Horrela, "-ko" referentzial hori izanen litzaké oso zaharra, hain zaharra ze agertuko litzaké an gure "eraukon"

Genioén herenegun burúz jatorria on "-ko" referentziala (hala an aplikazio hipokoristikoa, nola an funtzio referentzial hutsa an adizki jokatuak, baita an funtzio leku-genitiboa an Ertaroko deiturak, edota finean nola erlazionatzaile orokorra):

Bi norabideotan, "-ko" atzizkiaren jatorria (bai "-ko" hipokoristikoa, bai lekuzko genitiboa an Ertaroko deiturak, bai erlazionatzaile orokorra edota aditzetako referentziagilea) izanen litzaké ber "ho/ko" erakuslea (horixe da gure ikuskera, gure proposamena, gure hipotesia).

Horrela "-ko" atzizki hori izanen litzaké oso zaharra, hain zaharra ze agertuko litzaké an gure "eraukon". Jakina, horrek ez dauka zerikusirik kin azalpena ganik Zuloaga/Ariztimuño (2023; ikus #2950):

Hor doá euren laugarrena (Mdi referitzen da ki Irulegiko eskua):

En el plano morfológico, y con la debida prudencia en tanto en cuanto se trata de una reconstrucción, creemos que ei «sufijo» -ko se debió formar durante la Edad Media, al aplicarse los conocidos cambios fonológicos de composición y derivación como la pérdida de la vocal ·i del primer elemento; de ese modo, habría que analizar ei «sufijo» -ko como *-k (i) -o - tal vez *-g(i) -o- , fenómeno que no sería esperable en una época tan temprana como la de la Mdl. [Zuloaga/Ariztimuño, 2023:575]

Evidenteki ez gaude ados (ikus adibidez #2941), nola saituko garen azaltzen an ondorengo sarrerak.

non "-ko" sufijoa agertuko litzake an Ertaroa abiatuz ti "-k(i) + -o" (*-g(i) -o) al aplicarse los conocidos cambios fonológicos de composición y derivación como la pérdida de la vocal ·i del primer elemento:

• -ko < *-k (i) -o / *-g(i) -o-

Gure hipotesian, ordea, "-ko" hori zuzenan sortuko zen ("ho > -ho > -ko"), eta izanen litzaké oso zaharra, ondo zaharragoa zein Zuloaga/Ariztimuño-k aipaturiko "-kio" horiek, zein sortuko lirakén eta gero hedatuko lirakén bidéz analogia (respektu euren kide singularrak sorreran, eta islatuz beste "-kio" batzuk, jada sortuak, gero (adibidez: "dio/dizkio", "zaio/zaizkio", eta hortik "datorkio").

Gainera, itxura guztien arabera, bádauzkagu adibide zaharrak nola "seniko" hipokoristiko/diminutiboa (finean referentzial-expresiboa baita) eta gure hizpideko "eraukon" ezin biribilagoa. [2983]

Mitxelena (1954): "Se puede pensar con Lafon (...) que las formas adjetivas [alegia, kaur, kori, kura, ...] van reforzadas con un prefijo de carácter epidíctico o bien, y esto me parece preferible, que su distinta posición en la cadena hablada haya producido dos evoluciones divergentes, pérdida en las formas autónomas y conservación en las apoyadas en un sustantivo precedente: cf. '(h)ume' / 'emakume'."

Mitxelena-k (1954) onartzen dú Lafon-en ikuspegia (ikus adibidez atzoko sarrera) an bere "La posición fonética del dialecto vasco del Roncal", nahiz nahiago duén bere azalpena, mekanikoagoa:

Se puede pensar con Lafon (...) que las formas adjetivas [alegia, kaur, kori, kura,...] van reforzadas con un prefijo de carácter epidíctico o bien, y esto me parece preferible, que su distinta posición en la cadena hablada haya producido dos evoluciones divergentes, pérdida en las formas autónomas y conservación en las apoyadas en un sustantivo precedente: cf. (h)ume / emakume. [Mitxelena, 1954:143]

nondik bereziki azpimarratu nahi dugún honako hau:

Se puede pensar con Lafon (...) que las formas adjetivas [alegia, kaur, kori, kura,...] van reforzadas con un prefijo de carácter epidíctico... [Mitxelena, 1954:143]

Lafon-en ikuspegitik, oklusio horiek izanen liraké indartze demostratibo moduko bat (Lafon-en adibidean, epidiktikoa dá "-là" hori an "les yeux de cet homme-là"), bitárten Mitxelena-k hobesten dú azalpen mekanikoagoa, oinarritua an evoluzio fonetiko/fonologiko konkretuak. [2982] [>>>]

Lafon (1955): "..., quelle que soit son origine, qu'elle soit ancienne ou qu'elle résulte d'un dévelopement recent,..."

Amaitzen genuén atzokoa mintzátuz gain funtzioa (valeur demonstrative) zein Lafon-ek egokitzen dion/deutson ki hasierako oklusioa ("k- / g-") an zenbait hizkeretako erakusleak:

Uste dugunez, ikuspegi horretatik hasierako oklusio horiek ("k- / g-") funtzionatuko lirake indartuz erakusle horien funtzio demostratiboa; hau da oklusio hori izanen litzaké indartzaile moduko bat, indartzaile expresibo bat, zeinekin areagotuko zén erakuslearen valeur demonstrative:

... on dit gizon garen (ou karen) begiak "les yeux de cet homme-là", garen (ou karen) begiak "les yeux de celui-là", mais aren begiak "ses yeux "; gura (ou kura) "celui-là", mais ura "lui". [Lafon, 1955:720]

Hortaz, kasu honetan oklusibitate horren azalpena etorriko litzaké nagusiki ti esparru expresiboa (ikus #2965 eta atzokoa ere).

Bestalde, Lafon-ek ere ez du batere argi noláko zaharrak dirén holako hasiera oklusiboak, izan litezkelarik zaharrak (ancienne) edo akaso berrikiago garatuak (un dévelopement recent):

Le fait que ura, lorsqu'il est employé avec valeur d'anaphorique et non de démonstratif, n'est jamais pourvu d'une occlusive initiale, semble indiquer que cette occlusive avait primitivement valeur démonstrative. En tout cas, quelle que soit son origine, qu'elle soit ancienne ou qu'elle résulte d'un dévelopement recent, il est frappant qu'elle ne s'est conservée -ou développée- à l'initiale des thèmes de démonstratifs qu'en aezcoan, en salazarais, en roncalais et dans un dialecte purement sud-pyrénéen, le haut-navarrais méridional, dont le domaine ese contigu à celui de l'aezcoan et du salazarais. [Lafon, 1955:720]

Edozein kasutan, pensatu behar dugu ze prozesu indartzaile horretako norabidea abiatuko litzake ti forma aspiratuak ("h-") nondik sortuko zirén forma oklusibo indartuak ("k-"), nahiz ez dakigun nóiz gerta zitekén prozesu hori (inkluso pensa geinke an norabide ezberdinak an garai ezberdinak). Puntu horretaz errepikatu behar dugu berori zein esaten genuen herenegun:

Gure helburuetarako, ordea, berdin da zéin den prozesuaren norabidea: "ho > -ho > -ko" (guk hobesten dugunez) edo "ko > -ko / ho": izan ere, bietan dugú oinarrian ber hurbileko erakuslea, delarik "ho" hurbileko erakuslea, askotan aipatua (nola guk hobesten dugun), delarik "ko" hurbileko erakuslea.

Bi norabideotan, "-ko" atzizkiaren jatorria (bai "-ko" hipokoristikoa, bai lekuzko genitiboa an Ertaroko deiturak, bai erlazionatzaile orokorra edota aditzetako referentziagilea) izanen litzaké ber "ho/ko" erakuslea (horixe da gure ikuskera, gure proposamena, gure hipotesia). [2981] [>>>]

Lafon (1955): "Le fait que 'ura', lorsqu'il est employé avec valeur d'anaphorique et non de démonstratif, n'est jamais pourvu d'une occlusive initiale, semble indiquer que cette occlusive avait primitivement valeur démonstrative."

René Lafon ere mintzatu zén burúz hasierako "k- / g-" horiek zein díren agertzen an erakusleak on zenbait hizkera, esanez honako hau an bere "La place de l'aezcoan, du salazarais et du roncalais dans la classification des dialectes basques" (1955):

Le fait que ura, lorsqu'il est employé avec valeur d'anaphorique et non de démonstratif, n'est jamais pourvu d'une occlusive initiale, semble indiquer que cette occlusive avait primitivement valeur démonstrative. [Lafon, 1955:721]

Uste dugunez, ikuspegi horretatik hasierako oklusio horiek ("k- / g-") funtzionatuko lirake indartuz erakusle horien funtzio demostratiboa; hau da oklusio hori izanen litzaké indartzaile moduko bat, indartzaile expresibo bat, zeinekin areagotuko zén erakuslearen valeur demonstrative:

... on dit gizon garen (ou karen) begiak "les yeux de cet homme-là", garen (ou karen) begiak "les yeux de celui-là", mais aren begiak "ses yeux "; gura (ou kura) "celui-là", mais ura "lui". [Lafon, 1955:720]

Hortaz, kasu honetan oklusibitate horren azalpena etorriko litzaké nagusiki ti esparru expresiboa (ikus #2965 eta atzokoa ere). [2980] [>>>]

Mitxelena (FHV): "Con todo, nos aproximaremos probablemente mas a la verdad si suponemos que..."

Beste sarrera batean esan dugunez (ikus #2964), Mitxelena-k hobesten zuén ikuspegia ezen Azkue-ren atzoko "k-" epentetiko hori (an bigarren elementuak on zenbait hitz konposatu eta derivatu) ez dela epentetikoa, hantxe sortua, baizik lehendik ere bazetorrela nahizta gero inguru fonetiko batzutan oklusioa galduko zen. Edonola ere, gaur azpimarratu nahi genuke ze Mitxelena ez da agertzen batere ziur burúz "k-" zahar horiek:

La situación, ya en los primeros documentos medievales, es demasiado confusa para que podamos reconocer con seguridad la distribución primitiva: en toda la historia de la lengua se manifiesta después la tendencia a generalizar las formas plenas, con oclusiva inicial, y a elevarlas al estado de palabras autónomas. Con todo, nos aproximaremos probablemente más a la verdad si suponemos que... [Mitxelena, FHV, 245-246]

Horretaz ere, eta ikusi genuenez (#2964), berriki EHHE-k (2019, zuzendua ganik Joseba Lakarra eta koordinatua ganik Julen Manterola) dio, besteak beste, ze:

... ; bokalarteko -k- ez da galdu ohi euskaraz,... [EHHE, 2019]

eta azalpena hobe doala baldin prozesua hasi ti "h-" soinu aspiratua.

Guk ez genituzke aterako konklusio orokorrak, eta beraz hedagarriak ki halako evoluzio guztiak, zein akaso gertatu dirén an garai eta zirkunstantzia ezberdinak edota bilatuz helburu ezberdinak ere (batzuetan expresiboak, bestetan ezberdintzaileak, akaso beste batzuetan analogiak piztu leiké prozesua,...; ikus #2969). 

Gure helburuetarako, ordea, berdin da zéin den prozesuaren norabidea: "ho > -ho > -ko" (guk hobesten dugunez) edo "ko > -ko / ho": izan ere, bietan dugú oinarrian ber hurbileko erakuslea, delarik "ho" hurbileko erakuslea, askotan aipatua (nola guk hobesten dugun), delarik "ko" hurbileko erakuslea. [2979] [>>>]

Azkue, aipatuz Bonaparte printzea (1932): "Donde, por lo menos en mi opinión, añade el príncipe, donde mejor se conserva un vocablo primitivo es en los compuestos: 'bet' por 'begi' «ojo», en 'betazal'..."

Atzo genioenez, Bonaparte printzeak uste zuén ze "kume" zén zaharragoa zein "hume" edo "ume" (antzera nola Mitxelena: ikus #2964), halan ze azken bi aldaera horiek izanen zirén lehenengoaren derivatuak bidéz higadura fonetikoa on hasierako "k-" soinu oklusibo hori, zein, lehen fase batean, bihurtuko zén aspirazioa ("h-") eta gero desagertuko zen (zero). Azkue-k (zeinentzako "k-" hori zén epentetikoa, eta beraz sortua an prozesua on konposizioa edo derivazioa: ikus #2959) kritikatuko dú Bonaparte-ren azalpena honela:

EI príncipe Bonaparte, en su hermosa obra Le verbe basque en tableaux, dice (pág. XI, nota 2.ª) que a su parecer el orden cronológico del cambio de consonante en los demostrativos aislados habrá sido: k, g, h. De kau se habrá formado gau y de éste hau. Este último, más tarde, habrá dado lugar a au. Esta aserción de nuestro príncipe pierde, creo yo, no poco de su credibilidad por estas palabras que puso a continuación. «Según esta manera de ver, kume en emakume «mujer» sería más primitivo que hume o ume «niño». Donde, por lo menos en mi opinión, añade el príncipe, donde mejor se conserva un vocablo primitivo es en los compuestos: bet por begi «ojo», en betazal «párpado>, (corteza del ojo), gal por gari «trigo», en galburu «espiga» (cabeza de trigo) ... etc., etcétera.» [Azkue, 1932:221-222]

Bai, ez dirudite oso adibide egokiak Bonaparte-k erabilitako horiek, zeren "bet-" dá emaitzá on prozesu fonetiko/fonologiko bat zein dén gertatzen noiz "begi" aurrekonposatzen den, izanki "begi" forma osoagoa, gutxio higatua. Gauza bera gertatzen da kin "gal-" respektu "gari", zein berriro den osoagoa.

Gorago aipatu dugunez (ikus adibidez #2961), Azkue-ren ikuspegitik hasierako "k-" hori (an "kume") izanen zén emaitzá on konpositizio/derivazioa, zeintan agertuko zén, kasu horretan, "k-" epentetiko bat (bestetan "t-" bat), abiatuz ti "ume" zaharragoa. Kontrako norabidea respektu Bonaparte edo Mitxelena, baina ber geltokiak. [2978]

Azkue (1932): "EI príncipe Bonaparte, (...) dice (...) que a su parecer el orden cronológico del cambio de consonante en los demostrativos aislados habrá sido: k, g, h. De kau se habrá formado gau y de éste hau. Este último, más tarde, habrá dado lugar a au."

Mitxelena ez da lehenengoa zeinen ustez "kori" erakuslea izanen litzakén zaharragoa zein "hori" (ikus #2973). Bonaparte printzeak ere antzera pensatzen zuen, nola irakurri ahal dugun an ondorengo pasartea ganik Azkue an bere "Particularidades del Dialecto Roncalés" (1932):

EI príncipe Bonaparte, en su hermosa obra Le verbe basque en tableaux, dice (pág. XI, nota 2.ª) que a su parecer el orden cronológico del cambio de consonante en los demostrativos aislados habrá sido: k, g, h. De kau se habrá formado gau y de éste hau. Este último, más tarde, habrá dado lugar a au. [Azkue, 1932:11]

Hor ere, aurrena sortuko liraké "k-" erakusleak, nondik gerora derivatuko zirén "h-" erakusleak eta zero-erakusleak. [2977] [>>>]

Orduña (2025): "En vasco podría conservarse la variante -ka restringida a un uso adverbial: sería un ejemplo más de alternancias de sufijos o segundos elementos de compuesto con oclusiva velar o sin ella, como '-(k)ara', '-(k)ide', '-(k)or', '-(k)ume'"

Amaitzen genuén atzo:

Horrek ekarriko luke ze adibidez "ko(-)" moduko erakusleak izanen liraké oso zaharrak, hain zaharrak ze euren arrastoa galduko litzaké an zurrunbiloa on iragana, hain zaharrak non akaso ager litezkén haien zantzuak an hizkuntza iberikoa. Eta, galdetzen dugu:  Aipatu al dira inoiz halako "k-" hasierak an antzeko lexiko/morfologia iberikoa (adibidez an "kide" moduko hitz bat edo "ko" moduko erakusle bat), oso espekulatiboki balitz ere?

Kontua da ze Eduardo Orduña saiatu da erlazionatzen "-ka" atzizki iberikoa kin egungo euskararen "-ka" adverbiala eta "-(r)a(t)" adlatiboa, halan ze "-ka" hori sartuko litzaké an ber zakua zein adibidez "-(k)ide" edo "-(k)ume":

También aumentan los indicios de que -ka, del que -kate parece ser una variante que aparece en contextos similares, podría ser un destinativo, y por tanto podría relacionarse
con el adlativo vasco -(r)a(t) (Orduña 2018). En vasco podría conservarse la variante -ka restringida a un uso adverbial: sería un ejemplo más de alternancias de sufijos o segundos elementos de compuesto con oclusiva velar o sin ella, como -(k)ara, -(k)ide, -(k)or, -(k)ume (Michelena 1977, 245-246). [Orduña, 2025:336]

Marko berean, autoreak aipatzen dú "kidei" hitza (morfema que puede aparecer solo), zein egon litekén erlazionatua kin euskararen "kide" hitza: 

En cambio, kidei es un morfema que puede aparecer solo (salir:kidei) o combinado con otro elemento (sal-kidei-ke) en contextos claramente no onomásticos. [Orduña, 2025:343]

zein berak aurrerago lotzen duén kin ahaidetsun modu bat (Orduña, 2025:348):

Hori hala balitz, "kide" izan zitekén izen zahar bat zeinen hasierako "k-" soinu hori izanen zén zaharragoa zein haren derivazioá "*hide", edo "ide", akaso signifikatuz hasieran ahaidetasun-modu bat eta gerora zerbait zabalagoa. 

Bestalde, argi dirudi ze iberieran bái izanen genuke gure "-ko" atzizki diminutibo/hipokoristikoa (ikus #1837), halan ze, kontuan hartuz alde batetik gure azalpena (alegia, "ho = -ho = -ko) eta bestetik Mitxelena-ren proposamena (abiapuntua an aldaera oklusiboak), esperoko genuke "ko(-)" moduko erakusle zahar bat, zein hasiko litzakén kin "k-" soinua (ikus atzokoa).

Era berean esan behar dugu ze Orduña-ren goragoko koadro horretan baita agertzen dá euskararen "ume" hitza, zein bát datorren kin Lergako "umme-" zaharra (gabén "k-" soinurik), eta zeinen versio iberikoan (oso espekulatiboa baita) ez litzakén agertuko hasierako "k-" soinurik, nahizta akaso ager litekén "d-" soinua (an "-dumar"). [2976] [>>>]

Horrek ekarriko luke ze adibidez "ko(-)" moduko erakusleak izanen liraké oso zaharrak

Amaitzen genuén atzo esánez ze:

Bai, Mitxelena-k hobesten dú hóri hipotesia ezen jatorrizko erakusleak "k-" soinua zeramatela, halan ze soinu hori zenbait kontextu fonetikotan joanen zen higatzen harik deságertu (alegia, guk gorago deitutako "hirugarren bidea", antzera nola ikusi genuén an "kide").

Horrek ekarriko luke ze adibidez "ko(-)" moduko erakusleak izanen liraké oso zaharrak, hain zaharrak ze euren arrastoa galduko litzaké an zurrunbiloa on iragana, hain zaharrak non akaso ager litezkén haien zantzuak an hizkuntza iberikoa. Eta, galdetzen dugu:  Aipatu al dira inoiz halako "k-" hasierak an antzeko lexiko/morfologia iberikoa (adibidez an "kide" moduko hitz bat edo "ko" moduko erakusle bat), oso espekulatiboki balitz ere? [2975] [>>>]

Mitxelena (FHV): "... la conservación de la inicial..." [alegia, "hirugarren bidea"]

Atzokoan komentatzen genuén Mitxelena-ren analisia gain hóri bikoiztasun formala artén "ori" eta "-kori" an zenbait hizkera nafar (FHV), eta gaur azpimarratu nahi genuke zéin den Mitxelena-ren beraren azalpena gain bikoiztasun hori: 

Es natural pensar que la conservación de la inicial solo era regular cuando se empleaban como adjetivos e iban unidos estrechamente al nombre precedente. En efecto, el ronc. tiene los pronombres ori 'usted' y ura anafórico y pronombre personal de 3.ª pers.

Ikusten denez, Mitxelena-k egiten du hemen ere ber planteamendua zein komentatzen genuén an...

• [2961] Hirugarren bidea: "kide > -kide / -ide" (Mitxelena, FHV)

(...) Gaurkoan komentatu nahi genuke atzoko aipuko [3] oharra (an EHHE, 2019), non aipatzen den nóla Mitxelena-k finean hobestu zuén honako hipotesia ki azaldu "-kide" (tituluko "hirugarren bidea"):

[3] Badirudi, guk ez bezala, Mitxelenak forma herskariduna duela jatorrizkotzat. [EHHE, 2019]

Horren arabera, abiapuntua izanen zén "kide" (jada kin "k-"), nondik "kide > -kide / -ide" aráuz inguru fonetikoa, halan ze, "-kide" sufijoan, "k" soinu hori jatorrizkoa litzaken. (...)

Bai, Mitxelena-k hobesten dú hóri hipotesia ezen jatorrizko erakusleak "k-" soinua zeramatela, halan ze soinu hori zenbait kontextu fonetikotan joanen zen higatzen harik deságertu (alegia, guk gorago deitutako "hirugarren bidea", antzera nola ikusi genuén an "kide"). [2974] [>>>]

Mitxelena (FHV): "Es natural pensar que la conservación de la inicial solo era regular cuando se empleaban como adjetivos e iban unidos estrechamente al nombre precedente."

 Amaitzen genuén atzoko sarrera egínez galdera bat:

Gure kasu partikular honetan, abiapuntuko "ho" hori litzaké jatorriz hurbileko erakusle beregain bat, zein, noiz postpositiboki elkártu kin izenak ("-ho"), bihurtuko zén "-ko". Baina, bá al da adibide argirik non "ho" moduko demostratiboren batek (nola dén "(h)ori") erakusten duen halako bikoiztasun formal hori artén "(h)o-" noiz arítu nola izenorde beregaina eta "-ko-" noiz joán postpositiboki atxikia ki izena?

Eta erantzuna dá baiezkoa, nola irakurri ahal dugún adibidez an FHV  noiz Mitxelena mintzo den burúz soinu oklusiboak zein diren txandakatzen kin zero an sufijo-hasiera: autoerak dioenez, "t" eta "k":

Las oclusivas que alternan con cero en la inicial de sufijos son t y k. [Mitxelena, FHV, 244]

Aurreraxeago, autoreak dio:

Guarda sin duda estrecha relación con lo anterior el caso de los demostrativos. Aquí unos dialectos navarros, más conservadores al parecer, tienen una oclusiva dorsal inicial que falta en los demás: ronc. kaur, sal. kau, ronc. sal. kori, kura (aezc. a.-nav. meridional gau, go(r)i, gura), demostrativos de l.ª, 2.ª y 3.ª pers., en los otros hau(r) o au, (h)ori, (h)ura (vizc. a), etc. Es natural pensar que la conservación de la inicial solo era regular cuando se empleaban como adjetivos e iban unidos estrechamente al nombre precedente. En efecto, el ronc. tiene los pronombres ori 'usted' y ura anafórico y pronombre personal de 3.ª pers.

Hau da, erronkariko hizkeran adibidez, izanen genuké "ori" aldaera noiz joán soilik, baina "-kori" noiz erakuslea joán fonetikoki atxikirik ki bere aurreko izena (...cuando se empleaban como adjetivos e iban unidos estrechamente al nombre precedente), alegia hóri berbera zein gertatuko litzakén kin erakusle beregainak nola "(h)o" noiz fonetikoki elkartu kin euren aurreko izenak, emanez "-ko" forma atxikia. [2973] [>>>]

Bá al da adibide argirik non "ho" moduko demostratiboren batek (nola dén "(h)ori") erakusten duen halako bikoiztasun formal hori artén "(h)o-" noiz arítu nola izenorde beregaina eta "-ko-" noiz joán postpositiboki-atxikia ki izena?

Genioen atzo:

Ikusi dugu an aurreko sarrerak nóla tipikoki proposatzen dén "-h... > -k..." ibilbide fonetikoa noiz "h"-z hasitako osagai bat atxikitzen den nola bigarren elementua an konposizioa edo derivazioa (EHHE, 2019, zuzendua ganik Joseba Lakarra eta koordinatua ganik Julen Manterola). Horrá beste adibide bat aterea ti EHHE:

Bigarren osagaia -kor ( < *-hor) atzizkia izan liteke, *ahakor > ahakar asimilazioz,... [EHHE, 2019]

Bai, dá beste adibide bat non proposatzen ber evoluzio fonetikoa zein proposatzen ari garen an:

*-ho > -ko (ikus adibidez #2959)

zein ez litzaken baizik evoluzio horretako beste kasu bat.

Gure kasu partikular honetan, abiapuntuko "ho" hori litzaké jatorriz hurbileko erakusle beregain bat, zein, noiz postpositiboki elkártu kin izenak ("-ho"), bihurtuko zén "-ko". Baina, bá al da adibide argirik non "ho" moduko demostratiboren batek (nola dén "(h)ori") erakusten duen halako bikoiztasun formal hori artén "(h)o-" noiz arítu nola izenorde beregaina eta "-ko-" noiz joán postpositiboki atxikia ki izena?  [2972] [>>>]

Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa burúz "-kor" atzizkia (2019): "-kor ( < *-hor)"

Ikusi dugu an aurreko sarrerak nóla tipikoki proposatzen dén "-h... > -k..." ibilbide fonetikoa noiz "h"-z hasitako osagai bat atxikitzen den nola bigarren elementua an konposizioa edo derivazioa (EHHE, 2019, zuzendua ganik Joseba Lakarra eta koordinatua ganik Julen Manterola). Horrá beste adibide bat aterea ti EHHE:

Bigarren osagaia -kor ( < *-hor) atzizkia izan liteke, *ahakor > ahakar asimilazioz,... [EHHE, 2019]

Bai, dá beste adibide bat non proposatzen ber evoluzio fonetikoa zein proposatzen ari garen an:

*-ho > -ko (ikus adibidez #2959)

zein ez litzaken baizik evoluzio horretako beste kasu bat. [2971] [>>>]

Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa burúz "-kume" (2019): "..., egiantzekoagoa izan liteke 'k-' hitz-elkartuetako fonetismoen barrenean ulertzea."

Jarraituz kin atzoko textua, non EHHE mintzo dén burúz "-(k)ume", irakur daigun ondoko zati hau ere:

Are gehiago, kume-ren historiari begiratzen badiogu, pentsa liteke bilakaera horietatik kanpo sortua dela, aski berriki; hau gogoan hartuta, egiantzekoagoa izan liteke k- hitz-elkartuetako fonetismoen barrenean ulertzea. [EHHE, 2019]

EHHE esaten ari zaigu ze, abiatuz ti eskurako testigantzak (nola dén adibidez Lergako "ummezahar" zaharra) ezin dela hain argiki sostengatu goragoko bilakaera, alegia "*hume > *-hume > -kume" (dioskuenez, "-kume" izanen litzaké bilakaera horietatik kanpo sortua), halan ze sostengarriagoa litzaké "-kume" atxiki hori berrikiago sortu izana, aski berriki.

Baina, aski berriki sortu bada, nóla sortu da? Ba,...

... egiantzekoagoa izan liteke k- hitz-elkartuetako fonetismoen barrenean ulertzea. [EHHE, 2019]

Alegia, ondo ulertzen badugu, hor kokatuko ginake an eszenarioa on Azkue (ikus #2959, #2960 eta #2961), non... hitz-elkartuetako fonetismoen barrenean... sor zitekén "-k-" epentetiko bat abiatuz ti zero, hau da "-ume > -kume". 

Kasu horretan akaso berriro mintzatu beharko ginake gain analogia (ikus atzokoa), nahizta orain "-k-" analogiko berri hori ez litzake abiatuko ti beste "-kume" zahar batzuk, horiek bai regularki eratuak azpi baldintza tipikoak (txistukariaren ondoren agertu ohi baitira), zein gerora analogiaz hedatu diren ki beste baldintza fonetiko printzipioz irregular batzuk ere, baizik ze mekanismo atxikitzailea orain analogizatuko zen, aski berriki, suposatzen dugu ze abiatuz ti beste antzeko hitz elkartu batzuk (tipikoki regularki eratuak nola "-keta" edo "-kari", edo ez hain regularrak nola "-kide"), zeinen eredua hartuko baitzen (hitz-elkartuetako fonetismoen barrenean). 

Izan ere, eta atzo genioenez, behin mekanismoa sortuta azpi baldintza batzuk (kasu honetan, mekanismo edo eredu fonetikoa non agertzen dén "-k-" bat), gero orokortu ahal da, eta aplíkatu an baldintza eta denbora ezberdinak, finean bidéz betiko analogia. [2970] [>>>]

Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa burúz "-kume" (2019): "...; pentsatu beharko litzateke jatorrizko testuinguru baldintzatu hori gaindituta zabaldu dela '-kume',..."

Behin mintzatu garén gain "-(k)ide" (ikus #2960,...), aipa daigun "-(k)ume" ere, zeintaz EHHE mintzo dén honela:

Lehen hurbilketa moduan, -hari / -kari (cf. auhari/bazkari), *hide / -kide (cf. haurride/adiskide) eta -heta / -keta (cf. Erroheta/Andozketa [SMillán 1025]) bikoteekin konpara liteke -kume, eta proposatu, haietan bezala, inoizko *hume orokor batekiko banaketa osagarrian zegoela -kume, txistukari ondotik. Honek, jakina, esangura handia luke hitzaren jatorrizko hasperenaren eztabaidan.

Baina bikote horietan aski argi dirudi -kari, -kide eta -keta aldaeren jatorrizko banaketa, txistukariaren ondoren agertu ohi baitira, eta ez da hala -kume-ren kasuan; pentsatu beharko litzateke jatorrizko testuinguru baldintzatu hori gaindituta zabaldu dela -kume, funtsean, eta egiari zor, -kide-rekin ere gertatu dena. [EHHE, 2019]

nondik azpimarratzen dugún zatitxo hau:

...; pentsatu beharko litzateke jatorrizko testuinguru baldintzatu hori gaindituta zabaldu dela -kume, funtsean, eta egiari zor, -kide-rekin ere gertatu dena. [EHHE, 2019]

Kontua da ze, behin "-kume" (edo "-kide") forma sortu dén an kontextu fonetiko bereziren bat (txistukariaren ondoren agertu ohi baitira), euren zabalkundea beregaindu ahal da respektu jatorrizko kontextu (baldintza) hori, bidéz betiko analogia, hala sortuz "-kume" forma atxiki beregaina (aplikagarria printzipioz an edozein kontextu fonetiko), eta areago, sortuz "kume" izena ere (antzera gertatuko zen kin "-kide" atixikia eta "kide" izena).

Bai, behin mekanismoa sortuta (akaso azpi baldintza bereziak), betiko analogiak egin ahal du bere lana (azpi baldintza diferenteak, orokorragoak). [2969] [>>>]

Atzo gogoratutako "-ko" leku-genitibo hori (an deiturak) dá berbera zein den erabiltzen nola erlazionatzaile adnominal orokorra

Kontua da ze atzo gogoratutako "-ko" leku-genitibo hori (an deiturak) dá berbera zein den erabiltzen nola erlazionatzaile adnominal orokorra:

• [1864] "-ko" dá erlazionatzaile 'adnominal' orokor bat zek eginen lioke referentzia ki izen bat ("adnominala") bidéz "-o" referentzial hori

Jarraituz kin gure azken egunetako ildoa, R. L. Trask-ek dio an bere "The history of Basque" (1997):

"The 'relational" or 'adnominal" suffix -ko ... (...) to produce a complex adjectival modifier ... [Trask, 1997:100-102]

emánez hainbat adibide:

Bai, "-ko" horrek produzitzen ditú modifikatzaile adjetibo konplexuak zek eginen liokete referentzia ki izen bat ("adnominalak") bidéz azken "-o" referentzial hori (an "-(k)o).

Bai, finean "-ko" erlazionatzaile adnominal orokorra dá gure betiko "-(h)o" hurbileko erakusle zaharra zein berezitu dén formalki eta funtzionalki nola "-ko". [2968] [>>>]

"-(k)o" an deiturak (batzuetan gabén "-k-" kin interpretazio ezberdina: "zabalo versus zabalko")

Aurreko sarreretan gogoratu ditugú:

• "-ko" diminutibo/hipokoristikoa (expresiboa, beti kin "-k-": "seniko", ikus #2965),

• aditzetako "-(k)o" referentziala (referentzial hutsa, batzuetan gabén "-k-". "darau(k)o", ikus #2966)

eta gaur gogoratu behar dugú hirugarren erabilera bat:

• "-(k)o" an deiturak (referentzial hutsa, batzuetan gabén "-k-" kin interpretazio ezberdina: "zabalo versus zabalko")

Horretaz, gogora daigun honako sarrera:

• [1858] "Eneko zuhurro" versus "Eneko Erroko"

Atzokoan (eta herenegun) aipatzen genuén "çalduno" forma, zeinen bukaerako "-o" hori litzakén berbera zein den agertzen an "otsoko" edo "neskato", nahiz azken erabilera horietan agertzen den kin "-k-" eta "-t-" epentetikoak. Azken "-o" hori orobat izanen litzaké berbera zein den agertzen an "Erroko", edo "derauko" (kin "-k-" epentetikoa). 

Finean, "-o" hori izanen litzaké referentzia bat, jatorriz hurbileko referentzia bat, zein gero joanen zén bihurtzen diminutibo-hipokoristikoa (gaur egun funtzio horretan bereiztu dá "-to/-tto/-txo"), edo baita ere erlazionatzaile orokor moduko bat (gaur egungo "-ko" erlazionatzailea).

Esan nahi baita ze, gure analisian:

Eneko zuhurro 

izanen litzaké formalki oso antzekoa nola: 

Eneko Erroko

epentesiak gorabehera. Gure ikuspuntutik, hirurek konpartituko lukete "-o" referentzial berbera.

eta beste hau ere:

• [1859] "Eneko zabalo" versus "Eneko Zabalko"

Tituluko "zabalo" horrek adieraziko luké honako hau (ikus atzoko sarrera):

• zabalo = zabalori = zabal hori

bitárten tituluko "Zabalko" hori litzaké:

• Zabalko = Zabalkori = Zabalko hori

non "-k-" epentetiko horrek ezberdinduko luke nóiz bere osteko "-o" horrek adierazten duén leku bat (kin "-k-" an "Zabalko") eta nóiz "-o" horrek sinpleki adierazten duén karakteristika bat (gabén "-k-" an "zabalo").

Gerora, "-o" referentzial horren zentzua galduko zén, eta "-ko" formak izaera berria hartuko zuén lótuz lekua ("Zabal") eta "-o" errepikatu moduko bat ("hori") an "Zabalko hori" (non "-o" dén berdin "hori").

Hor ikusten dugu nóla "-o" eta "-ko" ezberdindu (berezitu) dirén formalki eta funtzionalki: "-o" soila erabiltzen da kin adjetiboak, bitárten "-ko" erabiltzen den nola leku-genitiboa (finean erlazionatzaile orokorra), nahiz jatorriz biak izán gauza bera. Azken "-ko" horrek beti eramanen dú "-k-" soinua finéz argi utzi bere funtzio erlazionatzaile ezberdina respektu "-o" soila. [2967] [>>>]

Aditzetan, aldiz, ez da existitzen konponente expresibo hori, soilik referentzialitate hutsa

 Genioén atzo ze "-ko" hipokoristikoetan...

... bilatuko litzaké diferenziazio bat respektu erabilera ez-hipokoristikoak (zein lortuko litzakén bidéz oklusioa). Akaso horregatik, erabilera diminutibo hipokoristiko horietan ez legoke "-k- / -t-" gabeko aldaerarik (ez zegoen "seni(k)o / neska(t)o"), baizik soilik "seniko / neskato", independenteki zéin izan inguru fonetikoa.

Bai, erabilera hipokoristikoetan ez dago parentesirik (ez dago ""-k- / -t-" gabeko aldaerarik) bitárten erabilera referentzial hutsetan existitu ohi dirá "-k- / -t-" gabeko aldaerak ere. Ikus adibidez #2941:

Gogoratzen genuén atzo ondoko taulatxoa ganik Oregi (1974:273)

 zeintan dauzkagún:

• darau(k)o 

• darau(t)zu

halan ze bádira "darauo" eta "darauzu" aldaerak an zenbait hizkera, non ez den agertzen "-k-"-rik, ez "-t-"-rik. Halako erabileretan ez da existitzen konponente expresiboa (hipokoristikoa), soilik referentzialitate hutsa. [2966] [>>>]