta dugunez (ikus adibidez #1809), "-tzo-" hori litzaké arrastoa on jatorrizko forma plural bat ("de(ra)utzo") zein, evoluzioaren zurrunbiloan, amaitu da aplikatua ki objetu singularrak, halan ze, interesgarriki, hizkera batzuetan ez da agertu puralgile berririk (forma berak erabiltzen dira kin objetu singularrak eta pluralak) eta beste batzuetan garatu da goragoko "-z > -s" pluralgile formalki redundantea. nahiz ez semantikoki. 

Bazterretako forma horien ondoan, bi aldeetan ere eta esparru zentralagoan, agertzen dirá nagusiki "-zko" edo "-zka" formak nola:

• dazko

• dizko

• dizka

• daizko

• diozka

• dozko

Eta soilik hizkera gutxi batzutan agertzen zaigú "-zkio" aldaerak, nagusiki area zentralean:

• dizkio

• dazkio

Behin "nork nori-nor" adizki hori ikusita ("hark-hari-haiek" = "dizkio"), gaurkoan ikusi nahi genuké ber banaketa baina referitua ki "nor-nori" ("hura-hari" = "zaizkio") batukoa eta esangura bereko aldaera dialektalak; izan ere, gehienetan bi paradigma horien bukaerak formalki lotuta agertzen dira, akaso hobeki erakutsiz euren jatorria. Ikus daigun, beraz:

non ikusten ditugún bazterretan "-zko / -zka / -koz"  eta "-tzo", bitárten erdialde partean nagusitzen dén gure interes bereziko "-zkio" an adizki bikoitz hau:

• za(i)zkio

zeintan dauzkagún honako bi aldaera hauek:

• zaizkio

• zazkio

eta non, nolabait esan, lehen "-i-" hori (an "zaizkio", zein den jatorrizkoa, alegia ber "-i-" zein dagoen an "zaio", an "zaizko" eta baita an "izan" aditza ere: ikus #2945), analogiaz errepikatu da an azken silaba (analogia kin "zaio"), sortuz gure "zaizkio" redundante derivatua, nondik gero hasi den elíminatzen redundantzia hori an "zazkio" (emanez "zezkio" ere):

• zaizko → zaizkio > zazkio (zezkio)

Modu horretan biríbilduz lehen "-i-" horren nolabaiteko mugimendua ki bigarren silaba.

Horrek guztiak, hala banaketa geografikoak nola aldaera horien sekuentzia logiko horrek, sendoki sugeritzen digu ze "-zko / -zka" formak dirá zaharragoak zein "-zkio" amaierak, berriro ere. [2987] [>>>]

"deuat/deunat" ezin dira lotu kin "'eutsi"

Zioén atzo Josu Lavin-ek respektu "*eradun"-go jatorria on "deutsat/deutzat" moduko adizkiak:

Hola da, duda bat ere gabe!

Bai, holaxe litzake. Horren harira hor doá ondoko sarrera hau:

• [1813] "deutsat/deutzat" aisa lotu ahal dira formalki kin "*eradun" objetu-pluralak (de(ra)utzat > deutsat") bitárten "deuat/deunat" ezin diren lotu kin "'eutsi"

Jarraituz kin atzoko ildoa, kontua da ze "deutsat/deutzat" aisa lotu ahal dira formalki kin "*eradun" objetu-pluralak ("de(ra)utzat > deutsat"), bitartean eta "deuat/deunat" ezin diren lotu kin "'eutsi".

Hortaz gogoratu nahi genuke honako sarrera: 

• [1806] Yrizar (1980): "Clasificación de las formas familiares  [mendebaldekoak] con objeto indirecto de segunda persona, de acuerdo con la ausencia o presencia de '-st-' en ellas"

Atzokoan komentatzen genuén ze existitzen dira mendebaldeko adizki batzuk non akaso gorde diren forma singular regularrak, eta non beraz ez den agertzen "-z- > -s-" printzipioz pluralak. Eta aipatzen genituén honako bi adizki printzipioz singular regularrak:

eta hiri?

• deuat

• deunat

zein bai erabiltzen baitira an euren forma regular sigularra.

Hortaz, esan daigun ze Pedro de Yrizar-ek (1980) jasotzen ditú bi forma horiek an bere "Sobre las formas verbales vizcaínas con objeto indirecto de segunda persona", azpi honako azpititulua:

Clasificación de las formas familiares  [mendebaldekoak] con objeto indirecto de segunda persona, de acuerdo con la ausencia o presencia de '-st-' en ellas [Yrizar, 1980:86]

Hortxe daudé, adizki batzuk kin "-z- > -s-" printzipioz plurala, eta besteak gabén "-z- > -s-" hori, zein akaso dirén jatorrizko singularrak.

Genioenez, "deutsat/deutzat" aisa lotu ahal dira formalki kin "*eradun" objetu-pluralak ("de(ra)utzat > deutsat"), bitartean eta "deuat/deunat" ezin diren lotu kin "'eutsi".

Horren inguruan saiatu ginen an atzoko zatitxo hau (2023):

Horren harian, hizkera batzuetan aurkituko ditugu forma printzipioz plural horiek an erabilera bikoitza, singular/plurala ("deust/ deutsut /deutso"), eta bestalde, adizki batzuetan aurkituko dugu ["*eradun" aditzaren] forma singular regularra, printzipioz zaharragoa ("deuat/deunat"), zeintan ez den arrastorik ti pluralgilea. [an gure "Ezbidea vs Garabidea" barnén Mikel Mendizabal-en "Euskara Orain. Eraginkortasuna helburu", 2023:98]

Bai, "deuat/deunat" ezin dira lotu kin "'eutsi". [2986] [>>>]