Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa (2019): "... ; bokalarteko -k- ez da galdu ohi euskaraz,..."

Jarraituz kin atzoko pasartea an EHHE (2019, zuzendua ganik Joseba Lakarra eta koordinatua ganik Julen Manterola) non hiztegi horretako autoreak defendatzen ari zirén euren tesia ezen "-kide" sufijoaren abiapuntua izan ahal dén "*-hide", irakurriko dugú honako azalpen fonetiko/fonologikoa:

Bestetik, ohartzekoa da ez dugula oro har -ai- > -i- bakuntzerik bidaide, gogaide eta ohaide bezalako hitz elkartuetan, eta hori tartean galdutako kontsonante baten adierazle izan liteke (ik. FHV 116-117); bokalarteko -k- ez da galdu ohi euskaraz, eta -h-rekin erraz azalduko genuke galera. [EHHE, 2019]

Hor, bereziki azpimarratu nahi genuke ze antzera nola adibidez "-d-" intervokalikoak erraz higatu ohi diren (harik deságertu), ez dela ber fenomenoa gertatzen kin "-k-" intervokalikoak, zein ez ohi diren desagertu:

... ; bokalarteko -k- ez da galdu ohi euskaraz,... [EHHE, 2019]

halan ze esango genuke ze Mitxelena-ren azalpena ("kide > -kide / -ide", ikus #2961) geldituko litzaké aski ahuldua. Eta zér zioen Mitxelena-k gain puntu hori? Bihar saiatuko gara erantzuten. [2963]

Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa (2019): "Batetik, badira banaketa horren paraleloak, cf. '-heta / -keta' (Erroheta/Amezketa)..."

Atzokoan aipatzen genuén "-(k)eta" sufijoa noiz mintzo ginen burúz Mitxelena-ren azalpena on "-(k)ide". Gaurkoan jarraituko dugú irakurtzen azken egunotako EHHE-ren textua (2019, zuzendua ganik Joseba Lakarra eta koordinatua ganik Julen Manterola), non aipatzen dén "-(k)eta" sufijo hori: 

Hitzaren bi formen arteko harreman zehatzean sakontzeko, proposa daiteke banaketa osagarrian zirela -ide eta -kide hitz elkartuetan, hastapenean bederen: -ide bokal eta kontsonante zenbaiten ondotik, eta -kide txistukari ondotik nagusiki (FHV 245). [3] Arazoak arazo (ik. FHV 247-251), banaketa honen bidetik *hide protoforma proposa daiteke. Batetik, badira banaketa horren paraleloak, cf. -heta / -keta (Erroheta/Amezketa) eta -hari / -kari (auhari / bazkari), nahiz eta osagaien izaera ezberdina izan. Bestetik,... [EHHE, 2019]

Kontua da ze dokumentatu dirá aldaerak kin "-eta", "-heta" eta "-keta", zeinen abiapuntua egon litezké an partikulak nola "e /he" partikulak, hortik bide emanez ki "-eta" edo "-heta" forma konposatuak (nondik gero garatuko zén "-keta"), antzera nola gerta zitekén an gure "-ko" partikula respektu "o / ho" hurbileko erakusle zaharrak. Esan nahi baita ze, oinarrian, bi atzizki horietan izanen genuke ber hasierako bikoiztasuna, derivatua ti "e /he" edo "o / ho". [2962] [>>>]

Hirugarren bidea: "kide > -kide / -ide" (Mitxelena, FHV)

Atzoko amaieran aipatzen genituén bi ibilbide (mekanismo) nondik sor zitekén "-ko" afijoa abiatuz ti "o / ho" erakusleak, antzera ere nola adibidez "-kide" sortu zén abiatuz ti "ide / *hide" hitz zaharrak:

... halan ze "*-hide > -ide / -kide", non genukén "h > -k-" an hitz-elkarpenak (eta an zenbait testuinguru fonetiko). Hortaz, báditugu bi ibilbide posible:

• zerotik abiatuta: "o > -ko" (jarráiki Azkue-ren mekanismoa an "ide > -kide")

• "-h-"-tik abiatuta: "ho > -ko" (jarráiki goragoko ibilbidea an "*hide > -ide / -kide")  

Biak ere euskararen barne-mekanismoak ki sórtu "-ko". Esan nahi baita, biak ere euskara hutsa.

Gaurkoan komentatu nahi genuke atzoko aipuko [3] oharra (an EHHE, 2019), non aipatzen den nóla Mitxelena-k finean hobestu zuén honako hipotesia ki azaldu "-kide" (tituluko "hirugarren bidea"):

[3] Badirudi, guk ez bezala, Mitxelenak forma herskariduna duela jatorrizkotzat. [EHHE, 2019]

Horren arabera, abiapuntua izanen zén "kide" (jada kin "k-"), nondik "kide > -kide / -ide" aráuz inguru fonetikoa, halan ze, "-kide" sufijoan, "k" soinu hori jatorrizkoa litzaken. Azalpen hori, ordea, kontrastatzen zen kin, adibidez, bere azalpená on "-(k)eta" edo "-(k)era", non aldezten zuén "-k-" epentetikoa. Ikus gure ondoko sarrera:

• [780] "-(k)eta" vs "-(k)ide": hain antzekoak, hain ezberdin (ustez)

Zehazten genuen hemen nóla "-(k)eta" atzizkiaren jatorria izan zitekén, jarráiki Mitxelena, "-eta" latinoa, zek batzutan hartuko zuén "-k-" epentetikoa, nondik gero sortuko zén "keta" izena eta postposizioa.

Eta itxuraz behintzat pensa geinke ze "-(k)ide" antzekoa izan litekela, zeren kasu honetan ere existitzen dirá hitzak nola "bidaide" edo "gogaide" non "k" hori ez den agertzen, halan ze, trasladatuz analisia, pensa geinke ze jatorrizko elementua izanen litzaké "-ide" (nondik etorriko litzakén "-(k)ide" kin "k" epentetikoa), berdin nola lehen zén "-eta" (nondik zetorren "-(k)eta" kin "k" epentetikoa).

Baina, beti ere jarráiki Mitxelena, bi kasu horiek ondo ezberdinak izanen lirake, zeren "-ide" etorriko litzaké ti "-kide" arartez higadura, eta ez alderantziz, eta "-kide" ti "-ide" arartez epentesia:

La monoptongación no es, por el contrario, general y total cuando se ha perdido una consonante en la inicial del segundo elemento: anderauren "damoiselle" (Oih. Prov. 473), andrauren "mujer principal" (RS) de -guren; occid. begirune, begiraune "respeto, consideración"; Sauguis bidaide "compañero de viaje", gogaide "correligionario", de -kide, etc. [Mitxelena, FHV, 1990:116-117]

Esan nahi baita ze, hor, abiapuntua litzaké "kide" > "-kide" kin "k", eta kontrakzioz aterako litzaké "-ide". Alde horretatik (eta hori guztia horrela dela suposatuta), "-(k)eta" eta "-(k)ide" liraké ondo ezberdinak (ikus ere #781).

Azkenik, ondo interesarria iruditzen zaigu ze hala "-kide" (ustezko) jatorrizkoa (< "kide" ), nola "-ide" (ustezko) eratorria ("k" galduta), biek ere daukaté euren hitz askea: "kide" eta "ide" (ikus ere #781).

Ikus honako sarrera hau ere gain Azkue-ren ikuspegia:

• [781] Azkue: "-Ide (...) es evidentemente el nombre IDE"

Atzoko sarreran genioen ze, Mitxelena-rentzat, "-ide" etorriko litzake ti "-kide":

... cuando se ha perdido una consonante en la inicial del segundo elemento: (...); Sauguis bidaide "compañero de viaje", gogaide "correligionario", de -kide, etc. [Mitxelena, FHV, 1990:116-117]

Bestalde, "ide" askea ere existitzen da (OEH):

ide.
Tr. Atestiguado en textos antiguos vizcaínos, y más tarde en Cardaberaz, CrIc (en la var. ida), Añibarro, Astarloa, J.J. Moguel y autores meridionales del siglo XX, principalmente vizcaínos.

1. (Vc... ap. A; Lar, Añ, H (+ h-)), ida.
"Coetáneo" , "contemporáneo" Lar. "Los que son de una edad" Ib. "Igual en edad y otras calidades" Añ. "Los que son de un tiempo" Ib. " Adinez, handitasunez, indarrez, gogoz, iakitatez ideak, égaux d'âge, de taille, de force [...]" H. "Égal, pareil. Iderik eztu, il n'a pas son pareil" Ib. "Igual" A. v. 1 idea, kide.
[Peru Garziak] egin dau andra Marina Arrazolako. / Ezkon bekio, bere idea dauko. (Milia de Lastur). TAV 3.1.5, 75. Larrea Burgos baño obea, Toledoren idea. RG A 50. Ire ideaz ezko adi ta axa ondo beti. RS 240. Edozein bere ideaz. Ib. 489. ... [OEH]

Eta gauza da ze Azkue-k ez du dudarik ezen "-ide" atxikia dator ti "ide" askea (DVEF):

-Ide (c),
sufijo que equivale al prefijo latino con-, co- = Es evidentemente el nombre IDE. [Azkue, DVEF, 1905-1906]

Ikus ere "-kide":

-Kide (c,...),
equivale al prefijo latino con- y es el mismo sustantivo IDE o su variante KIDE. [Azkue, DVEF, 1905-1906]

Hor posible litzaké pensatzea ze "ide" izena dá aurrenekoa, gero etorriko litzaké "-ide" atxikia, hala nola bere aldaera kin "k" epentetikoa: "-kide" (nola, adibidez, an "-(k)eta" edo "-(k)era"), gero "-kide" askatuko litzake, emanez "kide" soltea, zein berriro ere atxiki liteken.

Horrela ikusita, "-kide" etorriko litzaké ti "-ide", berdin nola "-keta" ti "-eta", edo "-kera" ti "-era".

Beraz, hiru ikuskera, hiru ibilbide respektu ber emaitza, zek, hiruretan ere, izanen lukén ber barneko jatorria, eta zeinen aplikazioa ki gure kasua  ("-ko") izanen litzakén honako hau:

• zerotik abiatuta: "o > -ko" (jarráiki Azkue-ren mekanismoa an "ide > -kide")

• "-h-"-tik abiatuta: "ho > -ko" (jarráiki goragoko ibilbidea an "*hide > -kide")  

• "*ko" erakusle batetik abiatuta: "ko > -ko" (aplikatuz Mitxelena-ren ibilbidea ki gure kasu hau: "kide > -kide") 

Edonola ere, hirurak dira euskararen barne-mekanismoak ki sórtu "-ko". Esan nahi baita, hirurak ere euskara hutsa. [2961] [>>>]

Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa (2019): "Bi forma nagusien artean 'ide' proposatu izan da forma zahartzat; 'kide' gerora orokortutako forma litzateke,... ..., 'ide' bera '*hide' berreraiki behar da,..." [halan ze "*hide > -ide / -kide" aráuz inguru fonetikoa]

Amaitzen genuén atzokoa esánez:

Mekanismo horren arabera, "-k-" (edo "-t-") epentetiko hori zerotik sor liteke ("o > -ko"). Baina, berriro galdetzen dugu: Proposatu al da beste adibiderik non holako fusio batean "-h- > -k-" gertatu den (nola an gure "-ho > -ko")?

Jarraitzen dugu irakurtzen an atzoko pasartea on Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa (2019, zuzendua ganik Joseba Lakarra eta koordinatua ganik Julen Manterola), bilatuz honako ibilbide fonetiko/fonologikoa: "-h- > -k-", nola an gure "-ho > -ko":

Bi forma nagusien artean ide proposatu izan da forma zahartzat; kide gerora orokortutako forma litzateke, [2] hitz elkartuetako bigarren osagai izatetik beregain izatera pasatu ondoren (FHV218, 242, 246). Jarraian azalduko ditugun xehetasunen arabera, ide bera *hide berreraiki behar da, zeina *hi-de analizatu behar den; *khi(n) batetik eratortzen dugu lehen osagaiko hi-.

Hitzaren bi formen arteko harreman zehatzean sakontzeko, proposa daiteke banaketa osagarrian zirela -ide eta -kide hitz elkartuetan, hastapenean bederen: -ide bokal eta kontsonante zenbaiten ondotik, eta -kide txistukari ondotik nagusiki (FHV 245). [3] Arazoak arazo (ik. FHV 247-251), banaketa honen bidetik *hide protoforma proposa daiteke. [EHHE, 2019]

halan ze "*-hide > -ide / -kide", non genukén "h > -k-" an hitz-elkarpenak (eta an zenbait testuinguru fonetiko). Hortaz, báditugu bi ibilbide posible:

• zerotik abiatuta: "o > -ko" (jarráiki Azkue-ren mekanismoa an "ide > -kide")

• "-h-"-tik abiatuta: "ho > -ko" (jarráiki goragoko ibilbidea an "*hide > -ide / -kide")  

Biak ere euskararen barne-mekanismoak ki sórtu "-ko". Esan nahi baita, biak ere euskara hutsa. [2960] [>>>]

Proposatu al da beste adibiderik non "-h- > -k-"? (nola an gure "ho > -ko")

Aurreko sarreretan (eta lehenago ere) egon gara proposatzen ze euskararen "-ko" sufijoa euskara bernetik garatu zela an erabilera ezberdinak (kin aditzak eta izenak an funtzio ezberdinak, ikus #2957). Baita saiatu gara repasatzen zenbait testigantza zahar zein, gure analisian, izanen lirakén sufijo horren plasmazio zaharrak, ondo zaharrak (iberikoan ere antzeko mekanismoa egonen zen, hala an aditz-referentzia zaharrak nola an diminutibo/hipokoristikoak). Mekanismo sortzaile horretan gertatuko litzaké "ho" erakusle beregainaren fusioa kin euren aurreko elementuak, emanez "-ko" afijoa.  

Gaur, honakoa galdetu nahi genuke: Proposatu al da beste adibiderik non holako fusio batean "-h- > -k-" gertatu den (nola an gure "ho > -ko")? Irakur daigun an Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa (EHHE, 2019, zuzendua ganik Joseba Lakarra eta koordinatua ganik Julen Manterola) zér esaten den burúz "ide / kide" hitz-bikotea:

Bi forma nagusien artean ide proposatu izan da forma zahartzat; kide gerora orokortutako forma litzateke, [2] hitz elkartuetako bigarren osagai izatetik beregain izatera pasatu ondoren (FHV 218, 242, 246). [EHHE, 2019]

Hor autoreak finean referitzen ari dira ki...

• [784] Azkue (1925): "...el curioso fenómeno de adhesión del elemento epentético"

Aurreko bi sarreretan (hau eta hau) aipatu dugú Azkue an bere "Morfología Vasca" (1925), non, ikusten genuenez, esaten zuén:

Si alguien se valiera de keriak por vicios y gailu por aparato no haría otra cosa que servir de instrumento consciente a evoluciones inconscientes que se sienten venir. Esos cuatro elementos tasun, kari, koitz y kizun, empleados como vocablos independientes, son más bien asun (de ondasun, osasun, maitasun, erasun), ari, oitz (de esto solo tengo probabilidad) e izun; no siendo la t en el primero y la k en los tres últimos otra cosa que elemento epentético. Sin embargo, el valerse de tasun por cualidad, koitz por múltiplo, kari por causa ... y kizun por objeto final es muy conforme al genio de la lengua.  [Azkue, 1925:18-19]

Justuki horren jarraian, Azkue mintzo zaigu burúz mekanismoa bera, eta ematen dizkigu beste zenbait adibide: 

Los vocablos, que en su evolución llegan a sufijos, al recuperar algunos de ellos su primitiva categoría morfológica, sufren el curioso fenómeno de adhesión del elemento epentético y convirtiéndose este en prótesis tenemos a koi por oi significando «aficionado» en la frase suletina enüzü koi no me gusta; talde por alde «gente, muchedumbre» en varios dialectos; kondo por ondo residuo y tambien el chiquitín de casa en B y G; tegi por egi en varios dialectos «lugar cerrado» y aun «muchedumbre». Por ume restringiendo su significación de «niño» a la de «cría» decimos en B kuma, kume y aun kumak las crías. Erdiak significa «medias horas» en Gernika (B) dicen terdiak. Tartean artu se dice por artean artu coger en medio.  [Azkue, 1925:18-19]

Hau guztia (hala mekanismoa bera, nola Azkue-ren komentarioak) iruditzen zaigú beste harribitxi bat.

Mekanismo horren arabera, "-k-" (edo "-t-") epentetiko hori zerotik sor liteke ("o > -ko"). Baina, berriro galdetzen dugu: Proposatu al da beste adibiderik non holako fusio batean "-h- > -k-" gertatu den (nola an gure "ho > -ko")? [2959] [>>>]

"Eneko Erroko = Errokori = Erroko hori", non lehenengoa ("Eneco") dén diminutibo/hipokoristikoa, bitárten bigarrena ("Erroco") dén referentziala, zehazki interpretagarria nola leku-genitiboa, nahizta, gure ikuspegitik, biek konpartitzen dutén ber jatorria

Jarraituz kin gure minirepasoa on erabilera zaharrak on "ho" erakusle atxikia (jatorriz), emanez "ho > -ko (/-to)" (ikus #2951 eta #2953), Ertaroan testigatzen dá ber "-ko" erakusle/referentziala an funtzio bat zein interpreta litekén nola leku-genitiboa. Ikus 1219ko adibide hau:

• [1854] Eneco Erroco   

Genioén herenegun:

Puntu honetan gogoratu nahi genuke ondorengo komentarioa, zein Josu Lavin-ek egin zuén hemen:

TO: KO, TSO Nori atzizkien itchura ere badaducate.

Eta hortik doa argumentua. Esan nahi baita ze antzera nola, demagun, mendebaldeko "jako" edo "natorko" formetan egiten dugún "-(k)o" analisia, non bukaerako "-o" morfema hori dén referitzen ki, kasu horretan, objetu indirektoa (3. persona singularra), garai zaharragoetan "Otsoko" diminutibo-hipokoristikoan ere, amaierako "-(k)o" hori interpreta geinke nola hurbileko referentzia (deiktiko) bat ki pertsona hori zeini referitzen ari dén hiztuna. Zérbait nola:

Otsoko = Otsokori = Otso hori  

Halako referentziak (esan bezala, deiktikoak) denborarekin joanen ziren galtzen euren transparentzia morfologikoa, eta pixkanaka bihúrtzen sufijo diminutibo-hipokoristiko derivatibo hutsak, zein aplika litezkén ez soilik ki hurbileko pertsonak, baizik ere ki elementu inanimatu ez-hurbilekoak. Batzuetan erabiliko zén "-to" (alternatiba epentetiko tipikoa), hasieran nagusiki zatio arrazoi fonikoak (inguru fonikoa).

Gure azalpenaren arabera, "-(k)o" referentzia diminutibo-hipokoristiko hori (hasiera batean akaso gehiago izan zitekén hipokoristikoa zéinda diminutiboa) joango zén galtzen bere hurbileko zentzua, eta bihurtzen derivatibo hutsa, esan nahi baita sufijo diminutibo bat. Baina, gerora, hasiko zen erabiltzen kin zentzu referentziala adibidez an abizenak:

..., Eneco Erroco (..., 1219), ... [Mitxelena, 1969:8-9]

non, gure ikuspuntutik, akaso esaten ari zén:

Eneko Erroko = Errokori = Erroko hori

horrela referitzen zirelarik justu ki Eneko Erroko (hori), eta ez ki, demagun, Eneko Iturraldeko (hori). Hor, jada, izeneko "-ko" hori izanen zén diminutibo hutsa, bitárten abizenekoa hasiko zén nola referentziala (kin amaierako "-o").

Hor, lehenengo erabilera ("Eneco") dá diminutibo/hipokoristikoa, bitárten bigarrena ("Erroco") dén referentziala, zehazki interpretagarria nola leku-genitiboa, nahizta, gure ikuspegitik, biek konpartitzen dutén ber jatorria, Horretaz mintzo ginén an ondorengoa sarrera, zein orobat gogoratu nahi dugun:

• [1832] Momentuz bederen, guk aldeztuko genuke "-ko" genitiboaren sorrera propio bat. Baina, galdera dá: sorrera propioa izan balitz, nóndik eta nóla gerta ziteken?

Laburbilduz aurreko egunetakoa, ez dirudi dagonenik evidentzia argirik respektu "-ko" genitibo zaharrik an akitaniera (K.o. I-III mendeak), baizik soilik haren erabilera (ondo testigatua) nola diminutibo-hipokoristikoa, zein bat etor litekén kin antzeko erabilerak an iberikoa (nahiz azken hori ez dagoen hain ondo testigatua). 

Zeltiberikoan, bestalde, bázen sufijo derivatibo bat adiéraziz leku-genitibotasuna (antzera nola akitanierako atzizki derivatiboá "-t(h)ar"), baina ez dugu momentuz aurkitu haren testigantza diminutibo-hipokoristikorik (zein existitu ahal den), halan ze momentuz behintzat lerratuko ginake aldé interpretatu "-ko" atzizki diminutibo-hipokoristikoa nola propioa an akitaniera-euskara, eta akaso propioa an iberikoa ere.

Bestalde, euskararen "-ko" genitiboak bádu askoz erabilera zabalagoa zein "-ko" zeltiberikoa, nola Domene-k zioén hemen (2011):

En efecto, el sufijo (...) -ko sustituyó al antiguo sufijo -tar en los apellidos y en los gentilicios, aunque el significado del sufijo -ko es más amplio que el del sufijo -tar y este último es un sufijo derivativo. [Domene, 2011:134]

Bai, euskararen "-ko" sufijo genitiboa erabiltzen dá nola nexua artén sintagmak (zein egon litezkén adibidez an inesiboa), eta, momentuz (ikusi behar da nóla interpretatu ahal den "sorioneku" agertu berria) ez dira agertu testigantza argiak on "-ko" genitibo hori lehénda Erdi Aroa, non dauzkagún hainbat deitura personal kin "-ko", bai diminutibo-hipokoristikoak an izenak, eta baita genitiboak an abizenak, nola ikusi ahal den an ondorengo aipua on Gorrotxategi (ikus ere hemen):

Horrela, momentuz bederen, guk aldeztuko genuke "-ko" genitiboaren sorrera propio bat, gehiago ze konsíderatu mailegua ti zeltiberikoa, zeinen justifikazioa ez zaigun iruditzen hain argia eta erraza haratago ti antzekotasun formala (an erabilera mugatu bat non bázen "-t(h)ar" ere), nahiz, jakina, azalpen hori ez den ezinezkoa. Baina, galdera dá: sorrera propioa izan balitz, nóndik eta nóla gerta ziteken?

Horren harira, gogora daigun, azkenik, honako sarrera, non lotzen genituén aditzetako "-ko" referentzialak (an "eraukon", ikus #2951) , hurbileko "-ko" hipokoristikoak (an "senicco", ikus #2953) eta "-ko" diminutibo orokorragoak (an "sesenco", ikus #1849), hirurak ere sortuak bidéz ber mekanismo fonetiko-fonologikoa:

• [1852] Eta nóndik defenda liteke "-(k)o" edo "-(t)o" analisia non "-k-" eta "-t-" dirén epentetikoak? Interpretátuz '-(k)o' diminutibo-hipokoristikoa nola hurbileko referentzia (deiktiko) bat

Jarraituz kin gure ildoa, galdetzen dugu an titulua:

Eta nóndik defenda liteke "-(k)o" edo "-(t)o" analisia non "-k-" eta "-t-" dirén epentetikoak?

Puntu honetan gogoratu nahi genuke ondorengo komentarioa, zein Josu Lavin-ek egin zuén hemen:

TO: KO, TSO Nori atzizkien itchura ere badaducate.

Eta hortik doa argumentua. Esan nahi baita ze antzera nola, demagun, mendebaldeko "jako" edo "natorko" formetan egiten dugún "-(k)o" analisia, non bukaerako "-o" morfema hori dén referitzen ki, kasu horretan, objetu indirektoa (3. persona singularra), garai zaharragoetan "Otsoko" diminutibo-hipokoristikoan ere, amaierako "-(k)o" hori interpreta geinke nola hurbileko referentzia (deiktiko) bat ki pertsona hori zeini referitzen ari dén hiztuna. Zérbait nola:

Otsoko = Otsokori = Otso hori  

Halako referentziak (esan bezala, deiktikoak) denborarekin joanen ziren galtzen euren transparentzia morfologikoa, eta pixkanaka bihúrtzen sufijo diminutibo-hipokoristiko derivatibo hutsak, zein aplika litezkén ez soilik ki hurbileko pertsonak, baizik ere ki elementu animatu/inanimatu ez-hurbilekoak. Batzuetan erabiliko zén "-to" (alternatiba epentetiko tipikoa), hasieran nagusiki zatio arrazoi fonikoak (inguru fonikoa).

Eta diogunez, jatorri beretik datorkigu "-ko" erlazionatzaile/referentzial orokorra (an "Erroco"). Bai, finean, denak ere ber jatorria, euskara hutsa. [2958]

Bai, daukagun informazioa daukagula, verosimilitate handiena ikusten diogu ki hipotesia ezen "-ko" eta "-to" (horiek ere) sortu ziren abiatuz ti "-ho" hurbileko erakuslea, jarráiki euskararen garabideak eta erabiliz euskararen materialak eta mekanismoak

Jarraituz kin gure haria, gogora daigun ze akitanieratik heldutako testigantza apurretan báda "-ko" atzizkirik, ondo testigatua an erabilera diminutibo-hipokoristikoa, zein, genioenez oso interesgarriki (ikus ere #2952), lotu ahal dugún kin gure (Azkue-ren) "-k-" eta "-t-" epentetikoak (ikus #783 edo #784). Puntu horretaz, irakur mesedez ondoko sarrera, non mintzo ginen burúz akitanierako "-ko" eta "-to" diminutibo-hipokoristikoak (antza, iberieran ere existitzen dira: ikus #1837), lotuz euren aukera kin hitzaren inguru fonikoa:

• [1840] "neskato" vs "mutiko": non akaso inguru fonikoak erabakiko zuén "-t-" ala "-k-" ("-to" ala "-ko")

Azpimarratzen genuén atzo nóla Pharies (2002) gogoratzen zuén ondorengo observazioa ganik González Ollé (1962):

Irakurtzen dugu an David Pharies-en "Diccionario  etimológico  de los  sufijos  españoles" (2002), aipatuz González Ollé (1962), nóla gaztelanian, XV. mendetik atzera...

..., sólo '-ico' es compatible con las bases terminadas en '-t-'. (...) ..., esta restricción no se abandona completamente haste el siglo XIX,... [Pharies gain González Ollé, 2002:307]

eta amaieran genioén ze:

Akaso, antzeko restrikzio moduko bat funtzionatzen zén an akitaniera (eta an euskara) noiz aukeratzen artén "-ko" edo "-to" diminutiboak. Esan nahi baita ze, nola esan dugun beste nonbaiten, akaso sufijo-aukera hori neurri handi batean zor zaión ki inguru fonikoa.

Esan nahi baita ze, garai zaharretan, akaso noiz azkenaurreko silaban aurkitzen zén "-k-" soinua, existitzen zen joera bat ki emán bukaeran "-t-" soinu diminutiboa, nola an "neskato", eta noiz azkenaurreko silaban existitzen zén "-t-" soinua, alderantzizko joera gertatzen zen, emanez errazago "-k-" an bukaera diminutiboa, nola an "mutiko".

Halako joera batek (zein akaso neurri batean pasatu zén ki gaztelania zaharra, agian via romantze nafar-aragoiarra) erakutsiko luke berriro nóla "-k-" eta "-t-" soinu horiek, neurri batean bederen, erabakiko zirén zatio arrazoi fonikoak.

Bai, daukagun informazioa daukagula, verosimilitate handiena ikusten diogu ki hipotesia ezen "-ko" eta "-to" (horiek ere, ikus #2952) sortu ziren abiatuz ti "ho" hurbileko erakuslea, jarráiki euskararen garabideak eta erabiliz euskararen materialak eta mekanismoak. [2957] [>>>]

Hipokoristikoak dirá hitzen euren aldaerak, sortuak bidéz modifikazioa, derivazioa, laburpena,... baina hitzen euren aldaerak, zeinen prozesamendua izaten dén sintetikoa

Herenegun Mieltxo-k egiten zigún honako galdera:

Len-lenik, zorionak ki irakurle guztiak on Balbula. Ziur naiz ze 2026 izanen da urte ona. Kin zailtasunak baina orokorrean urte positivo. Galdera bat: ingleseko adjektiboak "Little", iten al du ba funtzio hipokiristiko? Hoi bai, gabe posposizio; eta hau, al da abantaila?

Mieltxo

Propioki, hipokoristikoak ez dira sortzen bidéz adjetiboak, nahiz eman ahal dirén adjetiboen aldaera hipokoristikoak ere. Izan ere, hipokoristikoak dirá hitzen euren aldaerak, sortuak bidéz modifikazioa, derivazioa, laburpena,... baina hitzen euren aldaerak, zeinen helburua izaten dén erakustea hurbiltasuna, laguntasuna,... Horrela gertatzen da kin "mieltxo", non daukagún laburpentxo bat eta diminutibo kariñosoa ere. 

Hortaz, hipokoristikoa da lehengo hitz berbera baina nolabait modifikatua, erákutsiz aipatutako hurbiltasuna, eta beraz, tipikoki prozesatuko dá sintetikoki, dena batera, gabén analisirik (ez da analizatzen ordenarik).  Esan nahi baita ze "Mieltxo" adibidez, prozesatuko dá nola unitate bat non ez dagoen zatirik (alegia, sintetikoki). 

Adjetiboek, ordea, ametitzen duté analisia (osagarriak baitira, ez buruak), eta analisi horretan ordenak bádu eraginik gain prozesamendua, ondo bereziki noiz adjetibo horiek pilatzen diren. Puntu horretaz, gogora daigun honako sarrera (ikus ere #2537 edo #2536):  

• [2538] Adjetiboak konplementatzen dú izena, halan ze, osteko posizoa (alegia: izena + adjetiboa) dá posizio analitikoa eta koherentea (sintaktikoki, informatiboki eta expresiboki), eta hortaz, moldagarriagoa expresiboki

Amaitzen genuén atzo galdétuz:

Eta gauza da ze, dakigunez, adjetiboak inglesez tipikoki kokatzen dira aurrén izena, eta ez atzén izena, halan ze, galdera dá: bi ordena horietarik (eta ceteris paribus, alegia, beste guztia berdin delarik), zéin izanen litzake printzipioz ordena kontrastiboagoa, expresiboagoa, eta tipikoki efektiboagoa xedé sortu eta erabili expresio ofensiboak?

• izena + adjetiboa

ala

• adjetiboa + izena

Printzipioz, orokorrean, zér esan geinke?

Ba, ceteris paribus, printzipioz eta orokorrean esan geinke ze adjetiboak konplementatzen dú izena, halan ze, osteko posizioa  (alegia: izena + adjetiboa) dá posizio analitikoa eta koherentea (sintaktikoki, informatiboki eta expresiboki), eta hortaz, moldagarriagoa expresiboki.

Kontrara, aurreko posizioa (alegia: adjetiboa + izena) sintetikoa da, ez da zatika koherentea, eta dena hartu behar da an osotasun bat (esan liteké, holistikoki), zeren adjetiboa ez da ezer ere gabén izena (ez du ezer ere signifikatzen).

Hortaz, ceteris paribus, printzipioz eta orokorrean, "caradura" dá kontrastiboagoa, expresiboagoa eta tipikoki efektiboagoa zein "duracara" eta "cráneo vacío" zeinda "vacío cráneo".

Harago, norbaitek konparatu nahiko balu goragoko "-txo" derivatiboa (an "mieltxo") kin adjetibo bat (eta saiátu analizatzen analitikoki), esango genuke ze, ariketa horretan, hau da, "-txo" hori adjetibotzat hartuko bagenu, hobe joango litzakela atzén izena (nola doán, an posizio analitikoa) zeinda aurrén izena, zeren horrela, noiz adiérazi "-txo" hori, jada argi legoke nóri erakusten diogun hurbiltasuna (ki "Miel"), horrela areagotuz gure posibilitate expresiboak. [2956] [>>>]

Zorionak eta urte berri on!!

Atzokoan:

Len-lenik, zorionak ki irakurle guztiak on Balbula. Ziur naiz ze 2026 izanen da urte ona. Kin zailtasunak baina orokorrean urte positivo. Galdera bat: ingleseko adjektiboak "Little", iten al du ba funtzio hipokiristiko? Hoi bai, gabe posposizio; eta hau, al da abantaila?
Mieltxo

Bai, berdin Mieltxo, zorionak eta urte berri on ki Balbula-ko irakurle guztiak, eta 2026 izan dakigula urte oparoa.

Bihar saiatuko gara erantzuten ki goragoko galdera ganik Mieltxo gain ingleseko adjetiboak (bide batez, "Mieltxo" dá oso adibide ona on deitura hipokoristikoa). [2955]