Google: "Testu hau euskaraz dago idatzita, nahiz eta tokiko edo berritzaileak diren zenbait ezaugarri gramatikal, lexiko eta grafiko (erdararen edo beste euskalki batzuen eragina dutenak, adibidez: ganik, intelligentsia, arrén, an, bakarrá edo zuberotarretik/iparraldetik edo proposamen pertsonaletatik hartutako formak) uztartzen dituen."

Duela gutxi galdetzen genion ki ChatGpt zéin hizkuntzatan zegoen idatzita gure blogeko esaldi bat (ikus #3209):

Zein hizkuntzatan dago idatzia ondoko textua?: "Antizientzilari horiek erabiltzen duté euren botere handia ki ezkutatu euren buruak azpi isiltasun lotsagarri bezain kaltegarri bat." 

eta erantzuna hasi da honela (oso valorazio diferentea respektu gorago Josu Lavin-ek emandakoa)

Testua euskaraz dago, baina ez batu estandarrean. 

Ados. 

Gaineratu behar da ze ChatGpt-ek ondo ulertu ohi dú euskara optatibo hori, nahi ez izan estandarra. Josu Lavin-ek, ordea, gehiago reduzitu nahi izan dú planteamendua, galdetuz ondokoa ki Google (ikus #3257):  

Son correctas en euskera AN ETXEA y AN ETXEAK para expresar EN LA CASA y EN LAS CASAS? O son incorrectas? Porqué?

eta Google-ren erantzuna honela hasi zen:

No, no son correctas para expresar "en la casa" y "en las casas". Las formas correctas en euskera son etxean (en la casa) y etxeetan (en las casas). 

Berdin ere gertatuko zitzaion ki Joannes Leizarraga-ren "...-ren respektuz" adibidez (Euskaltzaindia tartean), baldin galdétu ki Google:

Beraz, zerbait konpartitzen dugu kin Leizarraga eta Tartas. Oso pozik gainera. Baina, zér gertatzen da noiz berriro bueltatzen garen ki goragoko planteamendu orokorxeagoa, hautatuz gure blogeko edozein pasarte non erábili "an" lanabesa?

Zéin hizkuntzatan dago idatzia honako textua: "Esan nahi baita ze beharko da jarrera proaktiboa ganik euskal intelligentsia deitutako hori arrén ustiatu euskararen lanabes, mekanismo eta material guztiak an norabide bakarrá (garabidea)."?

Ba ze Google-ek erántzungó hau:

Testu hau euskaraz dago idatzita, nahiz eta tokiko edo berritzaileak diren zenbait ezaugarri gramatikal, lexiko eta grafiko (erdararen edo beste euskalki batzuen eragina dutenak, adibidez: ganik, intelligentsia, arrén, an, bakarrá edo zuberotarretik/iparraldetik edo proposamen pertsonaletatik hartutako formak) uztartzen dituen.

Guztiz ados. Euskaraz dago idatzia nahizta uztártu zenbait ezaugarri gramatikal, lexiko eta grafiko zein dirén lokalak edo berritzaileak, beti ere an norabide jakin bat zein jada mila alditan azaldu dugun bidéz medio ezberdinak. Ederki, zinez ederki. [3264]

Emaitza da ze "artén..." ederki dabil (argi eta dinamiko) noiz kokatzen zeozer artén A eta B (A eta B dirá potentzialki luze edota konplexuak eta potentzialki guztiz akontextualak)

Duela gutxi (ikus #3260) honela mintzo ginen gain "gutxio..." forma an "gutxio handia ze..." estruktura: 

Estruktura konparatibo zehatz hori ["gutxio handia ze..."] zuzenean harrapa dadin, hasi ginen erabiltzén "gutxio" euskal forma lokala, zein gainera dén laburragoa

Gaur soilik esan nahi genuke ze arrazoi horiek berberak aurkitzen dira azpi erabilerak nola:

... artén A eta B = A-ren eta B-ren artean 

ordez eta:

... artean A eta B = A-ren eta B-ren artean

Alde batetik, "artén..." forma laburtu horrek zuzenean eta dudagabe jartzen gaitu aurrén estruktura prepositibo bat zein eskatzen ari den jarraiera bat (tipikoki: A eta B), bitárten "artean..." izanen litzakén gutxio diferentziala respektu adibidez forma postpositiboa edo beste erabilera batzuk.

[OHARRA: nahizta guk azentu diskursiboa jarri izan diogun ("artén A eta B"), nahirik are argiago adiérazi bere preposizonalitatea edo progresibitatea (ikus adibidez #2370), azpimarratu nahi dugu ze "artén..." dá berez atonoa, antzera nola preposizio guztiak, halan ze sintagma preposizional horren indar prosodikoa kokatzen dá gain A eta gain B, zein dirén elementu rhematikoenak, akontextualenak, informatiboenak, eta ez gain "artén..."] 

Beste alde batetik, "artén..." dá silaba bat laburragoa ze "artean...".

Emaitza da ze "artén..." hori ederki dabil (argi eta dinamiko) noiz kokatzen zeozer artén A eta B (A eta B dirá potentzialki luze edota konplexuak eta potentzialki guztiz akontextualak). [3263] [>>>]

Beraz, "euskal intelligentsia" izanen liraké intelektual horiék ze izanen luketén "eragin handia" gain Euskal Herriko kontu sozialki zentralak nola dirén kultura, ezagutza, hizkuntza, analisia, eztabaida publikoa edota pentsamendu kritikoa

Herenegun erabiltzen genuén a expresioa "euskal inteligentsia" an gure ondorengo pasartea:  

Ez, ez dirudi (eta gerota gutxiago, gainera) ze euskara berez aterako denik ti bere egungo versio jada ez-lehiakorra (adibidez noiz saiatu betétzen gaur egungo behar diskursibo konplexuak). Esan nahi baita ze beharko da jarrera proaktiboa ganik euskal intelligentsia deitutako hori arrén ustiatu euskararen lanabes, mekanismo eta material guztiak an norabide bakarra (garabidea). 

Baina, zéri referitzen garen noiz erábili expresio hori? Galdera horri erantzuteko, egoki ikusi dugu ChatGpt, zeini eskatu deutsagun (sing/plurala) bere iturriak ere (oso inportantea). Horrá erantzunaren hasiera:

Euskal inteligentsia Euskal Herriko gizartean pentsamenduaren, kulturaren, ezagutzaren eta eztabaida publikoaren ekoizpenean eragin nabarmena duen intelektualen multzoa da.

Ezaugarri nagusiak:

1. Ezagutza sortzea: euskal historiari, hizkuntzari, kulturari, gizarteari eta politikari buruzko ikerketa eta pentsamendua garatzea.

2. Errealitatea interpretatzea: Euskal Herriko arazoak, gatazkak eta erronkak aztertzea eta hauei buruzko ikuspegiak proposatzea.

3. Iritzi publikoan eragitea: komunikabideen, liburuen, unibertsitatearen, kultur erakundeen eta etabaida publikoaren bidez eragitea.

4. Kultura eta hizkuntza eraikitzea: euskarazko ezagutza, hezkuntza, literatura eta kultura-esparrua garatzen laguntzea.

5. Pentsamendu kritikoa sustatzea: botereei, erakundeei, ideologiei eta gizartearen norabideari buruzko eztabaida independentea sortzea. 

 

Horrá iturriak:

Beraz, "euskal inteligentsia" izanen liraké intelektual horiék ze izanen luketén "eragin handia" gain Euskal Herriko kontu sozialki zentralak nola diren kultura, ezagutza, hizkuntza, analisia, eztabaida publikoa edota pentsamendu kritikoa. [3262]

Mikel Martínez Areta (2022): "El euskera entró en Álava en el siglo VI y desde la Llanada se expandió a Bizkaia y cuenca del Deba"

Genioén atzo ze gaztelania dá...

... Euskal Herriko hizkuntza patrimoniala ere

Puntu horretaz soilik gogoratu ze:

• [2530] Emiliana Ramos (2017): "... los cartularios de Valpuesta, vinculados al área alavesa occidental,... haya establecido como irrefutable la continuidad latino-romance en esa franja conectada con el extremo occidental de Vizcaya, con el este de la actual provincia de Cantabria y con las Merindades burgalesas."  

Galdetzen genuen an atzoko bukaera:

Bestalde, galdetzen dugu: zéin konsideratzen dira gaur egun, gaztelaniaren lehenengo testigantzak? Nón daude?

Gaur egun, gaztelaniaren beraren lehenengo testigantzak konsideratzen dirá Valpuestako kartularioak, zeintaz mintzo dén EHUko Emiliana Ramos an bere "Sobre la lengua romance patrimonial en Álava (siglos V al XI): La aportación de la arqueología" (2017):

De ahí que la excepcionalidad de los cartularios de Valpuesta, vinculados al área alavesa occidental, haya puesto en valor esa zona geográfica para la historia de la lengua española y haya establecido como irrefutable la continuidad latino-romance en esa franja conectada con el extremo occidental de Vizcaya, con el este de la actual provincia de Cantabria y con las Merindades burgalesas. [Ramos, 2017:306]

Mintzo gara burúz irrefutabilitatea on gaztelaniaren sorrera (ez soilik existentzia, baizik sorrera bera) barnén mugak on gaur egungo Euskal Herria ere. Errepikatzen dut, mintzo gara burúz gaztelaniaren sorrera bera.

Beraz, izanen genuke, adibidez, jarraitutasun latino-romantze irrefutable bat an Araba eta Bizkaia (ikus ere #2529, #2531 edota #1611).

Horren inguruan, reflexiona daigun burúz ondoko konklusioak on Mikel Martinez-Areta (EHU), laburbilduak ganik Sergio Carracedo kazetaria an elkarrizketa bat an El Correo Araba (2022-11-9):

Mikel Martinez Areta (2022): «El euskera entró en Álava en el siglo VI y desde la Llanada se expandió a Bizkaia y cuenca del Deba»

El lingüista de la UPV Mikel Martínez Areta considera que el vasco común antiguo, precedente de los actuales dialectos eusquéricos, sufrió una expansión tardoantigua y altomedieval y fue en el siglo VI cuando llegó a Álava. «El euskera, o mejor dicho un antecesor de él, llegó a la Llanada procedente de Pamplona y desde Álava se expandió a Bizkaia y cuenca del Deba», remarca. Esta es una de las conclusiones expuesta por este filólogo en el curso de verano de la UPV titulado "Vasconia en la antigüedad tardía (406-711), lengua, cultura y sociedad'.

... 

Los nombres que aparecen en decenas de inscripciones romanas son indoeuropeos por lo que «aquí se hablaba una lengua celta o indoeuropea a la llegada de los romanos. Si queremos saber cómo era el euskera en esa época debemos irnos a Aquitania y, en menor medida, a Navarra o tierras altas de Soria».

...

En ese momento [VI. eta VII. mendeak] «es cuando se forma el primer estrato del vasco occidental, que abarca Álava, Bizkaia y la cuenca del Deba. «Se forma en el área de influencia de Dulantzi, en su época de pujanza, cuando fue fuerte y tuvo vigor la mencionada iglesia paleocristiana». Es entonces cuando pudieron surgir «los primeros rasgos que caracterizan el vasco occidental: de 'berri' sale 'barri', de 'hiri' surge 'huri y de 'beltz', 'baltz'».

... 

Una pequeña élite se hace dominante en Dulantzi y su zona de influencia, en la que encaja también la necrópolis de Aldaieta y Bagoeta, cerca de Luko, «de donde extraen el hierro». Desde la Llanada se irradiarían esos ritos funerarios y la lengua a la cuenca del Deba y Bizkaia, donde también han aparecido enterramientos similares en Finaga, datados hacia el año 600, y Santimamiñe, con su necrópolis altomedieval (617-647). Posteriormente, «el euskera se extendería a parte de Burgos y La Rioja», completa. 

...  

Pasados los siglos oscuros, «aparecen en Álava los primeros testimonios escritos con datos eusquéricos, y en la reja de San Millán (1025) ya constan nombres de este tipo en todo su esplendor. Ahí se muestra el euskera de hace mil años, con su léxico y sufijos», detalla.

[Elkarrizketa ganik Sergio Carracedo kazetaria ki Mikel Martínez Areta, El Correo, 2020] 

zeinen arabera: "El euskera entró en Álava en el siglo VI y desde la Llanada se expandió a Bizkaia y cuenca del Deba". [3261] [>>>]

Orotariko Euskal Hiztegia: "(Con adj., part. o similar) gütiago xuriak, gutiago nahasia, gutiago gai, gutiago gizon" [Sinpleki da euskara hutsa an norabide ona]

 Josu Lavin-ek atzo:

Ez duzu deus ulertu. Zorigaitzez.

Nola onartuko du

gutxio handia ze

modukoak?

Inteligentzia Artifiziala inteligentzia da, eh!

Non aurkituko du "gutxio handia ze" modukoak? Interneten ez badaude!

Aurrenik esan behar dugu ze interneten bádaude! halako formazioak, adibidez guk erabiliak noiz ere behar dugun, hala apurtuz bukle gaizto hori zeintan Euskaltzaindia-k sartu gaituen (ez zaigu okurritzen gurpil zoro horren adibide argiagorik zein "euskara modernoa"), eta era berean saiatuz sórtzen kontrako gurpil aberasgarri bat zeinekin ados jarri gaitezen kin norabide evolutibo progresibo universala, hala erantzunez ki gaur egungo beharrak on euskal hiztunak (garabidea, tajuzko bide bakarra).

Gakoa da ze euskara ez da berez aterako ti bukle gaizto edo gurpil zoro hori. Ez. Ez dugu ikusten modurik: Euskaltzaindia-k larregizko presioa egiten du (erabiliz bere itzelezko boterea), eta aukeran bádugu adibidez gaztelania (Euskal Herriko hizkuntza patrimoniala ere, zein, fonetikoki adibidez, litzakén euskal munduko nolabaiteko ondorioa, hala an Araba edo Bizkaia, nola ere an Nafarroa edo Errioxa, eta are akaso Burgos-en ere: neurri batean gaztelania litzaké Euskal Herriko romantzea, eta horrexegatik oso ondo adaptatua ki Euskal Herriko hiztunak, erabat erraztuz code-switching-a, partziala edo osoa).

Ez, ez dirudi (eta gerota gutxiago, gainera) ze euskara berez aterako denik ti bere egungo versio jada ez-lehiakorra (adibidez noiz saiatu betétzen gaur egungo behar diskursibo konplexuak). Esan nahi baita ze beharko da jarrera proaktiboa ganik euskal intelligentsia deitutako hori arrén ustiatu euskararen lanabes, mekanismo eta material guztiak an norabide bakarra (garabidea). 

Eta norabide horrexetan aurkitzen dugú "gutxio handia ze...", estruktura bát ze atera dugún ti Orotariko Euskal Hiztegia: 

(Con adj., part. o similar)

gütiago xuriak, gutiago nahasia, gutiago gai, gutiago gizon [OEH]

Estruktura konparatibo zehatz hori zuzenean harrapa dadin, hasi ginen erabiltzén "gutxio" euskal forma lokala, zein gainera dén laburragoa:

Eta, esan gabe doa, "ze" konparatibo hori ondo testigatua dago an gure idazki zaharrak, nahiz Euskaltzaindia-k baztertua izan (a ze perspektiba-falta!).

Eta holaxe osatzen da gure goragoko erabilera: "gutxio handia ze...", zein antzera izan litekén: "gutxiago handia ze...". Sinpleki da euskara hutsa an norabide ona. [3260] [>>>]

OBJETIBOKI, "euskara modernoa" dá are pobreagoa ze euskara batua, zein dén ondo pobreagoa zein betiko euskara osoa kin aukera progresibo optatiboak (lexikoki eta sintaktikoki). Eta kontua da ze behar dugu euskara aberastu bat, ez euskara are pobretuagoa

Atzokoan Erramun Gerrikagoitia-k idazten zuén honako komentarioa burúz atzoko titulua:

Zer titulu txalogarria eta ere ondio egiazkoa. Beraz txalo, txalo ki Jesus Rubio.

Esker anitz, Erramun. Gogora daigun: 

"Euskara modernoa" dá euskara batu are pobretuago bat. Hori ezin da izan euskara modernoa (espero daigun), eta hala balitz izanen litzake desastre bat, betiko ezbidea (izatekotan, euskara modernoa, zinez modernoa, izanen litzake betiko euskara osoa kin aukera prepositibo optatiboak, euskara aberastu bat, ez euskara pobretu bat)

Eta bai, justu-justu holaxe da, OBJETIBOKI: "euskara modernoa" dá euskara batuaren versio pobreago bát, non, Josu Lavin-ek dioskunez, soilik hautatuko dirén interneteko aukera erabilienak, zein, jakina, egonen dirén total baldintzatuak ganik Euskaltzaindia. 

Hortaz, aukera modernoak izanen dirá aukera batuak (guztiz nagusiki), baina ez aukera batu guztiak, baizik soilik erabilienak an internet, non, adibidez, idazle klasikoek ez duten izanen (ia) batere eraginik respektu eguneroko kazetak edo irakaskuntza guztietako lanak, antzera nola ez duten izanen (ia) batere eraginik gure hemengo 3259 sarrera hauek:

... "euskara modernoa"-k hautatzen ditú erabilera kuantitatiboki nagusiak, orduan euskara modernoan guztiz nagusituko dirá Euskaltzaindia-ren joera zentralak, halan ze edozein erabilera minoritario, nahiz euskara batua izan, nekez sartuko da an euskara modernoa. 

Bestalde, OBJETIBOKI gertatzen da ze tresna guzti horiek zein diren erabiltzen an "euskara modernoa", berdin-berdin erabili ahalko dira an betiko euskara osoa kin aukera progresibo optatiboak (esan nahi baita berdin-berdin, gabén ukitu koma bat ere), bitárten alderantziz ez: aukerako euskara progresiboan erabiliko dira hainbat estruktura eta lanabes progresibo eta arras funtzional zein baztertuko diren an modernoa. 

Esan nahi baita ze baztertutako aukerak ez dira izanen edozein, baizik horiek ze emanen dioten hizkuntzari aukera modernoa ki eman informazio rhematikoa an modu irekia, jarraitua, progresiboa, koherentea, potentea, erosoa, reflexiboa, efizientea eta efektiboa, beti ere aukeran.

Jar daigun adibide bat ustez erakusgarria respektu izaera pobretzaile eta biziki kaltegarria on "euskara modernoa" respektu aukerako euskara progresiboa: ikustagun desberdintasunezko konparatiboak. Hor, euskara batu pobretuak baztertuko ditú aukera guztiak zein ez dirén "...baino". Kitto. Bukatu da kontua.

Esan nahi baita ze "euskara modernoa"-k sistematikoki baztertuko ditú "ze", "zein", "zeinda", "nola",... konparatibo progresiboak, adibidez. Hau da, baztertuko ditú expresioak nola "handiago ze..." eta, zér esanik ez, baita baztertuko ditu expresioak nola "gutxio handia ze...", zein guztiz normalak baitira an aukerako euskara progresiboa.

Beraz, OBJETIBOKI, "euskara modernoa" dá are pobreagoa ze euskara batua, zein dén ondo pobreagoa zein betiko euskara osoa kin aukera progresibo optatiboak. Eta kontua da ze behar dugu euskara aberastu bat, ez euskara are pobretuagoa. [3259] [>>>]