Oregi (1974): "Diodanaren indargarri, giputz askok DARABILT-en ordez ematen duten DABILKIT, hau ere berez NORidun."

Herenegun aipatzen genuén Oregi (1974) non:

J. Oregi-k (1974) proposatzen zuén ondoko bilakaera tikan "-ra-" formako datiboak ki "-ra-" formako kausatiboak (an bere "Euskal aditzaz zenbait gogoeta"):

NERI *da-RA-kus-T (ikusten DIT) → NIK da-rakus-T (ikusarazten DUT) [Oregi, 1974:273]

Pasarte horrek honela jarraitzen zuén:

nondik:

Diodanaren indargarri, giputz askok DARABILT-en ordez ematen duten DABILKIT, hau ere berez NORidun. [Oregi, 1974:274]

Bai, oso indargarri interesgarria (ikus ere #1801). [1800] [>>>]

Oregi (1974): NERI *da-RA-kus-T (ikusten DIT) → NIK da-rakus-T (ikusarazten DUT)

J. Oregi-k (1974) proposatzen zuén ondoko bilakaera tikan "-ra-" formako datiboak ki "-ra-" formako kausatiboak (an bere "Euskal aditzaz zenbait gogoeta"):

NERI *da-RA-kus-T (ikusten DIT) → NIK da-rakus-T (ikusarazten DUT) [Oregi, 1974:273]

Horrela, garai zaharretan, "-ra-" horiek izanen zirén nagusiki datiboak, nahiz, gerora, gehienak evoluzionatuko ziren ki esangura kausatiboa, baina ez guztiak. Evoluzio horretan gertatu zén reinterpretazio bat (reanalisi bat) gain morfologia datibo zaharra, halan ze, adibidez, lehengo "-t" datiboak  (adibidez an "darakust") amaituko zirén egiten referentzia ki sujetu aktiboa (ikus ere #1800 eta #1801). [1798] [>>>]

Lakarra (2006): "..., posiblemente, tal oposición había iniciado su transformación hacia una simple adición de actante..."

Atzokoan aipatzen genuén ondoko hitzak ganik Lakarra (2006:584-585) non referitzen zen ki "*e-ra-dun" aditza nola datiboa on "*e-dun":

..., *e-dun 'haber' / *e-ra-dun 'dativo de *e-dun',... [Lakarra, 2006:584-585]

Hor Lakarra mintzo da gain oposizioa artén "-da-" partikula zaharrago bat eta bere ustezko versio berriagoak: "-la-" eta gero "-ra-", zeinen artean egonen zén evoluzio fonetiko bat eta baita evoluzio semantiko bat ere:

..., posiblemente, tal oposición [artén "-da-" eta "-la-"/"-ra-"] había iniciado su transformación hacia una simple adición de actante como ocurre en más de uno de los supuestos "causativos" en -ra-: ekarri 'traer' / e-ra-karri 'atraer' y no 'hacer traer', *e-dun 'haber' / *e-ra-dun 'dativo de *e-dun; etc. [Lakarra, 2006:585]

Evoluzio zahar horretan agertuko zén, adibidez:

*e-ra-dun 'dativo de *e-dun',... [Lakarra, 2006:585]

non gehitutako aktantea izanen litzaké argumentu datiboa. [1797] [>>>]

Lakarra (2006). "..., *e-dun 'haber' / *e-ra-dun 'dativo de *e-dun, ..."

Zioén Josu Lavin-ek herenegun buruzki "*e-ra-dun" aditza:

deRAuçut: RA hori RA factitivoa da!

Baina justuki an "*e-ra-dun" aditza, "-ra-" partikula interpretatu ahal da gehiago nola datiboa zeinda nola faktitiboa (kausatiboa). Lakarra (2006:584-585) honela referitzen da ki aditz hori:

..., *e-dun 'haber' / *e-ra-dun 'dativo de *e-dun', ... [Lakarra, 2006:584-585]

non "-ra-" izanen litzaké hirugarren partikula datiboa, nola genioén hemen. [1796] [>>>]

Hirugarren partikula datiboa: '-ra-', zein etor litekén tik aurreko sarreretako "-la-" modal bera ere

Jarraikiko gara mintzatzen gain "-(k)ara" forma, baina orain egin daigun tarte txiki bat ki gogoratu ze existitzen da hirugarren partikula datibo bat: "-ra-", zein Josu Lavin-ek aipatzen zuén atzo (eta zein, bide batez esanda, erator litekén tikan aurreko egunetako "-la-" modal bera). Josu-k gainera, atzokoan bertan esaten zigun nóla Federiko Krutwig-ek azaldu zión ondorengo hipotesia gain ustezko diferentzia semantiko bat artén "-tsi" eta "-ki":

deutsut
derauçut

Bi hauen arteco differenciei buruz galdeturic Federico Krutwigec erran cerautan ecen DEUTSUT moducoetan objectua passatzen datequeela objectu indirectutic subjecturat

Liburua hartu deutsut

eta DERAUÇUT moducoetan objectua doaqueela subjectutic indirecturat:

Liburua eman derauçut

DIÇUT moducoetan objectua ez doaqueela ez subjecturat ez indirecturat, baina berce batençat datequeela:

Liburua eman/hartu diçut Josebari emaitecotz, adibidez.

Nire ikuspeguitic
TSI dativoac hauxe expressatzen duque: barneranz, beheranz
eta QUI [KI] dativoac, ordea, camporanz, goranz

Honec explicatzen luque bi aditz hauen arteco desberdintassuna:

jaitsi vs. jaiki

eta bi factitivoen artecoa ere:

eraitsi vs. eraiki

Hassieraco JAI- horrec jo, joan aditzac ekarten deuscuz bururat.

Egun guztiz synonymoac dirade derauçut, deutsut eta diçut.

Gogora daigun halaber nóla Euskaltzaindia-ren epaimahai batek saritu zuén Krutwig-en lan bat gain eukal aditz auxiliarra, zein momentuz ez den eskuragarri. Ikus:

• Euskaltzaindiaren artxiboa: 'Aurkeztutako bost lanetatik, bakarrik gordetzen da J. Oregirena.'
  

• Oso berri pozgarria: ikusi ahalko da Krutwig-en lan saritua gain euskal verbo auxiliarra
  

Josu, nóiz jarri behar duzu lan hori denen eskura? [1794] [>>>]

de Rijk (1995): "..., we remember that the suffix '-la' represents the original shape of the allative case ending, which later turned into '-ra' because of its invariable intervocalic occurrence."

Gaurkoan azpimarratu nahi genituzké ondorengo hitzak on Lakarra (2006), nok aipatzen dú de Rijk (1995):

From a diachronic point of view, however, we remember that the suffix -la represents the original shape of the allative case ending, which later turned into -ra because of its invariable intervocalic occurrence. [Lakarra, 2006:596]

Horrela, "-ra" adlatiboa izanen litzaké ber "-la"  adlatibo zaharragoa, zein finenan izanen zén "la" partikula modala, zein ager litekén prepositiboki eta postpositiboki. Puntu horretaz gogoratu nahi genuke ondorengo sarrera: 

• [1717] Lakarra (2018): "... '-ra' (mendira) eta '-la' (mendialat) jatorri bereko dira segurki, ..."

Atzo irakurtzen genuenez:

... -ra (mendira) eta -la (mendialat) jatorri bereko dira segurki, ...[Lakarra, 2018:152]

non:

... , la- hori: ... beraz, flexio-marka genuen, eta ez erro: preposizio eta aurrizki lokatiboa izan genuen atzizki baino lehen.[Lakarra, 2018:153]

hola ikusten dugularik nóla partikula prepositibo berbera ("la ...") joan bide den ematen aukera postpositibo ezberdinak, tartean adlatiboa. Esan nahi baita ze "la ..." izan ahal da alternatiba adlatibo egoki bat ki "ki ..." preposizio orokorragoa (datiboa, destinatiboa eta finala ere), noiz nahiago den:

Joan naiz la mendia zein komentatu genuen atzo = Joan naiz ki mendia zein komentatu genuen atzo

Erabilera horretan, "la ..." sinpleki berriro izanen litzaké prepositiboa, nola an garai zaharragoak.

Esan nahi baita ze "-ra" adlatiboaren "-r-" hori ez litzaké epentetikoa. [1786] [>>>]

Aukerako aditz-konkordantzia datiboa: "Afin eta ihesi egin dezazun haier, ...."

Aurreko sarreran aipatzen genuén ondorengo perpaus finala:

Afin eta ihesi egin dezazun haier [= haiei], .... Tt Arima XV. [OEH]

zein, nola genioen, aisa bihur liteken ondoko aukera ez-jokatua:

Afin ihesi egin haier, ...

non aditz ez-jokatuak ("ihesi egin") ez duen eskatzen konkordantziarik kin ezein objektu, delarik direktu edo indirektua.

Eta gauza da ze, aldaera jokatuetan ere, euskaraz existitzen da aukera ki ez egin konkordantziarik artén aditz jokatua eta objektu indirektua, nola konprobatu ahal dugun an goiko adibidea:

Afin ihesi egin dezagun haier,...

zein, modu konkordatuan, litzakén:

Afin ihesi egin diezaiegun haier,...

Da beste aukera bat zein ez den zértan galdu, are gutxiago noiz nahi dugun sinplifikatu aditza. [455] [>>>]

Irakurri informazio gehiago »