Gipuzkera zaharrean dokumentatzen dirá "-ra-" gabeko "*eradun" adizki argiak ere

Atzokoan amaitzen genuen esánez:

Hortaz, eta ikusten denez, gipuzkeran dokumentatzen dira "*eradun" objetu-plural argi batzuk kin "-st-" ("diraust") eta "-sk-"("diuscu"), aldeztuz gure hipotesia ezen mendebalderagoko "deust" edo "deusku" ere haien erro berekoak direla, alegia "*eradun" aditzekoak.

eta kontua da ze baita domunetatzen dirá "-ra-" gabeko "*eradun" adizki argiak ere, hala nola:

• diuztegun ← di(ra)uztegun ("dizkiegun")

• diuzcun ← di(ra)uzcun ("dizkigun")

• diuscun ← di(ra)uzcun ("dizkigun", ikus atzokoa)
  

• diutzudan ← di(ra)utzudan ("dizkizudan")

halanola ere soilik "-r-" gabekoak nola:

• diauzten ← di(ra)uzten ("dizkidaten")

Horren inguruan idazten dú Ane Eraña-k an bere 2020ko "Jagin aditz laguntzaile ditrantsitiboa aztergai":

..., zehazki gipuzkeraren eremuko lekukotasun batzuetan, -r- gabeko *eradun-en adizkiak lekukotzen dira (23-24-25 . adibideak) ....

Gipuzkera zaharrean *eradun-en adizki batzuetan -r- galdu izanak gure hipotesiaren alde egingo luke, baina bildutako adibideak urriak ez ezik, berankorrak ere badira. Gure ustez, baliteke bokal arteko -r- ahularen galera Gipuzkoa aldean Araban baino berankorragoa izatea. [Eraña, 2020:239]

Denak ere "*eradun" argiak. [3024]

Bá al da "*eradun" adizki argirik kin "-st-" edo "-sk-" ordéztuz jatorrizko "-zt-" edo "-zk-"?

Amaitzen genuén atzo zehaztuz gure posizioa burúz jatorria on mendebaldeko laguntzaile tripersonal indikatiboak nola "deust/deutsut/deustet":

Gure posizioa dá: halako formak nola "deustet" edo "deutsut" (tripersonalak, zein agertzen dirén an erabilera ez-laguntzailea ere, signifikatuz "eman") ez dira "eutsi" aditza (esangura oso ezberdinekoa, zeinen erabilera dén aski marginala eta zein dén bipersonala an erabilera beregaina), baizik "de(ra)uztet" edo "de(ra)utzut" ("*eradun" laguntzailearen forma tripersonal higatuak) non "z → s" eta "tz → ts" (izan zitekén noiz hasi zirén berrinterpretatzen an modu singularra ere eta akaso bidéz analogia kin formalki antzeko aditzak). Hala ere, gelditu ziren "*eradun"-forma singularrak ("deuat/deunat"), zein galbidean ari dirén oraintsu ere.

Gaur galdetzen dugu: Bá al da "*eradun"  adizki argirik kin "-st-" edo "-sk-" ordéztuz jatorrizko "-zt-" edo "-zk-"? Bai, ikus adibidez honako bi hauek an esparrua on gipuzkera:

• diraust "dizkit" (XVI. mendea, mendebaldeko gipuzkera: Urolaldea-Goierri)

• diuscu "dizkigu" (1716, Lasarte)
  

zein aipatzen diren an ondorengo pasartea ganik Borja Ariztimuño (2020, "Gipuzkoako euskara zaharre(ta)tik erdialdeko euskarara", ikus ere #1811) [Bide batez esán ze aipuan agertzen zaigú errata bat, izan ere ageri da ze "diraust" adizkia da XVII. mendekoa, eta dá lehenagokoa, XVI.koa, aski zaharra beraz]:

Ez dago garbi *eradun-en aldaeratzat hartzen den erro honen hedadura zehatza, baina XVII. mendean [errata dago hor: dá XVI. mendea] Gipuzkoa mendebaleko bi testutan ageri da, aldi banatan (Mis diraust 'dizkit' , Smn dirauze 'dizkiete'), eta XVIII. mendean, Azpeitiko gutunetako dirauzanac 'dizkionak' (Madariaga et al., 2009); lekukotasun ipar-ekialdekoena, aldiz, Lasarteko bertsoetan aurkitzen da: diuscu 'dizkigu' . Orobat darabilte, ezagm1 denez, Otxoa Arinek, Irazuztak eta Lanamendik. [Ariztimuño, 2020:63]

Hortaz, eta ikusten denez, gipuzkeran dokumentatzen dira "*eradun" objetu-plural argi batzuk kin "-st-" ("diraust") eta "-sk-"("diuscu"), aldeztuz gure hipotesia ezen mendebalderagoko "deust" edo "deusku" ere haien erro berekoak direla, alegia "*eradun" aditzekoak. [3023] [>>>]

Oraindik ere: "deuat/deunat → deustat/deustanat"

Atzokoan amaitu genuén gure sarrera esánez:

Bai, "deuat/deunat" ezin dira lotu kin "eutsi".

Goragoko koadroan dauzkagú "-st-" formak nola "deustat/deustanat" (con presencia de "-st-" en ellas, gure ikuskeran jatorriz sortuak gain "*eradun" objetu-pluralak, eta gero analogiaz zabalduak), zein oraindik ere ari dirén ordezkatzen "*eradun"-forma objetu-singular regularrak ("deuat/deunat").

alegia:

• deuat/deunat → deustat/deustanat
  

Horren gainean, gogoratu nahi genuke honako sarrera:

• [1809] Oraindik zuzen-zuzenean ikusten ari gara nóla adizkiak kin "-z-/-s-" doazén progresiboki irabazten erabilera singularrak

Atzoko taula honetan:

ikusten genuen nóla Eibarren erabiltzen dirén "deuat/deunat" adizki objetu-singular regularrak (eta itxura guztien arabera, zaharrak), bitartean eta Antzuolan daukágun: "dostat/donat", eta Plazentzian "dostat/donat-dostanat), non forma singular-regular zaharrak doaz desagertzen aldé beste forma batzuk kin "-z- > -s-", zek, adibidez Antzuolan, berdin balio duté an forma singular eta pluralak. Genioenéz:  

Esan nahi baita ze Antzuolan genero femeninoa mantendu dá an bere forma singular regularragoa eta ustez zaharragoa (gabé "-z- > -s-", zein bái sartu den an maskulinoa: "dostat/donat"), bitárten, ezberdinki, Plazentzian adizki femenino pluralak sartu dira an erabilera objetu-singularra ere: "donat/dostanat" (pluralean soilik "dostanaraz").

Beste era batera esanda, oraindik zuzen-zuzenean ikusten ari gara nóla adizkiak kin "-z-/-s-" doazén progresiboki irabazten erabilera singularrak. Gure ikuspegitik honek zeharo aldezten dú gure atzoko hipotesia ezen mendebaldeko singularrak derivatu dirá ti ekialdeko pluralak. 

Ikus serie hau:

• Batek inkluso pentsa leike ze mendebaldeko amaiera singular horiek datoz ti ekialderagoko amaiera pluralak: "dirautzut > diutzut (diutzudan) > deutsut/deutzut" (plural berria: "deutsudas/deutzudas") 

• "deukot" datiboa ere jasota dago an mendebaldeko "Refranes y Sentencias, 1596

• nik hura hiri "deuat/deunat", zein bái erabiltzen baitira an euren forma regular singularra

• Yrizar (1980): "Clasificación de las formas familiares  [mendebaldekoak] con objeto indirecto de segunda persona, de acuerdo con la ausencia o presencia de '-st-' en ellas"

• "deuat/deutzat" bikote regularra uler liteké nola "hiri (mask)" eta "hari"

• Atzoko "dostat (deuat)" horretan, "s" hori dá jatorri pluralekoa, eta lehenengo "t" hori betegarri epentetikoa

• Oraindik zuzen-zuzenean ikusten ari gara nóla adizkiak kin "-z-/-s-" doazén progresiboki irabazten erabilera singularrak

Gure posizioa dá: halako formak nola "deustet" edo "deutsut" (tripersonalak, zein agertzen dirén an erabilera ez-laguntzailea ere, signifikatuz "eman") ez dira "eutsi" aditza (esangura oso ezberdinekoa, zeinen erabilera dén aski marginala eta zein dén bipersonala an erabilera beregaina), baizik "de(ra)uztet" edo "de(ra)utzut" ("*eradun" laguntzailearen forma tripersonal higatuak) non "z → s" eta "tz → ts" (izan zitekén noiz hasi zirén berrinterpretatzen an modu singularra ere eta akaso bidéz analogia kin formalki antzeko aditzak). Hala ere, gelditu ziren "*eradun"-forma singularrak ("deuat/deunat"), zein galbidean ari dirén oraintsu ere. [3022] [>>>]

Bilbao et al. (2020): "ezteust: 'ez dit ematen'; *edutsi-ren 'eman' adiera dugu hemen." [... justuki an ber erabilera eta signifikantza nola erabiltzen zén "*eradun"...]

Bádugu laugarren erabilera bat on ustezko "*edutsi > eutsi" sintetiko beregain hori signífikatuz "eman",... (ikus #3016, #3017 eta #3018)

... justuki an ber erabilera eta signifikantza nola erabiltzen zén "*eradun" (zein dén, bide batez, ber signifikantza zein den interpretatzen an Irulegiko inskripzioa), erakutsiz eta are frogatuz, gure ustez nahiko argiki, bere jatorria: "*eradun".

Horrá:

• ezteust agaiti anse bapere. [2]

[2] ezteust: 'ez dit ematen'; *edutsi-ren 'eman' adiera dugu hemen.  [Bilbao et al., II testua, 2020:516]

non kasu honetan ere, erabilitako adizkia ("deust") derivatu ahal da ti "*eradun" bidéz ber evoluzio regularra:

• de(ra)uat > deuat (ikus ere #3015)

• de(ra)utzut > deutzut/deutsut

• de(ra)uztet > deustet

• de(ra)uzt > deust

Diferentzia da ze azken hirurak derivatu dira abiatuz ti jatorrizko forma pluralak, bitárten lehenengo horrek ("deuat") eutsi dio ki jatorrizko forma singularra zatio arrazoi zirkunstantzialak. Puntu horretaz gogora daigun honako sarrera:

• [2986] "deuat/deunat" ezin dira lotu kin "'eutsi"

Zioén atzo Josu Lavin-ek respektu "*eradun"-jatorria on "deutsat/deutzat" moduko adizkiak:

Hola da, duda bat ere gabe!

Bai, holaxe litzake. Horren harira hor doá ondoko sarrera hau:

• [1813] "deutsat/deutzat" aisa lotu ahal dira formalki kin "*eradun" objetu-pluralak (de(ra)utzat > deutsat") bitárten "deuat/deunat" ezin diren lotu kin "'eutsi"

Jarraituz kin atzoko ildoa, kontua da ze "deutsat/deutzat" aisa lotu ahal dira formalki kin "*eradun" objetu-pluralak ("de(ra)utzat > deutsat"), bitartean eta "deuat/deunat" ezin diren lotu kin "'eutsi".

Hortaz gogoratu nahi genuke honako sarrera: 

• [1806] Yrizar (1980): "Clasificación de las formas familiares  [mendebaldekoak] con objeto indirecto de segunda persona, de acuerdo con la ausencia o presencia de '-st-' en ellas"

Atzokoan komentatzen genuén ze existitzen dira mendebaldeko adizki batzuk non akaso gorde diren forma singular regularrak, eta non beraz ez den agertzen "-z- > -s-" printzipioz pluralak. Eta aipatzen genituén honako bi adizki printzipioz singular regularrak:

eta hiri?

• deuat

• deunat

zein bai erabiltzen baitira an euren forma regular sigularra.

Hortaz, esan daigun ze Pedro de Yrizar-ek (1980) jasotzen ditú bi forma horiek an bere "Sobre las formas verbales vizcaínas con objeto indirecto de segunda persona", azpi honako azpititulua:

Clasificación de las formas familiares  [mendebaldekoak] con objeto indirecto de segunda persona, de acuerdo con la ausencia o presencia de '-st-' en ellas [Yrizar, 1980:86]

Hortxe daudé, adizki batzuk kin "-z- > -s-" printzipioz plurala, eta besteak gabén "-z- > -s-" hori, zein akaso dirén jatorrizko singularrak.

Genioenez, "deutsat/deutzat" aisa lotu ahal dira formalki kin "*eradun" objetu-pluralak ("de(ra)utzat > deutsat"), bitartean eta "deuat/deunat" ezin diren lotu kin "'eutsi".

Horren inguruan saiatu ginen an atzoko zatitxo hau (2023):

Horren harian, hizkera batzuetan aurkituko ditugu forma printzipioz plural horiek an erabilera bikoitza, singular/plurala ("deust/ deutsut /deutso"), eta bestalde, adizki batzuetan aurkituko dugu ["*eradun" aditzaren] forma singular regularra, printzipioz zaharragoa ("deuat/deunat"), zeintan ez den arrastorik ti pluralgilea. [an gure "Ezbidea vs Garabidea" barnén Mikel Mendizabal-en "Euskara Orain. Eraginkortasuna helburu", 2023:98]

Bai, "deuat/deunat" ezin dira lotu kin "eutsi".

Goragoko koadroan dauzkagú "-st-" formak nola "deustat/deustanat" (con presencia de "-st-" en ellas, gure ikuskeran jatorriz sortuak gain "*eradun" objetu-pluralak, eta gero analogiaz zabalduak), zein oraindik ere ari dirén ordezkatzen "*eradun"-forma objetu-singular regularrak ("deuat/deunat"). [3021] [>>>]

Bilbao et al. (2020): "Baina "-te" NORI 3. pertsona pluralekoa delarik ere aurkitzen da, bai iragankorretan (deustet 'diet' A17:9,...)"

Ohartarazten zigún atzo komentario batek ondoko hau respektu (atzokoan ere) aipatutako errorea:

Paperezko edizioan zuzenduta dago eta pluralgile hori Nork zein Nori argumentuekin erabiltzen duela esaten dute.

Aurrena, anitz esker eman nahi deutsagu (sg. eta pl.) ki iruzkingilea zatio bere aportazioa, zein arras estimatzen dugun. Eta bai, hala da: zuzenduta dago, nola konprobatu ahal dugún an aipatutako paperezko edizioa on "Lazarraga Eskuizkribuaren edizioa eta azterketa. I. Sarrera, gramatika, hiztegia eta adizkitegia" (2020), ganik Gidor Bilbao, Ricardo Gómez, Joseba A. Lakarra,  Julen Manterola, Céline Mounole eta Blanca Urgell, non irakurri ahal dugún hau:

Azkenik, -te zein -e morfemak NORK argumentuaren pluralgile bezala erabiltzen dira nagusiki: darabilte- 'darabilte' (A 1 :47, A24:87), ecarrela 'zekarrela'/ ecarten 'zekarten ' (AL:1153r, AL:l l54v, Al :37); ecusen 'zekusen' / ecusten 'zekusten'; eguian (eguiala) / eguien 'zegiten', eyoen 'zegioten'; eucan 'zeukan' (eucala) / eucaen 'zeukaten'; eusan 'zion' / eusaen ' zioten'. Baina -te NORI 3. pertsona pluralekoa delarik ere aurkitzen da, bai iragankorretan (deustet 'diet' Al7:9, deuste 'die' A26: 145, eusten 'zien ' AL: l 144r, A6:50, A29:49), baita iragangaitzetan ere (egotela 'zegokiela' AL: J l54v, jate 'zaie ' B3:77).[Bilbao et al., 2020:157-158]

Ikusi dugunez (Ariztimuño, 2015: "Lazarragaren eskuizkribuko adizki batzuez (euskal aditz jokoaren kronologia erlatibo baterantz)"), Borja Ariztimuño-k zehaztu zuén goragoko errorea an bere 2015ko artikulu hori, aipatuz 2012ko online versio bat (gure atzoko iturria 2011koa da). Hauxe dio:

Zerrendaturiko adibideetan ikus daitekeenez, ez da erabat osoa ematen den azalpena, -te morfema iragankorretako Nori argumentuen pluralgile bezala ere erabiltzen baita (zerrendatik atera gabe deustet 'diet' eta eusten 'zien' ditugu; ikus § 4.2). [Ariztimño, 2015:57-58]

Ederki. [3020] [>>>]

Errore bat: "deustet" adizkia dá transitiboa (edo bestela esanda: iragankorra), eta hor "-te-" morfema ez da referitzen ki "nork" argumentua (nola esaten den an "Lazarraga Eskuizkribua: Edizioa eta azterketa"), baizik ki "nori" argumentua

Mintzatuz gain "derauztet > deustet" (ikus atzokoa), gaur zehaztu nahi genuke errore bat zein irakurri ahal den an "Lazarraga Eskuizkribua: Edizioa eta azterketa" (v1.2) ganik Gidor Bilbao, Ricardo Gómez, Joseba A. Lakarra,  Julen Manterola, Céline Mounole eta Blanca Urgell (2011), noiz komentatzen dutén honako esaldia ganik Lazarraga (1588) an euren A17 atala:

 zeinen 9. eta 10. versoak dirén hauexek:

eta non, konprobatu ahal dugunez, aurkitzen dugún gure goragoko "deustet" adizkia, kasu honetan laguntzaile modura ("deustet aguinduquetan = agintzen diet"), zeintaz, ohar batean, irakurtzen dugún honako hau:

deustet aguinquetan

‘agintzen diet’; Lazarragaren eskuizkribuan, -te- morfema iragangaitzetako Nori eta iragankorretako Nork argumentuen pluralgile bezala agertzen da: ecarten (AL: 1153r, AL: 1154v, A1: 37), liçatela (AL: 1154v), egotela (AL: 1154v), darabilte- (A1: 47, A24: 87), deustet (A17: 9), jate (B3: 77), eusten (‘zien’ nahiz ‘zioten’, passim); -de- morfema, ordea, iragangaitzetako Nor argumentuaren pluralgile bezala erabiltzen du. Bost aldiz aurkitu dugu eskuizkribuan: çarade (AL: 1144v, B18: 91), dirade (A1: 52), çagode (A5: 2), çaucidenean (A16: 86), gabilçaden (A17: 93), çabilçade- (B18: 147).

Bistan denez, goragoko (eta eurek expresuki aipatutako) "deustet" hori dá transitiboa (edo bestela esanda: iragankorra), eta hor "-te-" morfema ez da referitzen ki "nork" argumentua (nola esaten den), baizik ki "nori" argumentua on NNN adizki laguntzaile bat, hagin zuzen ere betiko "*eradun" laguntzailea:

• nik haiei derauztet > deustet
  

Beraz, "nori", eta ez "nork". [3019]

"derauztet > deustet" an erabilera beregaina (ez-laguntzailea) ganik Fray Juan de Zumarraga an 1537

Atzo eta herenegun aipatu ditugu bi erabilera ganik Lazarraga (1588), non erabiltzen zirén "*eradun" aditzaren forma ez-laguntzaile higatuak:

Horrá Lazarraga-ren beraren bigarren alea: 

Amore poderosoa, jauna / asko deusut esquerric (Lazarraga, 1588)

non berriro ere, Lazarraga-k ematen digún "deusut = deutsut" ez-laguntzailea, an ber erabilera eta signifikantza nola balitz "de(ra)utzut" beregain zaharra ("*eradun"), hola oihukatuz bere jatorria:

• de(ra)utzut > deutzut/deutsut

 antzera nola

• de(ra)uat > deuat (ikus ere #3015)

alegia, espero genuenez, ber "*eradun" aditza.

Báda beste halako erabilera are zaharrago bat ganik Fray Juan de Zumarraga durangarra, jaioa an 1468 (alegia an erdialdea on XV. mendea), an gutun bat zein idatzi zuen an 1537:

• esquerric asco deustet
  

signífikatuz:

• eskerrik asko ematen dizkiet

Ikusten dugunez... (ikus atzokoa eta herenegungoa)

... justuki an ber erabilera eta signifikantza nola erabiltzen zén "*eradun" (zein dén, bide batez, ber signifikantza zein den interpretatzen an Irulegiko inskripzioa), erakutsiz eta are frogatuz, gure ustez nahiko argiki, bere jatorria: "*eradun". 

Gainera, hor ere aurkitzen dugú ber evoluzio regularra zein goragoko bietan, alegia:

• de(ra)uztet > deustet

berriro erakutsiz adizki horien jatorria: "*eradun". [3018] [>>>]

"Amore poderosoa, jauna / asko deusut esquerric" (Lazarraga, 1588), non "derautzut > deutzut/deutsut" antzera nola "derauat > deuat"

Atzokoan nabarmentzen genuen ze...

... agertzen zaizkigu "deutsut" erako forma zaharrak an modu sintetiko beregaina justuki an ber erabilera eta signifikantza nola erabiltzen zén "*eradun" (zein dén, bide batez, ber signifikantza zein den interpretatzen an Irulegiko inskripzioa), erakutsiz eta are frogatuz, gure ustez nahiko argiki, bere jatorria: "*eradun" aditza (bádira halako beste ale batzuk ere, baina gaur hauxe aipatu nahi izan dugu). Ikus ale hau ganik Lazarraga (1588):

Linda damea, asko deusut / nic aregaiti esquerric (Lazarraga, 1588)  

Horko "deusut = deutsut" horrek signifikatzen du "ematen dizkizut", justuki nola Irulegiko "eraukon" hark signifikatuko lukén "eman zion", an erabilera sintetiko beregain zahar eta zehatz bat zein, gure ikuspuntutik, ezin zaion pertenitu ki "eutsi" aditza, ondoreaz ze horrek erakusten du eta are frogátu haruntzago ti edozein duda razonable ezen "deusut = deutsut" erako horiek dirá "*eradun" aditzekoak.

Horrá Lazarraga-ren beraren bigarren alea: 

Amore poderosoa, jauna / asko deusut esquerric (Lazarraga, 1588)

non berriro ere, Lazarraga-k ematen digún "deusut = deutsut" ez-laguntzailea, an ber erabilera eta signifikantza nola balitz "de(ra)utzut" beregain zaharra ("*eradun"), hola oihukatuz bere jatorria:

• de(ra)utzut > deutzut/deutsut

 antzera nola

• de(ra)uat > deuat (ikus ere #3015)

alegia, espero genuenez, ber "*eradun" aditza. [3017] [>>>]

Horko "deusut = deutsut" horrek signifikatzen du "ematen dizkizut", justuki nola Irulegiko "eraukon" hark signifikatuko lukén "eman zion", an erabilera sintetiko beregain zahar eta zehatz bat zein, gure ikuspuntutik, ezin zaion pertenitu ki "eutsi" aditza, ondoreaz ze...

Galdetzen genuén atzo ea, antzera nola "deuat/deunat" dudagabeki pertenitzen dirén ki "*eradun" aditzeko paradigma (eta ez ki "eutsi", nola esan ohi den), eta kontuan hartuz ze bide beretik lortzen ditugún gaur egungo mendebaldeko formak:

• nik hiri de(ra)uat (*eradun) → deuat (*eradun)  

• nik zuri de(ra)utzut (*eradun) → deutzut / deutsut (*eradun)

bá al den aztarna sendo adizionalik ezen "deutsut/deutzut" adizkiak ere "*eradun" ere direla?

Horretaz komentatzen zuén atzo Josu Lavin-ek: 

Lazarragak deu- tipoko aditzekin batera derau- tipokoak ere valiatzen ditu.

derauat > deuat

derauzut > deuzut sg
derautzut > deutzut pl
nondik
derautsut > deutsut sg

Bai, dudagabe oso puntu interesgarria da Josu-k aipatzen duena (zeintaz saiatuko garen mintzátzen an beste noizbait), baina gaur zentroan jarri nahi genuke beste evidentzia bat, gure ikuspuntutik oinarrizkoagoa: izan ere agertzen zaizkigu "deutsut" erako forma zaharrak an modu sintetiko beregaina justuki an ber erabilera eta signifikantza nola erabiltzen zén "*eradun" (zein dén, bide batez, ber signifikantza zein den interpretatzen an Irulegiko inskripzioa), erakutsiz eta are frogatuz, gure ustez nahiko argiki, bere jatorria: "*eradun" aditza (bádira halako beste ale batzuk ere, baina gaur hauxe aipatu nahi izan dugu). Ikus ale hau ganik Lazarraga (1588):

Linda damea, asko deusut / nic aregaiti esquerric (Lazarraga, 1588)  

Horko "deusut = deutsut" horrek signifikatzen du "ematen dizkizut", justuki nola Irulegiko "eraukon" hark signifikatuko lukén "eman zion", an erabilera sintetiko beregain zahar eta zehatz bat zein, gure ikuspuntutik, ezin zaion pertenitu ki "eutsi" aditza, ondoreaz ze horrek erakusten du eta are frogátu haruntzago ti edozein duda razonable ezen "deusut = deutsut" erako horiek dirá "*eradun" aditzekoak. [3016] [>>>]

"nik hiri *eradun: derauat → de(ra)uat → deuat": Bide beretik, ez al luke "derautzut" kideak ere eman behár "deutzut" edo antzeko aldaera lokal bat nola "deutsut"?

Jarraituz kin adizki nahasgarriak, Txillardegi-k aipatzen dú ondoko "nahasketa" (gure ikuspuntutik, kasu honetan akaso hobe deituko bagenio "anbiguetatea") an bere "Oinarri bila" (1977), non, besteak beste, mintzo den gain "*eradun" aditzeko "nik hiri derauat" (halanola ere burúz "derautzut"):

...: gipuzkeraz nahasketa bat dugu: gipuzkerak ez ditu "diat" / "derauat" eta "dizut" / "derautzut" berezten. [Txillardegi, 1977:123]

Gaurkoan bederen, gure interesa ez dago an "nahasketa" hori, baizik an beste nahasketa bat, gure ustez askoz pisuagoa zio bere inplikazioak. Kontua da ze "*eradun"-eko "nik hiri derauat" hori ispilatzen da an mendebaldeko forma hau:

• nik hiri deuat

zehatzago:

• nik hiri de(ra)uat (*eradun) → deuat (*eradun)

non "deuat" ez den baizik "*eradun" aditzeko "de(ra)uat" bera, baina jada an bere forma higatua, antzera nola:

• "dirautzut > diutzut / diutzudan (an Otxoa-Arin, ikus #1811)

Esan nahi baita ze "deuat /deunat" ez direla "*eutsi" aditzekoak (nola aurkeztu ohi dén), baizik "*eradun"-ekoak (eta formaz objetu-singularrak, ikus adibidez #1805 eta #1807). Eta, bide beretik, zér esan ahal dugu gain goragoko "derautzut" (bide batez, objetu-singuarra ere)? Ez al luke adizki horrek ere (errepikatzen dugu: lehengo bide beretik) eman behar "deutzut" edo antzeko aldaera lokal bat nola "deutsut", zein baita izanen litzakén "*eradun"? Ba al da horren froga adizionalik? Esan nahi baita, "deuat/deunat" adizkiak "*eradun" izanda (eta ez "eutsi"), eta arrasto ondo esanguratsu horri segituta, ¿aurkitu ahal dugu froga adizionalik ezen mendebaldeko "deutzut / deutsut" ere "*eradun" direla? [3015] [>>>]

Zehaztu beharko zeniguke zéin den atzoko "dadukaionik" horren referente indirektoa? Zéri dagokio "-o-" hori? Eta zergátik ber "-o-" hori ez den funtzionatzen nola referentzia datiboa an herenegungo "dadukaio" (hori ez bailitzake tripersonala)

Zioén atzo Josu Lavin-ek:

Zeren ezta, soberaniak gaiñez eragin eztiazaionik, ezta bere neurria baiño gehiago dadukaionik.

Urgell, Ariztimuño eta orain Rubio ere oker daude.

diazaio eta dadukaio biak dira NNN.

DIAZA + I + O
DADUKA + I + O

KE partikularen valiokidea da i hau:

i = ke

diazaio = diazakeo
dadukaio = dadukakeo

Bai, daduka + ke + o.

Ondo ulertu badut zure analisia, Josu, herenegungo "dadukaio" hori ez litzaké tripersonala:

• dadukaio "daukake" (bipersonala: hark hura)
  

bitárten atzoko "dadukaionik" bái izanen litzaken tripersonala:

Bi dadukaio ditugu Axular baitan. Besteak bai [alegia: "dadukaionik" horrek] ematen duela NNN. [Herenegungo iruzkina]

Horrá biak batera:

Hortaz, izanen genuke forma bakarra eta bi interpretazio, zeinda ez dirudien oso ohikoa. 

Guk uste ze, printzipioz bederen (eta kontrako arrazoi sendorik ez badago), gelditu beharko ginake kin interpretazio bakar bat aplikagarria ki Axular-en bi erabilera horiek. Zure interpretazio bikoitzean, ordea, adizki horretako "-i-" hori ez datiboa ez izanik (baizik potentziala = "-ke-"), bilatu beharko genuke adizkiaren karaktere datiboa an bere azkeneko "-o" referentzial datibo hori. zein, diogunez, funtzionatuko litzake nola referentzia datiboa an bigarren erabilera ("dadukaionik"), nahiz ez an lehenengoa ("dadukaio"), aski kapritxosoki.

Esan nahi baita ze, Josu, uler daigun zure interpretazio bikoitza (eta uler daigun zértan gauden oker), zehaztu beharko zeniguke zéin den objetu indirektoa zeini referituko litzaión adizki tripersonal hori an "dadukaionik" datiboa, halanola zergátik lehenengoan ber "-o-" hori (an "dadukaio") ez den funtzionatzen nola referentzia datiboa (hori ez bailitzake tripersonala). [3014]