Zér dago horretan guztian "ad hoc", injustifikatua, ez razonatua?

Itzul gaitezen ki komentarioak gain "respektu..." an #3226, aipatuz "kixmi a bildua iservicesmail.com", zein hasten dén honela:  

1. Nire iritziz, ez da onargarria.
Euskara ad hoc preposizioz hornitzea ez zait iruditzen biderik onena hizkuntza garatzeko.

Horretaz, gogoratu nahi dugu ze planteatzen ari gara sintaxi buruazkenaren arazo sistemiko bat zein soilik bideratu ahal dén an modu egokia (eta lehiakorra) derivatuz (garatuz) aukera prepositiboak zeinekin konpóndu oraingo estuasun diskursibo larriak. 

Horren oinarrizko planteamendua razonatu zen an gure "Euskararen garabideak" (2002, ikus #3043), zeinen ostean jarraitu dugún lantzen gure argumentuak eta erabiltzen modu ezberdinetako aukera prepositiboak arrén joan konprobatzen euren bideragarritasun funtzionala. 

Aukera horien artean dugú "respektu...", zeinen versio postpositiboa jada existitzen zen an euskara (itxura guztien arabera mailegatua ganik Leizarraga, onartua ganik haren supervisoreak eta berrerabilia ganik Tartas), halan ze soilik egin da haren dislokazio prepositiboa zatio arrazoi diskursiboak (irekitasuna, progresibitatea,...). 

Lanabes hori (zein berdin ere ikus litekén nola mailegua) akaso lehen aldiz erabili zén an 2003ko gutun bat publikatua an Berria (ikus #3190):

Ber "respektu..." prepositibo hori ere erabiliko genuén adibidez an liburu bat publikatua ganik EHU eta Mondragon Unibertsitatea (ikus #3242):

Adibidez, Joanes Urkixo idazleak erabili zituen hiru "bitartean eta..." an artikulu labur bat zein publikatu zen an aldizkari literario bat (Ttu ttua, 1985), eta justuki erabilera horiek ematen digu guri gaur egun sostengua ki erabili estruktura hori. Hain sinple nola hori. Hori da bidea.

Ikus gure ondorengo textua titúlatzen:

• Analisi ekonomikotik hurbilpena (Rubio, 2005)
  

zein hasten den honela:

Artikulu horretan (zeintaz esan behar dugun ze publikatu baitzen batere arazorik gabe, normalitate osoz), erabili nituén, baita normaltasun osoz, hainbat SVO ordena, hainbat estruktura erlatibo (espezifikatiboak edo explikatiboak), "ezen" konpletiboak, "ezi" edo "nola" konparatiboak, "noiz" edo "harik eta" denborakoak, "afin" finalak, "bitartean eta" batzuk ere, eta lehenengo paragrafo horretan ikusten dugu "respektu" bat. Bai, argiki, hori da bidea ki bultzatu aldé aukerako sintaxi potenteagoa, progresiboagoa eta, denaz gain, eraginkorragoa.

halan ze, lanabes hori bázebilen hortik zehar egiten bere bidetxoa noiz Natalia Munitxa-k egin zuén bere saioa (ikus #3226), erantzunez ki itzulpen-arazo bat. Zér dago horretan guztian "ad hoc", injustifikatua, ez razonatua? 

Guk horretan guztian soilik ikusten dugu reflexio luze bat, planteatuz arazo sistemiko bat, ondo razonatua, eta tajuzko soluziobide bat, tajuzko bide bakar bat: garabidea, erabiliz euskararen mekanismoak eta materialak, ustiatuz euskararen aukerak (ordéz ezbidea, oraintxe duguna). [3250]

Plazer bat da erantzutea

Atzokoan Josu Lavin-ek:

Bicain explicatua! Anhitz esquer!

Eskerrik asko! Plazer bat da erantzutea. [3249]

Behin jakinda zéin den izen-sintagmaren zentzua (zentzu sintaktiko/semantiko/expresiboa), izen-sintagma horren informazioa antolatu ahal da lasaiago, adibidez aprobetxatuz izenaren aurreko aldea (murritza, komunikatiboki ondo baldintzatua) ki kokatu haren inguruko informazio bereziki kontextuala

Genioen atzo:

Zioén atzo [herenegun] Josu Lavin-ek:

Euscalçaindia bat dathor quin Elhuyar.

Soilik esan ze "kin" soziatibo prepositiboa da posibleki euskarak duen aukerarik onena ki garatu (derivatu) halako soziatibo ireki, potente, jarraitua, progresiboa.... (ikus horretan #599 edota #788)

Behin "kin" emanda, entzuleak edo irakurleak bádaki ze jarraian datorkio sintagma nominal bat, zeinen lotura sintaktiko/semantiko/expresiboa kin bere aurreko aditza ("dator") jada eman zaion ("kin": lotura soziatiboa), halan ze datorren informazio hori...

• ... jada lotu ahal du sintaktikoki an bere entendimendua/diskursoa, 

• ... jada lotu ahal duen semantikoki an bere entendimendua/diskursoa,

• ... jada lotu ahal duen expresiboki an bere entendimendua/diskursoa.

Bai, behin aditz rhematikoa aurreratutakoan ("bat dator"), ondoko preposizioa ("kin") dá burua on sintagma preposizional bat eze konplementatzen du aditza (ez izena), eta zeinen osagarria dén justuki ondoko izen-sintagma (alde batera utziz determinatzaile-sintagmak), non, orain, informazioa antolatu ahal da´lasaiago, adibidez aprobetxatuz izenaren aurreko aldea (murritza, komunikatiboki ondo baldintzatua) ki kokatu haren inguruko informazio bereziki kontextuala. Adibidez: 

• Euskaltzaindia bat dator kin gure tesia.

non "gure" dén osagarri genitibo bat oso kontextuala (hain kontextuala nola "gu geu"), zein ondo kabitzen dén aurrén izena ("tesia"). Antzera, eman geinké:

• Euskaltzaindia bat dator kin gure hemengo tesia.

non "hemen" dén adverbio oso kontextual bat zein interkalatu dugun artén "gure" eta "tesia" ("gure hemengo tesia"). Era berean interkalatu geinkén "gaurko" izenondo adverbial ondo kontextuala:

• Euskaltzaindia bat dator kin gure gaurko tesia.

Eta, nahizta akaso ez izán en hain beharrezkoa, hiruak ere elkarrekin jar litezke gabén arazo berezirik zatio hiruren kontextualitate handia:

• Euskaltzaindia bat dator kin gure hemengo gaurko tesia.

Horiek dirá 7 silaba lehenago ze izena (3 silaba), baina oso informazio kontextuala izanik, ametitzen da.

Jakina, izen-sintagma hori luza liteke nahierara katéatuz beste sintagma prepositibo edo perpaus-sintagma rhematikoagoak (zeintan, berriro, behin zentzua emanda, sintagmak tipikoki antolatuko dirá jarráiki irizpide informatibo/diskursiboak):

• Euskaltzaindia bat dator kin gure hemengo gaurko tesia burúz... zein... an... noiz...
  

Horrela, lehengo eguneko "... kin hemengo gaurko gaia" ganik Erramun (ikus #3243) litzaké laburragoa zein gure gaurkoa ("kin gure hemengo gaurko tesia"), nahizta, berriro diogu, akaso ez da hain beharrezkoa konposizio bikoitz hori ("hemengo gaurko"). [3248]

"kin" soziatibo prepositiboa da posibleki euskarak duen aukerarik onena ki garatu (derivatu) halako soziatibo ireki, potente, jarraitua, progresiboa....

Zioén atzo Josu Lavin-ek:

Euscalçaindia bat dathor quin Elhuyar.

Soilik esan ze "kin" soziatibo prepositiboa da posibleki euskarak duen aukerarik onena ki garatu (derivatu) halako soziatibo ireki, potente, jarraitua, progresiboa.... (ikus horretan #599 edota #788)

Behin "kin" emanda, entzuleak edo irakurleak bádaki ze jarraian datorkio sintagma nominal bat, zeinen lotura sintaktiko/semantiko/expresiboa kin bere aurreko aditza ("dator") jada eman zaion ("kin": lotura soziatiboa), halan ze datorren informazio hori...

• ... jada lotu ahal du sintaktikoki an bere entendimendua/diskursoa, 

• ... jada lotu ahal duen semantikoki an bere entendimendua/diskursoa,

• ... jada lotu ahal duen expresiboki an bere entendimendua/diskursoa.

Behin "kin" hori jasoa, entzuleak edo irakurleak bádaki ze jarraian ez zaiola etorriko...

• Euscalçaindia bat dathor an...

• Euscalçaindia bat dathor gain...

• Euscalçaindia bat dathor zatio...

• Euscalçaindia bat dathor zeren...

• Euscalçaindia bat dathor nahizta... 

• Euscalçaindia bat dathor respektu... 

• Euscalçaindia bat dathor bitárten...
  

• ... 

ondo erlajatuz expresioa, nabarmenki noiz ondorengo informazio rhematikoa dén luze edo konplexua, baina baita noiz ondorengo izen-sintagma dén laburra edo sinplea. Adibidez, goragoko adibidean, "kin" horrek prestatzen gaitu ki jaso ondorengo izen propioa ("Elhuyar") guztiz libre ti interferentziak, isolatuki. argiki.

Jakina, halako aukerak horixe dira: aukerak. Inori ez zaio behartzen ezer ere erabiltzen. Inori ez zaio debekatzen ezer, soilik ematen zaio aukera gehigarri bat, badaezpada erabili nahi duen. Holaxe,  aukeran. Euskara hutsa. [3247] [>>>]

Gakoa da ze aukera prepositiboak funtzionatu egiten dira (noiz erabiltzaileak nahi duen)

Atzokoan genioenez, bilatu ahal dira zirrikitu anekdotikoak nondik finean saiatu degradatzen eta porrokitzen aukera prepositiboak (izan ere, euskara prepositibo deitutakoa ez da baizik betiko euskara osoa kin aukera prepositibo estrategiko gehiago, ikus atzokoa eta #3243), aprobetxatu ahal da edozein huskeria ki bota egundokoak aurká saio garatzaileak, apelatu ahal da ki gure hizcunça orhoitzapen historicoa (sic) afinda finean aritu kontrá euskararen mekanismo sortzaile-garatzaileak, zein kokatzen dirén barnen gure tradizio garatzailea (non baita sartzen dirén maileguak nola "...-(r)en  respektuz"), mintzatu ahal da hontaz eta hartaz, aldé edo kontrá euskararen garabideak, aldé edo kontrá aukera irekiak, progresiboak..., eta hori ondo dago (bakoitzak erakusten baitu bere erretratua), baina, azken buruan... gakoa, azken gakoa da ze aukera prepositiboak funtzionatu egiten dira (noiz erabiltzaileak nahi duen). Arrazoiak emandakoan, hor dute gure kritikariek azken buruko ARAZOA; hori da, finean, KUESTIOÁ: aukera prepositiboak funtzionatu egiten dira (noiz erabiltzaileak nahi duen) [3246] [>>>]

Bádugu "nola...", "berdin nola...", "antzera nola..." (azken hori berriki derivatua bidéz euskararen mekanismoak), "orobat nola..." familia prepositibo guztiz funtzionala jada garatua an "gure hizcunça orhoitzapen historicoa" (sic)

Behinda atzokoan Josu Lavin-ek erántzun honela ki gure atzoko sarrera razonatua:

Leguez gura duçun!
Baina, ez!
No cuela.

eta herenegun esán ze (hor kontrajartzen genituén errore anekdotikoak eta arazo sistemikoak):

"Bai, porrokitzailea eta degradatzailea da euskara prepositivoa, ceren aphurcen baitu gure litteratur traditionearequin, hau da, gure hizcunça orhoitzapen historicoarequin."

ohartarazi nahi genuke ze Josu, an bere animoa ki bilatu zirrikitu anekdotikoak nondik finean saiatu  degradatzen eta porrokitzen aukera prepositiboak (izan ere, euskara prepositivo deitutakoa ez da baizik betiko euskara osoa kin aukera prepositibo estrategiko gehiago, ikus #3243), ahaztu egiten da kin euskararen tradizioa, euskararen tradizio garatzailea, non aukera prepositiboak ez diren gutxi, baizik anitz eta era anitzetatik garatuak, erakutsiz bideak, zein ez diren baizik garabideak; alegia, ahaztu egiten da kin euskararen tradizio hori berbera zein gorde nahi duen, ahaztu egiten da kin...

... gure hizcunça orhoitzapen historicoa... [Lavin]

Zeren, zorionez, gure hizcunça orhoitzapen historicoa (sic) dá askoz sakonagoa, zabalagoa eta luzeagoa zeinda Josu-ren ikuspegi motza, murriztailea eta are itsua respektu euskararen mekanismo sortzaile-garatzaileak, antzera nola den itsua respektu potentzia diskursibo-expresiboa on aukera prepositiboak.

Esan nahi baita ze, diogunez, gure hizkuntza oroitzapen historikoan (sic) garatu dirá hainbat tresna prepositibo, eta ez gutxitan bidéz modu bateko edo besteko dislokazio garatzaileak, nola an kasu hau (ikus #456):

• "... egin dezagun arren" = "arren-eta... egin dezagun" = "arren... egin dezagun" = "arren egin dezagun..."
  

zeinen antzeko bidetik bideratu geinkén honako dislokazio hau ere (hala nahi edo behar izanez gero):

• Gura duzun (dezazun) legez! = Legéz gura duzun (dezazun)!

zein litzakén ber egitura ze Josu-k erábili gorago, eta zeinen haritik, pixkat gehiago tiraka, deriva litezkén honako hauek ere (hala nahi edo behar izanez gero):

• "... gura duzun legez" = "legez-eta... gura duzun" = "legéz gura duzun..."

Esan nahi baita ze, printzipioz, "legéz..." prepositiboa izanen litzaké ondo zilegia tikan ikuspuntua on gure hizcunça orhoitzapen historicoa (sic), aski antzera nola izan zén ondo zilegia derívatzea "merexian..." (= "ordezta...", ikus #703), edo bide beretik derivatutako "gabe(tanik) eta..." (= "gabén...", ikus #2990), edota Jesus Mari Agirre-k proposatutako "amorez eta..." (= "amorez...", ikus #210), adibidez.

Beste kontu bat da tresna konkretu bakoitzaren aportazio (funtzional) gehigarria respektu funtzio bereko beste forma prepositibo batzuk zein jada existitzen diren, edo existitu ahal diren. Alde horretatik, guk ez dugu ikusten bereziki aportatzaile halako desdoblamendu zehatz hori ("legéz..."), konsideratuz ze bádugu familia prepositibo oso bat osatua kin "nola...", "berdin nola...", "antzera nola..." (berriki derivatua bidéz euskararen mekanismoak), "orobat nola..."..., zein dén erabat funtzionala eta jada garatua an gure hizcunça orhoitzapen historicoa (sic), alegia bádugu:

• Nola gura duzun (dezazun)!

ederra, hain ere ederra nola degradatua, porrokitua eta, finean, marginatua eta ahaztua ganik teoria ofizialak, nondik segitzen dén euskara estandarra, zein azken buruan dén hori berbera zeini Josu Lavin-ek deitu berri dión... modernoa.

Eta, zer esanik ez, are degradatuagoak, porrokituagoak eta, finean, marginatuagok eta ahaztuagoak daudé euskararen mekanismo propialak (bide batez, hain propialak nola universalak), ez direlarik konsideratzen euskararen ondare ganik gure elite linguistikoak, nork tratatzen dituzté halako mekanismoak antzera nola balira beste orbita bateko mekanismoak, nola balira mekanismo extralurtarrak zein ez zaizkion interesatzen ki gaur egungo euskara, zeren, itxuran, tresna funtzionalez gainezka egonen litzake, sobera. 

Ez, kontua ez da nola nik nahi dezadan (hala balitz!), kontua da nola den. [3245] [>>>]

Lehen partean adierazten da sintagma prepositibo inesibo sinple bat, arazobakoa ("an libertatea"), eta bigarrenean, esaldi-bukaeran isolatua, agertzen dá "berea", zeintan autoreak, dirudienez, jarri nahi du enfasia afinda hobeki prestátu hurrengo esaldiko kontrastea kin "neurea" ("... 'berea'. Nik 'neurea' nahi dudalakoz")

Zioén atzo Josu Lavin-eK:

Erramunen hitzac hauec içan ciren:

Bakoitza an bere libertatea / an libertatea berea. Nik neurea nahi dudalakoz.

Eta guero nic idatzi nuen forma correctoa prepositivoqui:

AN BERE LIBERTATEA!!!

Seinalatu nahian, bada, ecen AN LIBERTATEA BEREA ceharo incorrectoa dela ikuspunctu prepositivo batetic, aurrecoaren valioquidea baliz beçala.

Beraz, Josu-k esan nahi zuen ze "an bere libertatea" zén forma korrektoa, bitárten "an libertatea berea" zén ceharo incorrectoa, ikuspunctu prepositivo batetic, aurrecoaren valioquidea baliz beçala.

Ikus daigun. Esapide horretan ikusten dugú 

"an libertatea" + "berea"

zeintan lehen partean adierazten da sintagma prepositibo inesibo sinple bat, arazobakoa ("an libertatea"), eta bigarrenean, esaldi-bukaeran isolatua, agertzen dá "berea", zeintan autoreak, dirudienez, jarri nahi du enfasia afinda hobeki prestátu hurrengo esaldiko kontrastea kin "neurea" ("... berea. Nik neurea nahi dudalakoz"). Esan nahi baita ze, bukaerako posizio horretan eta forma horretan ("berea" aurrez-aurré "neurea"), argiago gelditzen da aipatutako aurkaritza artén "berea" eta "neurea". 

Ez litzake, beraz, errore bat ceharo incorrectoa, baizik saio exitoso bat ki jarri enfasi gehiago an lehen esaldiko elementu hori ("berea") zeinekin egin nahi dén kontrastea ("neurea") an azken esaldia. [3244] [>>>]

"mihi = niri → a(d) m(ih)i = a mi = ki niri", zein dudagabe izanen dén aldrebeskeria redundante, porrokitzaile eta degradante horietako bat; halan ze, suposatzen dugunez, Josu Lavin-ek esanen dú soilik "mí" eta ez "a mí", zeren, "ez da nahicoa?"

Duela gutxi Erramun Gerrikagoitia-k orriotan zioén honako hau (ikus #3240):

Bakoitza an bere libertatea.

zeini Josu Lavin-ek erántzun (ikus #3240):

AN BERE LIBERTATEA!!!

Horren gainean guk komentatu genuen ze (ikus #3241):

Dirudienez, 3240. sarreran, Josu asaldatu da zeren erabiltzen dugu "an" inesibo prepositiboa ki aurkeztu sintagma inesibo luzeak, laburrak, konplexuak, sinpleak, enuntziatiboak eta edozein modukoak. 

Soilik esan ze "an" inesibo prepositiboa da posibleki euskarak duen aukerarik onena ki garatu (derivatu) halako inesibo ireki, potente, efiziente, efektibo eta... modernoa.

Eta Josu-k erántzun (ikus #3241):

Ni ez naiz asaldatzen AN preposizioaren erabileraz. Bai, ordea, gaizki erabiltzen denean.

Guk ez dugu aurkitu hutsik an goragoko erabilera ganik Erramun. Zéin ote da arazo hiperlarri hori ze merézi letra larriak eta hiru zeinu exklamatibo? Berriro diogu: guk ez dugu aurkitu errorerik, baina halakorik egonen balitz (mesedez esan zéin), izanen litzaké justuki hori: errore anekdotiko bat (zein ez dén arazo sistemiko bat), izanen litzake errore bat antzekoa nola beste edozein errore anekdotiko zein gerta litekén noiz erábili edozein tresna.

Esan nahi baita ze hemen kontua ez dira Erramun-en (edo Josu-ren edo nire) erroreak noiz idátzi hau edo bestea, hemen kontua da sistema; alegia, aukera prepositiboak izan ala ez izan, hori da kuestioa. Behin aukera funtzionalak izandakoan, hiztunak erabiliko ditú aukera horiek nola nahiago duen (eta bai, batzuetan hobeto eta beste batzuetan ez hain ondo), baina duda gabe, aukera prepositiboak izanda, sistema bihurtzen dá askoz potenteagoa, jarraituagoa, irekiagoa, flexibleagoa,..., efizienteagoa, efektiboagoa eta baita modernoa ere, esan nahi dugú: modernoa zinez.  

Baina Josu, besterik ezean antza, tematu egiten da kin ustezko erroreak ganik Erramun (nola ikusi ahal dugún an bloga ganik Erramun bera):

Honelaco graciec mesede flaccoa eguiten deraucote euskara garatuari, çuen euskarari, aleguia:

1
an hemen
HEMEN ez da nahicoa?
Erdaraz: en aquí

2
kin hemengo gaurko gaia
con de aquí de hoy el tema

3
kin gaurko hemengo gaia
con de hoy de aquí el tema

4
ki ni
a yo

"Cachondeatzen" ari çarela emaiten du. Sinhesgarritassun guttiegui.

Areago, Josu-k aprobetxatuko ditú ustezko errore horiek ki gaineratu ze (erantzunez ki Erramun):

Laur punctu aiphatu derauzquiçut eta haietarico bat ere ez duçu justificatu.
Adibidez:

an hemen eta ki ni

Certarakotz valio dute bi aldrebesqueria horiec?

Euskara guciz porroquitzeko eta vilqui degradatzecotz baino ez.

Has gaitezen esanez ze goragoko 2) eta 3) horietan ez dugu ikusten ezer ere komentatzeko, salbu Josu-k egiten dituen bi itzulpen horiek, zein, horiek bai, iruditzen zaizkigú katxondeoa, katxondeo hutsa.

Edonola ere, Josu zentratzen da an goragoko 1) eta 4) puntuak, non, egia bada ere ze 1) "an hemen" konposizioa ez da zorionekoa (hobeki "an blog hau" edo "an sarrera hau", zeren "an" horrek hasiera ematen dio ki sintagma adverbial inesibo bat zeinen jarraieran ez litzaken printzipioz egon behar adverbio bat nola "hemen", zeintan, bestalde, "-n" inesiboa jada integratua dagoen), ez da gutxio egia ze, bide beretik, 4) horretan:

• latinezko mihi (= niri) → gaztelaniazko  a(d) m(ih)i = a mí (= "ki niri" redundantea, ordéz 4) "ki ni", Erramun-ek ederki erabilia)
  

Hortxe aurkitzen dugu 1) egituraren antzeko egitura redundante bat ("a(d) m(ih)i = a mí"), zein, euskaraz, bihurtuko litzakén "ki niri", eta zein dudagabe izanen dén aldrebeskeria, porrokitzaile eta degradante horietako bat; halan ze, suposatzen dugunez, Josu Lavin-ek esanen dú soilik "mí" eta ez "a mí", zeren, ez da nahicoa?

Edonola ere, argi utzi daigun: horiek guztiak ez dira baizik anekdotak, eta hemen inportantea dá sistema, alegia, aukera prepositiboak izan ala ez izan. [3243] [>>>]

Hor dugú "respektu..."

Herenegun gogoratzen genuén Juan Tartas-en adibidea bát kin "...-(r)en respetus", zeinen harira gaur gogoratu nahi genuké beste erabilera idatzi bat, baina kasu honetan kin "respektu..." (ikus beherago), agertua an 2005eko liburu bat publikatua ganik EHU eta Mondragon Unibertsitatea:  

• [1251] Dudagabe, aurrerapausu errazak eman ahal dira, gradualki, pixkanaka... eta aurrerapausu horiek metatuz doaz, hola sortuz egoera berriak eze errazten dituzté beste aurrerapausu batzuk...

Euskararen garabideak dirá bideak nondik euskararen sintaxiak (edo beste edozein sintaxik ere) aterako luké (eta zinez espero dugu aterako duela) bere potentzia diskursibo guztia, zein finean den potentzia komunikatiboa, ondo aberasgarria ki euskara-erabiltzaileak. Baina, nólatan egin litekén bide hori? 

Ba, gure ikusmoldetik (eta euskararen kasuan), prozesuaren parte printzipala etorri beharko litzake ti euskara landua, idatzia, non gelditzen dén konstantziá on erabilera horiek, zein, zentzu batean, bihurtzen dirén antzeko zerbait nola jurisprudentzia linguistikoa, hola eskainiz ereduak eta bereziki sostengua ki ondorengo erabiltzaileak. Gero, eredu horiek, emeki-emeki joanen dira bustitzen hizkera guztiak areanda, kasu batzuetan, erabat blaitu.

Adibidez, Joanes Urkixo idazleak erabili zituen hiru "bitartean eta..." an artikulu labur bat zein publikatu zen an aldizkari literario bat (Ttu ttua, 1985), eta justuki erabilera horiek ematen digu guri gaur egun sostengua ki erabili estruktura hori. Hain sinple nola hori. Hori da bidea.

Ikus gure ondorengo textua titúlatzen:

• Analisi ekonomikotik hurbilpena (Rubio, 2005)
  

zein hasten den honela:

Artikulu horretan (zeintaz esan behar dugun ze publikatu baitzen batere arazorik gabe, normalitate osoz), erabili nituén, baita normaltasun osoz, hainbat SVO ordena, hainbat estruktura erlatibo (espezifikatiboak edo explikatiboak), "ezen" konpletiboak, "ezi" edo "nola" konparatiboak, "noiz" edo "harik eta" denborakoak, "afin" finalak, "bitartean eta" batzuk ere, eta lehenengo paragrafo horretan ikusten dugu "respektu" bat. Bai, argiki, hori da bidea ki bultzatu aldé aukerako sintaxi potenteagoa, progresiboagoa eta, denaz gain, eraginkorragoa.

Jakina, saioak joan behar izaten dira lantzen eta fintzen, eta gure saioak ez dira salbuespen, baina orain azpimarratu nahi dugu ze, dudagabe, aurrerapausu errazak eman ahal dira, gradualki, pixkanaka... eta aurrerapausu horiek metatuz doaz, hola sortuz egoera berriak zeintan errazagoak izanen dirén aurrerapausu gehiago.

Hor dugú "respektu...". [3242] [>>>]

Soilik esan ze "an" inesibo prepositiboa da posibleki euskarak duen aukerarik onena ki garatu halako inesibo ireki, potente, efiziente, efektibo eta... modernoa

Zioen atzo Josu- Lavin-ek:

AN BERE LIBERTATEA!!!

Dirudienez, 3240. sarreran, Josu asaldatu da zeren erabiltzen dugu "an" inesibo prepositiboa ki aurkeztu sintagma inesibo luzeak, laburrak, konplexuak, sinpleak, enuntziatiboak eta edozein modukoak. 

Soilik esan ze "an" inesibo prepositiboa da posibleki euskarak duen aukerarik onena ki garatu (derivatu) halako inesibo ireki, potente, efiziente, efektibo eta... modernoa. [3241] [>>>]

Juan Tartas (1672): "Erran du definitioniak abstinenzia ianaren respetus, zeren edanak ezpaitu barura hausten,"

Juan Tartas-ek, bestalde, eskaini zigún adibidez ondoko erabilerá on gure "...-(r)en respe(k)tus" erlazionala, noiz idatzi zuén bere "Arima penitentearen okupatione debotak" an 1672, hau da mende bat geroago ze Leizarraga, nork idátzi an 1571:

Barurari doktorek emaiten draukote bertze definitione partikular bat: «Ieiunium est abstinencia voluntaria a cibo iuxta ritum Ecclesiae», «Barura dela abstinenzia boluntario bat ianetik Eliza saindiaren ordonanzaren eta kostumaren arau». Erran du definitioniak abstinenzia ianaren respetus, zeren edanak ezpaitu barura hausten, maxima komunak erraiten dian bezala: «Potus non frangit ieiunium»

nondik: 

• Erran du definitioniak abstinenzia ianaren respetus,...

[3240] [>>>]

Lola Pons (2017): "... estamos ante expresiones surgidas y evolucionadas con una fuerte ligazón al dominio de la escrituralidad concepcional: más que codificar interpretación surgida de la cadena hablada en su interacción dialógica, seguramente estemos ante una serie de cambios que se desenvuelven dentro de los textos"

Azpimarratzen genituén atzo ondoko hitzak ganik Lola Pons an konlusioak on bere "Deudas latinas y variaciones romances en la creación del marcador de topicalización respecto" (2017):

Para el castellano, respe(c)to es una forma culta traída directamente desde el latín y que, desde ese mismo punto de partida, goza de dos significados (uno más concreto y otro más abstracto derivado de éste) preexistentes ya para el castellano, que no ha evolucionado uno a partir de otro. [Pons, 2017:160]

Konklusio horietan bertan honakoa ere gaineratzen zuén burúz jatorri landu/idatzia on gure intereseko "respecto" esamoldeak an gaztelania:

Hablamos de funcionamiento discursivo en los topicalizadores antes que pragmático debido a que estamos ante expresiones surgidas y evolucionadas con una fuerte ligazón al dominio de la escrituralidad concepcional (Koch & Oesterreicher 2007 [1990]): más que codificar interpretación surgida de la cadena hablada en su interacción dialógica, seguramente estemos ante una serie de cambios que se desenvuelven dentro de los textos (y de las interpretaciones que de sus cadenas de enunciados hacen los usuarios del idioma). [Pons, 2017:161]

Beraz, halako expresioak izanen liraké expresiones surgidas y evolucionadas an textuinguru landu/idatziak, más que codificar interpretación surgida de la cadena hablada en su interacción dialógica. Justuki nola euskararen "...-(r)en respektuz" edo baita ere "respektu..." an euskara. [3239] [>>>]

Lola Pons (2017): "Para el castellano, 'respe(c)to' es una forma culta traída directamente desde el latín..."

Duela egun batzuk honela amaitzen genuén gure sarrera: 

Horren arabera, expresio modu hori [alegia, "...-(r)en respektuz"] sortu eta garatuko zen an elkarrizketa normalak artén inguruko herritarrak, ordezta edúki jatorri kulto bat, jatorri landu bat, ordezta izán sortua an textuinguru idatzia, ordezta izán idatziz sortua, idatziz garatua eta soilik gero, onenean, trasladatua ki hizkera mintzatu landua, lehenago ze, finean, akaso zipríztindu registro guztiak ere (nahiz jarraitu izaten registro landua), nola gerta zitekén an zirkunstantzia normalak.

Halako zirkunstantzia normal-antzekoak gertatuko zirén adibidez an gaztelania, non, referentzia baterako, saiatuko garen ikusten nóla sortu eta garatu ziren "respecto" saileko lokuzio erlazionalak. Bihar hasiko.

Horren harira aipatu nahi genuke Lola Pons-en artikulua titulatuá "Deudas latinas y variaciones romances en la creación del marcador de topicalización respecto" (2017), non autoreak aztertzen duen nóla garatu ziren "respecto" saileko lokuzio erlazionalak an gaztelania, zeintan suposatu ditugún zirkuntstantzia arketipikoak. Honela mintzo da Pons an bere konklusioak (2017:160):

Surgimiento: las formas respeto y respecto remiten a un mismo étimo latino, pero su distinto valor (más “léxico” el primero, más “gramatical” y relacional el segundo) no derivan, respectivamente de una forma en origen léxica que ha iniciado un proceso de gramaticalización “clásico” de lo referencial a lo relacional funcional. Para el castellano, respe(c)to es una forma culta traída directamente desde el latín y que, desde ese mismo punto de partida, goza de dos significados (uno más concreto y otro más abstracto derivado de éste) preexistentes ya para el castellano, que no ha evolucionado uno a partir de otro.

 

Gaztelanian, beraz, "respecto" saileko lokuzioak garatuko zirén an textuinguru landua, latinetik zuzenean mailegatuak kin latinezko esangura, zein gure ardurapeko kasuan dén esangura erlazionala. Gaztelanian ere, beraz, mailegua izanen litzake, zuzeneko mailegua tikan latina:

... una forma culta traída directamente desde el latín...

Jarraitukó. [3238] [>>>]

Gure ikuspuntutik, "...(r)en respektuz" horretan, azpimarragarriena ez da estruktura bera, baizik bide kulto/idatzia nondik garatu zen

Amaitzen genuén atzo eskértuz euren jokabide erakustailea ki Joanes Leizarraga eta bere lau supervisoreak (lehenari zatio emán aurrerapausua, eta besteei zatio supervisatu positiboki aurrerapausu hori:

Eskerrik asko zatio zuen erakusbidea! 

Bai, gure ikuspuntutik "...(r)en respektuz" horretan, azpimarragarriena ez da estruktura bera, baizik bide kulto/idatzia nondik garatu zen.  

Zeren báda bide kulto bat, jatorriz nagusiki idatzia, nondik sartu ahal dirén (an edozein hizkuntza) hala hitz nola estruktura sintaktiko berriak, zein gero normaldu ahal diren an registro guztiak bidéz erabilera. Gaur egun inoiz baino errazago. 

Baina bide kulto/idatzi horrek behar ditú proposatzaileak (goragoko kasuan: Leizarraga) eta baita nolabaiteko sostengua (lau supervisoreak), zein soilik gertatu ahal dén azpi analisi serioa eta klima linguistiko egokia.

Esan  nahi baita ze behar da proaktibitatea, beti ere oinarritua an askatasun responsable eraikitzaile zintzo bat. Asmoz ta jakitez, gradualki baina seguru, ibiliz gain... euskararen garabideak (versus ezbidea). [3237] [>>>]

"...-(r)en respektuz" egiturak behar izan zuén supervisoreen oniritzia, zein, bistan denez, eman zioten

Josu Lavin-ek atzo:  

Neuc ez ditut justificatu behar nire affirmatione guztiac. Leiçarragaren ingurucoac içan ciren itzulpen lanetan lagundu ceraucoten laur collaboratzaileac, hirur çuberotar eta laphurtar bat, ceinec begui onez ikussi baitzuten "respectuz" hori, cequitelaric ere, ecen liburu horiec gende normalarençat, hau da, herri xehearençat cirela.
Hobe prepositionalqui erabili balute, baina ez çuten hori eguin.

Piarres Laffitte euskaltzainak kontatzen dizkigú zenbait detaile gain prozesua zeintan Paueko Sinodoak (erran nahi baita Protestant buru-zagien biltzarrak) deitu eta enkargatu zion ki gure Leizarraga euskáratzeko Testamentu Berria halanola ere otoitzak eta Katixima (an Euskera, XVII, 1972):

... hitzez hitz: «Lapurdin bizi den Leizarraga jaunari mezutuko zaio hunat etor dadin, Testamentu berriaren, otcitzen eta Katiximaren eskuaralat itzultzeko; eta, nahi badu bere burua (ebanjelioari) osoki eman, bere eskualdean edo Baxenábarren minixtro izaitera prestatzeko. Eliza-kontseilukoen gain izanen da harén mantenatzea. Erreginak nahi duen ber hura hunat etortzea.» [Laffitte, 1972:145]

Hori gertatu zen an 1563. Bi urte geroago Sinodo berak izendatu zituén lau begirale, eta behar izanez gero, zuzentzaile: 

1565-eko maiatzaren lehenean, Oloron-eko Sinodak erabaki zuen Leizarragak handik goiti eskuratuko zituela berrehun libera, ministro donadoek bezala, ez baitzen bera ere ezkondua. Eta izendatu zituzten lau minixtro eskualdun, harén lanaren begistatzeko eta behar orduan xuxentzeko. [Laffitte, 1972:146]     

Jesus M. Zabaleta itzultzaileak ematen dizkigú datu gehiago burúz ordena zeintan gertatu zirén lan ezberdinak (an bere "La traduction de la Bible au Pays Basque. Aperçu historique", Senez 7, 1988:97):

Malgre cela, Leizarraga se mit au travail des 1564 et la traduction du Nouveau Testament etait achevée en 1565, et cette meme annee un groupe composé de Sanz de Tartas, La Rive, Landetcheverry et Tardets, sur demande du synode du Béarn, commençait les travaux de correction. Deux des quatre correcteurs étaient souletins : Tardets et Landetcheverry. 

Le livre traduit en un an allait rester six ans sans voir le jour. Leizarraga s'était rendu à la Rochelle pour surveiller et corriger les travaux d'impression. C'est dans cette ville qu'il dédicaçait l' exemplaire offert a Joana d'Albret reine de Navarre : Rochellan Agorrilaren 22. 1571. (A La Rochelle, le 22 Août 1571).

Dirudienez, Leizarraga-k jada "amaitua" zuén bere itzulpena noiz lau begirale/zuzentzaile horiek hasi ziren lanean (hor egonen zén kolaborazio-modu bat artén lau begiraleak eta Leizarraga). 

Beste alde batetik, suposatu behar dugu ze Sinodotik izendatutako lau begiraleen kezka ez zela bereziki izanen hango euskararen forma, baizik gehiago hango edukia, han zér esaten zen. Esan nahi baita ze gehiago izanen zirén supervisore doktrinalak zeinda ez linguistikoak. 

Jakina, ezin da deskartatu haien aportaziotxoa an hizkuntza-kontuak ere, baina "...-(r)en respektuz" egitura zenbait alditan agertzen da an Testamendu Berria, eta ez dago arrazoirik ki pensatu an zuzenketa linguistiko bat. Oso kontrara, estruktura horrek behar izan zuén supervisoreen oniritzia, zein, bistan denez, eman zioten (hainbat alditan). 

Hortaz, eta beti ere gure ikuspegitik, estruktura horren erantzukizuna egokitu behar zaio ki Leizarraga, eta lau kolaboratzaileei eskertu behar zaie euren oniritzia. Eskerrik asko zatio zuen erakusbidea! [3236] [>>>]

..., itxura guztien arabera, mailegaria izan zén nor eta Joanes Leizarraga: "(Tras gen.). Con respecto a, en relación a." (OEH, Lç)

Duela egun batzuk, Josu Lavin-ek egin zuén ondoko komentarioa, referitua ki Leizarraga-k erabilitako "...-(r)en respektuz" (an OEH-ren grafia):

Ez çuen mailegatu eguin. Soil soilic erabili çuen jadanic cequitena berac eta ingurucoec ere!

zeinen gainean guk esana genuen ze:

..., itxura guztien arabera, mailegaria izan zén nor eta Joanes Leizarraga (Lç): 

b) (Tras gen.). Con respecto a, en relación a. 

Josu-k, bestetan lez, ez du justifikatzen bere posizio hori, ez digu ematen batere bermerik zeinekin sosténgatu bere afirmazioa. Bat ere ez. Bere esanetan, Leizarraga eta bere inguruko herritarrak, zein printzipioz suposatu behar ditugún herri xehekoak, normaltasunez arituko ziren esaten ze...

...Testamentu berria "berri" deitzen da Testamentu zaharraren respektuz,...

jada an XVI mendea eta kin latinezko zentzu erlazional bera (Con respecto a, en relación a.). 

Hari horren arabera, expresio-modu hori sortuko zen an elkarrizketa normalak artén inguruko herritarrak, ordezta edúki jatorri kulto bat, jatorri landu bat, ordezta izán sortua an textuinguru idatzia, ordezta izán idatziz sortua, idatziz garatua eta soilik gero, onenean, trasladatua ki hizkera mintzatu landua, lehenago ze zipríztindu eta akaso finean permeatu registro guztiak ere, nola gerta zitekén an zirkunstantzia normalak.

Halako zirkunstantzia normal-antzekoak gertatuko zirén adibidez an gaztelania, zeintan saiatuko garen ikusten nóla sortu eta garatu ziren "respecto" saileko lokuzio erlazionalak. Bihar hasiko. [3235] [>>>]

Ondo da, baina...: "Bertsio informatiko honen egilea: Josu Lavin" (eskertuko genizuke, Josu, baldin zerbait eginen bazenu respektu egiletza hori)

 Zioén Josu Lavin-ek atzokoan:

Neuc ez dut paratu nehon versione modernizatu hori.
Armiarmacoec nic prestaturico editione classicoa hartu eta TRANSfiguratu çuten.

Ondo da, baina beheragoko egiletza horrek urteak daramatza eskegita an atzo aipatutako publikazio elektronikoa:

• Bertsio informatiko honen egilea: Josu Lavin

 

eta kontua da ze, versio digitala izanik, erraz zuzendu liteke (ez da nola paperezko versio bat). Hortaz, Josu, eskertuko genizuke baldin zeozer eginen bazenu respektu egiletza hori.

OHARRA: Aprobetxatuz ze herenegun ez zenuen deus ere kritikatu (Eta atzo neuc ez nuen deus ere criticatu.), akaso gehitu liteke parentesi bat esánez ze Armiarmakoek zuk prestaturico editione classicoa hartu eta TRANSfiguratu duten, ulertzen denez baimenik gabe (Armiarmacoec nic prestaturico editione classicoa hartu eta TRANSfiguratu çuten), aldatuz hóri grafia zein zen erabiltzen noiz euscaldunac normalac ciraden (Dembora hartan euscaldunac normalac ciraden.). Zure egiletza tartean, ez dugu ikusten arazorik. [3234] [>>>]

Baina, nór izan liteke paratzailea on Testamentu Berriaren versio bat zeintan Leizarragaren izenpean jartzen dén gure atzoko grafia hori bera, guk handik hartua eta orain Josu Lavin-ek kritikatua?

Atzokoan Josu Lavin-ek egin zituén bi komentario, zeinetarik lehena zén ondorengo hau burúz guk erabilitako grafia noiz atzokoan bertan aipátu Leizarraga (1571):

1571. urthean Leiçac honela idatzi çuen:

Eta sommario haur gucia deitzen da Testamentu berria: eta berri deitzen da Testamentu çaharraren respectuz:

Eta hala da, bai, dudagabe. Guk, ordea, kasu honetan nahiago izan dugú aipatu Testamentu Berriaren versio bat non mantentzen dén OEH-ek erabilitako grafia bera: 

OEH-k erabilitako grafia

Eta, nór izan ahal da egilea on versio hori non Leizarragaren izenpean jartzen dén OEH-ren grafia eta gure atzoko grafia bera, guk versio horrexetatik hartua eta orain Josu Lavin-ek kritikatua? Gogoratu gure atzokoa:

Eta somario haur guzia deitzen da Testamentu berria: eta berri deitzen da Testamentu zaharraren respektuz:... [Leizarraga, 1571]

Baina, nórk paratu du versio hori? [3233] [>>>]