Hala "-tzo" bukaera nola ere "-s-" berezi hori analogiaz sartu dira abiatuz ti "nor-nori-nork" forma singularrak (dost → dxast, tzo → dxatzo)

Pedro de Yrizar-ek halaber aipatzen dú "-s-" berezi bat an Bermeoko "nor-nori" adizkiak:

Características de las formas verbales de Bermeo -(aunque no exclusiva de esta subvariedad) es la presencia de -s- en las flexiones intransitivas bipersonales (nor-nori) con objetos indirectos de primera persona del singular y del plural, dxast «él mes es», dxasku «él nos es»;... [de Yrizar, 1992:446]

"-s-" berezi horren jatorria ez da baizik "-z" pluralgilea, zein kasu honetan agertzen zaigún an adizki singular bat:

Baina, nóla eta nóndik sartu da "-s-" hori? Ba, itxura guztien arabera, analogiaz sartu da abiatuz ti "nor-nori-nork" singularrak, non, era berean erabiltzen dirén jatorrizko forma pluralak an erabilera singularra (klikatu gain irudia ki ikusi hobeto):

Bide beretik (analogiaz) datorkigu "-tzo" bukaera an "nor-nori":

• dost → dxast

• tzo → dxatzo

Hain errazki, hain naturalki. [2804] [>>>]

"zuek" eta baita "guek" ere, seguruena bidéz analogia kin "zuek"

Atzokoan esaten genuén:

Ikusten dugunez, "zueik zekartzuen" horrek "-(t)zue-" infijoa sartu du, horrela adieraziz ze forma hori dagokio i "zueik = zuek" ordezta "zuk". Izenordea ere ("zueik = zuek") sortzen da hor.

Izenordearen inguruan, gogoratu nahi genuke ondorengo pasartea on sarrera titulatzén: "Guec ajutu ez dugu", non aipatzen genuén "guek" izenorde hori:

Atzokoan gogoratzen genuén lehen euskarazko esaldia, non, dirudienez, agertzen zén lehen erabilera historikoa on "-ki" sufijoa an partizipio bat:

Izioqui dugu.

Gaurkoan gogoratu nahi genuke euskarazko bigarren esaldi historikoa:

Guec ajutu ez dugu.

non agertzen zaigún "guec" forma pronominala, zein, itxura guztien arabera, sortuko zén bidéz analogia kin "zuek", noiz "zuek" desanbiguatu zen tik "zuk" bidéz "-e-" pluralgilea. Esan nahi baita ze, an ber denbora noiz hasiko baitzen esaten "zuek", akaso zenbait hizkeratan hasiko zen esaten "guek", analogiaz, nahiz "guk" ez zuen behar desanbiguaziorik.

hortaz, hizkeraren batean sortuko zén "guek" ere, seguruena bidéz analogia kin "zuek", izan ere "guek" ez da beharrezkoa ki desanbiguatu beste ezein forma ("guk" eta "guek" berdinak dira), halan ze berriro ikusi ahal dugú analogiaren indarra. [2112] [>>>]

"zaut" dá hain berrikuntza an "izan" aditza nola "zeit" an "*eradun" aditza

Josu Lavin-ek zioén an atzoko sarrera:

ZERAUT eta ZAUT dirade berricunçac ZAIT erraitecotzat.

Bai, itxura guztien arabera, hala da. "zaut" dá hain berrikuntza an "izan" aditza (ikus sarrera hau eta hau) nola akaso izan zitekén "zeit" an "*eradun" aditza (ikus sarrera hau, hau eta hau). [2026] [>>>]

Kasu honetan "daut" regularra da eredua ("*eradun") nondik sortu bide dén "izan"aditzeko "zaut" irregularra bidéz analogia

Atzokoan genioén ze:

"zait" moduko adizkiek, jatorriz, ez daukate zerikusirik kin "zaut" (jatorriz "*eradun"), zein izanen litzakén berrikuntza bat an "izan" aditzeko "nor-nori" erabilera. Berrikuntza hori sor zitekén baita analogiaz ere, baina kasu honetan kontrako norabidean, hau da abiatuz ti "*eradun" tripersonala ("nork-nori-nor") buruzki "izan" bipersonala ("nor-nori"). Ikus daigun mendebaldeko behenafarrera (Bonaparte-ren datuak):

• (hark hura niri) daut → (hura niri) zaut

• dauzu → zauzu

• dako → zako
  

• dau → zau

• dauzü → zauzü

• dee → zee   
  

Kasu honetan, zaharragoa liraké "daut" adizki tripersonal regularra ("*eradun") ze ez "zaut" adizki bipersonal irregularra (kin "-u-" tikan "*eradun" aditza), halan ze bilakaera analogikoa gertatuko zén ti "*eradun" buruzki "izan".

Horrá Bonaparte-ren datuak nondik atera dirén goragoko adizkiak (mendebaldeko behenafarrera):

Genioenez, kasu honetan eredua dá "daut" regularra ("*eradun") nondik sortu bide dén "izan" aditzeko "zaut" irregularra bidéz analogia. [2025] [>>>]

zait → (analogiaz) dereit → deit

Atzokoan genioén:

Baina, bestalde, goiko bilkakaeraren lehen katebegi hori:

• derau → derei

ez dirudi hain gardena. Zeren, nóndik heltzen da "-i-" hori?

Hurrengo sarreretan saiatuko gara mantentzen ze bukaera horiek (kin "-i-" ordezta "-u-") sar zitezkén an "nork-nori-nor" tripersonal trasitibo horiek bidéz analogia kin "nor-nori" bipersonal intransitiboak, alegia:

• zaio → deio

• zaizu → deizu

• ...

halan ze "-i-" hori ez da baizik gure betiko "-i-" prepositibo datiboa (finean, ordea, ez dirudi hala izan denik, baizik honela: ikus azalpen fonetiko sinpleagoa an #2030, #2031, #2032, eta #2033). 

Bide horretan, ikus daigun nóla amaitzen dirén "nor-nori" bipersonalak eta "nork-nori-nor" tripersonalak an hizkera on Atharratze. Horrá bipersonalak: 

 eta orain tripersonalak:

non antzematen dugún korrespondentzia totala artén bi bukaera horiek, bata zaharragoa ("nor-nori"), eta bestea berrikiago sortua ("nork-nori-nor"):

• zait → deit

• zaizü → deizü

• zayo → deyo [de(r)(i)o]
  

• zaikü → deikü

• zaizie → deizie

• zaye → deye  [de(r)(i)e]  

Akaso. [Finean, ordea, ez dirudi hala izan denik, baizik honela: ikus azalpen fonetiko sinpleagoa an #2030, #2031, #2032, eta #2033] [2023] [>>>]

"(derauk → ) deuk→ deusk" bidéz analogia kin "deust" eta "deusku"

 Galdetzen genuén atzo:

..., "deusk" adizkia ez da forma zaharrena, baizik-ze, horren aurretik, forma hori zén "deuk" regularragoa, zein mantendu dén adibidez an Eibarko hizkera (ikus sarrera hau). Hala ikusten genuén an ondorengo mapa aterea tik Euskararen Herri Hizkeren Atlasa (Euskaltzaindia, EHHA):

*EDUN [+pres., hark-hura-hiri (giz.)] 

Eta, nóla igaro zen tik "deuk" ki "deusk"?

zeini Josu Lavin-ek erántzun honela:

derauk = > deuk

deusk horrec S < = Z pluralguile bat daducala emaiten du.

derautzu (pl) batec deutsu (sg) bat eman duen modura.

Bai, itxura guztien arabera, horrela da. Lehenagoko 

• (derauk →) deuk
  

zaharragoa eta regularragoa (singularra) bihurtu dá formalki plurala nahiz segitzen duén izaten semantikoki singularra, honela:

• deuk → deusk

bidéz analogia kin:

• deust (Azkue-k ber garaian jaso zuén "deust" eta "deusk")
  

• deusku (Azkue-k ber garaian jaso zuén "deusku" eta "deusk")

zeren hikako 2. personako adizki horietan (hik, hiri) ez ziren sartu forma pluralak an erabilera singularra (hasiera batean bederen), baizik-ze jarraitu ziren erabiltzen forma singular zaharrak, akaso zeren hikako 2. personako adizki pluralak erraz konfunditzen ziren kin 3. personakoak:

• deuat → deutzat/deutsat (berdinak nola 3. personakoak)
  

Hala ere, hikako 2. personakoak ere pixkanaka joan dira bihurtzen formalki gerota pluralagoak, bilatuz analogia ez-anbiguoak, nola gertatu bide den an goragoko adibidea. [2017] [>>>]

"*e-nor > ehor > nehor" versus "*e-nor > iñor"

Zioén Josu Lavin-ek herenegun:

nehor, nehon, nehoiz, nehola... ere baditugu.

Bai, izenordain indefinitu horiek guztiak ez dira baizik aldaerak on jatorrizko forma batzuk, kin "e-" partikula apórtatuz indefinizioa, indeterminazioa: "*e-nor", "*e-non",... Ikus horretaz atzoko sarrera, non irakurtzen genuén honako hitzak ganik Mitxelena (1961): 

..., a.-nav. guip. vizc. inor 'alguien', inon 'en alguna. parte', inoiz 'alguna vez', etc., de *e-nor, etc.: cf. otros indefinidos como e-zer, e-zein. En sul. ( + -ere), ihue', 'ihuné, etc. (Dech. ehor, ehonere), ronc. ·Uztarroz eur, eun (Vidángoz nor, non), y en b.-nav. y Jab., con restablecimiento de la consonante nasal en la inicial (analogía de nor 'quién', etc.?), nehor, nihor, etc., como a.-nav. Elcano nior [Mitxelena, 1961:304]

Beraz, hauxe izanen litzaké bidea nondik sortuko zirén goragoko aldaera horiek an zenbait hizkera:

*e-nor > ehor > nehor

bitárten, beste hizkera batzutan, bidea izanen litzakén hauxe:

*e-nor > iñor

Hor argiro ikusten dugú nóla ibilbide fonetikoak ondo ezberdinak (eta are alderantzizkoak) izan ahal diren an hizkera edo garai ezberdinak. Dudagabe, kontuan hartzeko puntua.

Aipaturiko lehen bilakabide horretan, adibidez, nabarmenduko genuke nóla aurrena higatu dén "n" intervokalikoa (an e-nor > ehor), emanez hor "h" (beste hizkera batzutan desagertu da), bitárten gero sortu dén hasierako "n" berri bat (an "nehor"), ustez bidéz analogia kin "nor", erakutsiz berriro zéin handia izan ahal den analogiaren eragina. [1928] [>>>]

Trask:(1997): "The participìal formation in "-i" is no longer productive."

Atzoko sarreran mintzo ginen burúz forma perifrastiko berriak zeinen arabera berrantolatu zén euskal aditz-sistema. Zehazki, Mitxelena-k aipatzen zituén euskararen "perfectum" eta "futuro" formen paralelismoa respektu forma latino-romantzeak, adibidez (an "Lengua común y dialectos vascos", 1981)

[Mitxelena, "Lengua común y dialectos vascos", 1981]

Mitxelena-k, beraz, azpimarratzen du a analogia artén "he de coger" eta "hartuko dut" edo "harturen dut" an futuroa, hala nola ere artén "es venido" (forma zaharra on "ha venido") edo "est venu" eta "etorri da" an iragan perfektua.

Modu horretan, lortzen ari zirén forma verbal analitikoagoak, non aditz printzipala eta aspektu verbala ateratzen zirén ti multzo sintetikoa (jada aski zamatua), bitárten flexio personal guztiak (nor-nori, nor-nork, nor-nori-nork) eramaten ziren ki bigarren parte perifrastikoa, zein gauzatzen zén an laguntzaile ezberdinak (gutxi) non jada konplexitatea gutxiagotzen baitzen, nahiz oraindik izan potentzialki altua, nola dakigun.

Bide berriek izanen dute euren isla an morfologia, non "-tu" morfemak ordezkatuko dú "-i" morfema noiz sortzen partizipioak:

The participìal formation in "-i" is no longer productive. For many centuries, the function of "-i" has been assumed by a new suffix "-tu". This is of Latin origin: Basque borrowed verbs from Latin in the form of their perfective participles, such as aditu 'hear, understand' < AUDITU and jostatu 'play' < IUXTATU. [Trask, The history of Basque, 1997:213-214]

Gaur egun soilik "-tu" morfema da produktiboa. [871] [>>>]

Ez da hitzik

Josu Lavin-ek atzo ematen zigún beste bide bat nondik, analogiaz, ailegatu ahal den ki "pertenitu":

pertenitu eta pertenecitu
moducoac
obeditu eta obedecitu
dirade.

Gilen-ek ematen zizkigun beste pare batzuk ere:

Bai eta

establitu eta establezitu
ofritu eta ofrezitu
konparitu eta konparezitu
aborritu eta aborrezitu

Denak ere euskal hitz, nahiz gehienak egon proskribituta gaurko hiztegietan.

Har dezagun adibidez ha adibidea on "establitu", zein den aditz bat ederki establitua an euskal Corpus Historikoa (harik 2000) kin 109 agerraldi:

zeintatik gertatu dirén 99 agerraldi artén 1851 eta 2000:

Gauza da ze, erabilera bihurtu dá zero tika 2008:

Datu bat: Euskaltzaindiaren Hiztegia-k ez du jasotzen "establitu" aditza.

Ez da hitzik. [851] [>>>]