Diskursibitatea: kalitate-faktore erabakigarri eta neurgarria (2004, publikatua an erabili.com)

Igandean genioenez, hor doá gure 2004ko "Diskursibitatea: kalitate-faktore erabakigarri eta neurgarria" (beherago agertzen dá orduko kopia bera, zeintan klikatu ahal den xedé irakurri hobeto). Berez textua dá erantzun moduko bat ki artikulua titúlatzen "Euskararen kalitatea: zertaz ari ginen, zergatik eta zertarako", publikatua egun bat lehenago an erabili.com ganik Joserra Garzia, Andoni Egaña eta Kike Amonarriz. Hemen uzten dut nire erantzun moduko hori, osorik, bere existentzia konsta dadin:

• Diskurtsibitatea: kalitate-faktore erabakigarri eta neurgarria

2004-10-30 / 11:25 / Jesus Rubio   

• Sarrera   

Bichakjian ikertzaile nederlandarraren hitzak dira hauek:  

The shift from the head-last (zelangoa baita euskararen ordena) to the head-first (zelangoa baita frantsesa eta gaztelaniaren ordena) order constitutes an important step in the expression of thought and thence in thinking itself. [Bichakjian, Bernard H., Language Evolution and the Complexity Criterion, Psycoloquy: 10,#33 Language Complexity (1), 1999. Mesedez, irakur artikulu osoa hemen]

Horixe da sakoneko mezua hon nire saioa deitzen Euskararen garabideak, non, besteak beste, aritu nintzen buruz kontzeptuak nola logika komunikatibo unibertsala, garapen linguistikoa edo/eta garapen humanoa; eta non aldarrikatu nuen ezen sintaxi diskurtsibo-prepositibo-garatua dela aurrerapen humano zoragarria respektu estadio sintaktiko-komunikatibo azpigaratuagoak (ahalkeagoak), adibidez respektu sintaxi pospositibo-regresiboa.

Zin-zinez, munta handiko okerra egiten dute hizkuntzalariek noiz ekiparatzen baitituzte sintaxi diskurtsibo-prepositibo-progresiboa (edo, teknikoki, buru-lehena edo head-first, zeinetan jartzen baitira erreferenteak edo buruak lehenago ezi erreferentziak) eta sintaxi adierazkor-pospositibo-regresiboa (edo, teknikoki, buru-azkena edo head-last, zeinetan jartzen baitira erreferenteak atzerago ezi erreferentziak).

Jarraitua, pausatua, irekia

Sintaxi buru-lehenari egokitzen zaio pentsabide-mintzabide diskurtsiboa; eta sintaxi buru-azkenari dagokio pentsabide/mintzabide ez-diskurtsiboa.

Pentsabide/mintzabide diskurtsibo paradigmatikoan buruak (hots: aditza, preposizioa, izena, ...) beti doaz lehenago ezi euren osagarriak, eta horrexegatik hitz bakoitza ongi itsasten da, ongi txertatzen da an diskurtsoa, metatuz bere informazioa koherenteki (nahiz informazio partziala izan, perfektuki enkajatzen da, esan nahi baita ezen informazio horren zentzua ulertzeko ez dela inongo bukaerara itxaron behar, ez dela egon bear inongo buruaren zain), halatan non mezua progresatzen baita unidirekzionalki, aurrera, hitzetik hitzera, atzerakargarik gabe, kizkurrik gabe; eta horregatik ongi korritzen du, ongi diskurritzen du, atzetik seguru eta aurrera iragarriz bidea, prestatuz bidea, eta, finean, gozatuz bidea.

Beste hitzetan: pentsabide/mintzabide diskurtsiboan hitza da informazio-unitate itsaskorra, hitzetik hitzera doa, eta zentzu horretan pentsabide/mintzabide hori jarraitua da. Jarraitua izanik, pentsabide/mintzabide diskurtsiboan pausatuki progresa dezakegu, hainbateraino non egin baitezakegu pausa an birtualki edozein hitz, arazorik gabe (mezuaren adreilu bakoitza linealki eta koherenteki itsasten baita). Pentsabide/mintzabide diskurtsiboa, azkenik, irekia da, zeren aurrera garatzen delarik, ematen baitigu aukera on jarraitzea osatuz gure osagarriak, suabeki gidatuz gure ideiak gain bide seguruak, kalitatez, kantitatez.

Pentsabide/mintzabide ez-diskurtsibo paradigmatikoan hitz-multzoka joaten gara, jauzika, informazio-unitate itsaskor erlatiboki askoz lodiagoetan (respektu diskurtsiboan), zeinen zentzua ez den ikusten harik-eta hitz-multzoaren burura ailegatu arte (hots, akaso aski atzeratutako burura, head-era: aditz pospositibora, posposiziora, atzizki deklinatibora, ...), eta gauza da ezen informazio-unitate bat ezin dela koherenteki itsatsi harik-eta bere zentzua, bere burua (bere head hori) erakutsi arte (hau da, soilik itsatsi ditzakegu koherenteki horiek hitzak zein doazen an ordena komunikatiboa: buruetatik osagarrietara, azpiburuetatik azpiosagarrietara).

Baldin-eta nahi baditugu itzuli serie informatibo-diskurtsiboak tu molde adierazkorra, tipikoki sortuko dira bukle edo kizkur antiinformatiboak zeinen metaketak biziki zailduko baitu progresoa hon kodifikazioa edo deskodifikazioa zein ari garen egiten. Teknologia adierazkorraren arazo konparatibo biziki larriak ez dira nabaritzen mezu edo esaldi oso sinpleetan (hizkuntza guztien hasieran esaldi guztiak izanen bide ziren sinple-sinpleak, zuzen-zuzenak, bat-batekoak, adierazkor-adierazkorrak), baina ber momentutik non mezu edo esaldiak hasten baitira luzatzen edo konplexutzen, hortxe ageriko zaizkigu oztopo horiek zeinek, esan bezala, kritikoki baldintzatuko duten gure pentsabide/mintzabidea, zein baita asko esatea.

Hau guztia hain da frogagarria, hain da esperimentagarria, hain da logikoki aztergarria, hain logikoki ulergarria nola beste edozein teknologiaren funtzionamendua, eta hain da argia nola eguzki beteko argia bera. Eta hala da edozein diskurtsotan, edozein testutan, eta baita edozein hizkuntzatan ere (hau garrantzi handiko detailea da, zeren horrek ahalbideratzen baitu konparazioa inter hizkuntzak).

• Diskurtsibitate-neurri bat

Orain proposatu nahi dut neurri bat zein erabil daitekeen afin baloratu zenbateko diskurtsibitatea duen diskurtso batek.

Hartara, hartuko ditugu diskurtsoaren esaldiak (puntutik puntura doazen diskurtso-unitateak) eta esaldi bakoitzean kontatuko ditugu zenbat hitz dauden inter esaldiko hitz bakoitza eta hitz horri dagokion buru atzeratuena (head atzeratuena). Gero batuketa eginez lortuko dugu hitz-kopuru bat, zeini deituko diogu indize antiinformatiboa. Esaldi guztien indize antiinformatiboen batezbeskoa eginez lortuko dugu batezbesteko indize antiinformatibo absolutua, zeinek neurtuko baitigu diskurtsoaren kalitatea an modu absolutua.

• Adibide bat

Goiko txostena hasi eta berehala agertzen da asterisko bat, zeinetan azaltzen baita honakoa, besteak beste:

Euskararen Aholku Batzordea hizkuntza-normalkuntzan diharduten erakunde publiko nahiz pribatuen ahaleginak eta ekintzak aztertzeko, bideratzeko eta koordinatzeko harreman-organoa da

Esaldi horren indize antiinformatiboa oso altua da. Hain zuzen (13+12+11+10+9+8+7+6+5+4+3+2+1 =) 91 da indize hori (kontsideratu ditut izen propioak eta hitz konposatuak nola “Euskararen Aholku Batzordea” edo “hizkuntza-normalkuntza” nola bailiran hitz sinpleak). Egin dezagun honakoa desdoblamendua:

Euskararen Aholku Batzordea da hizkuntza-normalkuntzan diharduten erakunde publiko nahiz pribatuen ahaleginak eta ekintzak aztertzeko, bideratzeko eta koordinatzeko harreman-organoa

Indizea jaitsi da tu 78 (=12+11+10+9+8+7+6+5+4+3+2+1), baina oso altua da oraindik. Jarrai dezagun desdoblatzen:

Euskararen Aholku Batzordea da harreman-organo bat hizkuntza-normalkuntzan diharduten erakunde publiko nahiz pribatuen ahaleginak eta ekintzak aztertzeko, bideratzeko eta koordinatzeko

Indizea jaitsi da tu 36 (hartu ditut azkeneko hiru aditzak nola bailiran bat). Jarrai dezagun:

Euskararen Aholku Batzordea da harreman-organo bat afin aztertu, bideratu eta koordinatu hizkuntza-normalkuntzan diharduten erakunde publiko nahiz pribatuen ahaleginak eta ekintzak

Askoz baxuagoa, baina oraindik ere altua:

Euskararen Aholku Batzordea da harreman-organo bat afin aztertu, bideratu eta koordinatu ahaleginak eta ekintzak zein egiten dituzten erakunde publiko nahiz pribatuek zein aritzen diren hizkuntza-normalkuntzan

Indizea jaitsi da tu 0. Hori da ordena diskurtsiboa (esan bezala, izendapen propioak hitz modura kontsideratuz, bsteak beste).

Halaber pentsa genezake nola kalkulatu indize antiinformatibo erlatiboa, non izanen genuke kontuan esaldien luzera (hitzetan): ez baita berdin batezbesteko indize absolutu altua noiz esaldiak motzak diren edo noiz esaldiak luzeak diren. Hori beste baterako utziko dut.

Ohartu, bestalde, ezen goiko desdoblamendu horretan ez dudala erabili batere baliabide berezirik). Hauxe lehenengo fasea hon hizkuntza baten garapena.

• Gaztelaniaren garapena

Ikus honetaz guztiaz ze konklusiotara ailegatu den gaztelaniaren ikerlari den Ángel López García buruz gaztelaniaren sorrera (agertzen diren ñabardura lodiak neureak direla):

CONCLUSIONES

Las conclusiones del presente trabajo pueden resumirse en los siguientes puntos:

1) La conversión del latín en español se produjo primero en el componente sintáctico, ya por el siglo IV d. C., y sólo mucho después, hacia el siglo XI d. C., en el componente morfológico.

2) Ambos procesos tuvieron lugar en muy poco tiempo y de forma bastante repentina, aunque no de la misma manera.

3) La sintaxis protorrománica surge como consecuencia del nuevo modelo tipológico representado por el latín de la Vulgata. Como los textos anteriores se sentían latinos y los posteriores, también, habría que hablar de un punto de infexión en la evolución del latín, pero no de una catástrofe.

4) En cambio, el surgimiento del romance en el siglo XI representa una remorfologización de dicha sintaxis textual, la cual venía alargando su existencia varios siglos atrás. Al presentar una apariencia diferente, los hablantes apreciaron una discontinuidad brusca entre los textos “latinos” anteriores y los nuevos textos “romances”, por lo que técnicamente puede hablarse de catástrofe.

5) Este proceso fue inducido externamente por ciertos atractores entre los que se cuentan: la reforma cluniacense, que conduciría al llamado “latín medieval”; la imitación de los textos franceses y provenzales en romance; y, en un primer momento (siglos X y XI), la influencia del vasco.

6) No obstante, es muy posible que dicho proceso de independización del latín se hubiera producido de todas maneras, pues la tensión entre una sintaxis rectiva y una morfología propia de una lengua de construcción se iba haciendo cada vez más insoportable conforme crecían las necesidades textuales derivadas de la expansión económica europea del siglo XII.

[López García, Angel, (2000), Cómo surgió el español. Introducción a la sintaxis histórica del español antiguo, Gredos, Madrid.]

Beraz, bi estadio nagusi nabarmendu daitezke an garapen-bidea on latina tu gaztelania:

1. Sintaktikoa (inflexio-puntua): non esaldi-osagaiak berrordenatzen diren, baina morfologia ukitu gabe; alegia, aditza osagarriaren aurrera eramaten da, edo/eta osagarri-buruak osagarrien aurrera, baina lekuaz gain ez da besterik aldatzen. Pausu inportantea izanik, aski normalak izaten dira bazilazioak inter ordena komunikatiboagoak eta ordena antikomunikatiboagoak.

2. Morfologikoa (katastrofea): non ordena sintaktiko berriak eskertzen dituen baliabideak garatzen baitira: besteak beste, etapa horretan baliabide posposizionaletatik baliabide preposizionaletara pasatzen da.

• Kalitatezko baliabideak dira koxka

Edonola ere, pentsabide/mintzabide retrogresiboa da kantitatez mugatua, estua; eta kalitatez ongi eskasagoa ezi beste estadio garatuagoa, non sistematikoki betetzen baita komunikazioaren urrezko legea: aurrena burua, gero osagarria.

Dio Hidalgok:

Dirudi prozesamendua, ahoz edo irakurriz, gehienera 10 (15?) silaba bitarteko informazio unitateetan egin ohi dela. (EKAIA, 2002, 16. zkia.)

Gehienera, beraz: tope modura 10-15 silaba. Pentsabide/mintzabide pospositiboan informazio-unitateen topeak inportanteak dira, zeren, barne-antolamendu antiinformatiboa izanik, hortxe dira guztiz operatiboak tope horiek, zeinek markatzen baitute justuki hizkuntzaren estuasunen neurri kuantitatiboa (multzoaren burua ezagutzeke, komunikatiboki kostutsua da tope horretatik aurrera segi). Bestalde, tope horien barnean ere ez da berdin ordena komunikatiboa ezi ez-komunikatiboa, jakina.

Modu diskurtsiboan tope horrek ez du funtzionatzen, zeren kasu horretan informazioaren adreilu koherenteak eta zentzudunak (informazio-unitate itsaskorrak) izaten dira hitzak (burua beti aurretik doalarik, hitz-multzoa informatiboki garatzen delarik, informaziogai gehigarri bakoitza, hitz bakoitza itsasgarria baita), zeinen metaketa informatiboak ez duen muga argirik. Modu adierazkorrean, aldiz, mehatxu konstante bat da tope hori (metaketa antiinformatiboak eragindakoa), Damokles-en ezpata bat zein, edozein momentutan, erori baitaiteke gain gure osagarri bat, gain gure perpaus bat, gain gure esaldi bat. 

Bittor Hidalgok edo Asier Larrinagak diote ezen 7 edo 10 edo inkluso 15 silabatako zatietan ez duela inporta non jartzen dugun preposizioa edo posposizioa, non jartzen dugun izena edo ezizena, baina hori ez da horrela. Jakina inporta duela, eta asko gainera; zeren, informazio-unitate itsaskor luzeen barneko ordena antiinformatiboak oztopatzen baitu unitate horien aurrerako kateazioa (ez ordea, atzerakoa: baina atzera kateatzeak sakonduko luke gure arazo komunikatiboa). Esan nahi baita ezen informazio-unitate itsaskor luzeen barneko ordena antiinformatiboak zeharo baldintzatzen duela informazio-unitate horiek aurrera kateatzeko aukera, baldintzatzen duela mezuaren korritzea, baldintzatzen du mezua bera.

Larrinagak aipatzen duen Juan Garziak honakoa dio:

Izan ere oso gauza desberdina da ISaren gune nagusia eman (determinazioa eta izena) eta gero haren muina den izena zehazten segitzea (erdaraz gertatu ohi den moduan), eta (hori baita kasua) zehaztapen hori airean -erreferenterik gabe- egitea eta gero halako batean, guztiaren buruan, erreferente nagusi hori ematea. Garbi dago hor ere kizkur horietako bat egitera behartuko genuekeela berehala irakurlea (hots, behin luze-konpleutasun gradu batera orduko). Kasu honetan, gainera, kontutan har bedi lan hori guztia esaldi orokorraren zatitxo txertatu batean egiteko eskatzen diogula. (Joskera, lantegi, 368 or.)

Hidalgoren azken bertsioen arabera 7, 8 edo 10 bat silaba da topea nondik aurrera agertuko zaigun kizkur nabaria, edo, nahiago bada, atzerakarga (IU bat da topea):

Badirudi guk bai irakurtzean eta bai entzutean kolpe batean ulertzen ditugun zatiak direla 10 bat silabatakoak. 10 silabatik gorako zatiak nekez ulertzen ditugu. 7-8 silabatako multzo hori da "informazio unitatea" deitzen dena.(ARGIA, 2003ko azaroaren 23ko alea)

Hori da topea, informazio-unitate itsaskorren tamaina maximoa; baina diskurtsoa unitate itsasgarri oso txikietan progresatzen bada, ez da batere arazorik agertuko (modu diskurtsiboan hala da). Esanda dago: tamaina hori dependitzen da krutziaki hon ze nolako hitz-hurrenkera erabiltzen ari garen; eta zenbat eta informazio-unitate itsaskor laburragoak erabili, orduan eta jarraikortasun gehiago gozatuko dugu, bai-eta, beraz, arazo gutxiago diskurritzeko.

Modu adierazkorrean, bizitza konplikatuagoa da, zeren IU baten topea (hots, 10 silaba horiek) oso tope txikia baita, adibididez, izen-sintagma (IS) batentzako, non, ahal izanez gero, erabiliko baititugu osagarrien kate luze samarrak, erlatibozko osagarri kateatuak barne. Irakur, adibidez, Juan Garzia beraren beste zita hau:

Oinarri-oinarrizko arazo bat dago, beraz, erdarazko erlatibo-perpausak euskaraz emateko: erdarazko egitura irekia da, muga garbirik gabe luzagarria; euskarazkoa, berriz, itxia eta oso mugatua. (Joskera, lantegi, 368 or.)

Begibistan da sakoneko diferentzia funtzionala inter hizkuntza estadio adierazkor oztopoz-betea eta estadio diskurtsibo jarraitua. Irakur honako hau (non-eta Larrinagak aholkatzen digun Garziarenean):

Hortik ere (...), bistan da, gure sintaxiak eskatzen duen zatikakotasun erlatiboa, erdararen jarraikortasunaren aldean. Ez da, hala ere, berez, dena desabantaila, gehiegikeriarako bideak ixten baitizkigu horrek. (Joskera, lantegi, 369 or.)

A ze kontsolamendua! Eta, esan gabe doa: jatorrizko euskarazko testuetan ez da arazoa desagertuko, baizik-eta soilik hobeto ezkutatuko.

Hizkuntza diskurtsibo (head-first) batetik hizkuntza ez-diskurtsibo (head-last) batera itzuliz gero, makroarazo sintaktiko zailak nonahi izanen ditugu (ezin besterik espero, ez behintzat baliabide mugatuagoekin, itxiagoekin, zatikakotasun handiago sortzen dutenekin, edo hitz batean, antiinformatiboekin); itzulpena ez-diskurtsibotik diskurtsibora eginez gero, soilik topatuko ditugu mikroarazo aise konpongarriak, eta, orokorrean, emaitza izanen da hobeagoa ezi jatorrizkoa, hau da: ulergarriagoa, diskurtsiboagoa (diskurtsibitate-indizea jaitsiko da). Paradoja horren azalpena datza an faktoa ezen baliabide pospositiboak dira ahaltsuagoak ... ezi euren kide prepositiboak. Kalitatezko baliabideen bidez sortzen dira kalitatezko diskurtsoak, eta kalitate gabeko baliabideekin sor daitekeen bakarra da kalitate baldintzatua, kalitate mugatuagoa, baxuagoa (ikusi nahi duenarentzat, bistakoa da hau; ikusi nahi ez duenak, berak jakingo du zergatik ez duen ikusi nahi).

Horra hor beste froga bat hon euskararen azpigarapen sintaktikoa, zeinen eragina gain kalitatea ezin baita saihestu.

(JESUS RUBIO PEÑA da doktore in Ekonomia)

 

Hori genioén an 2004, duela 20 urte. Kopiarik ez bagenu, momentu honetan galdua egonen zen artikulu hori. Espero dugu laster berreskegiko dutela erabili.com osoa an internet. [2507] [>>>]

Hori da topea, informazio-unitate prozesagarrien tamaina maximoa; baina diskursoa unitate koherente oso txikietan progresatzen bada, ez da batere arazorik egonen (modu diskursiboan hala da)

Ikusi dugú an azken hiru sarrerak, alegia [2500], [2501] eta [2502], nóla Yngue-ren 1960ko ereduan zehazten baitzén tope prozesagarri bat an estruktura regresiboak (zehazki an hiru eskilara-maila edo hiru sinbolo), eta horren harira, gogoratu nahi genuke ondoko sarrera non aipatzen genuén gure beste artikulutxo bat idátzia an erabili.com an 2004 (erantzun moduko bat):

eta non, besteak beste, mintzo ginen justuki burúz ezberdintasuna artén unitate minimo koherentea (hau da unitate minimoa zein koherenteki itsatsi ahal dén an diskursoa), eta tope prozesagarria (hau da, unitate regresibo maximoa zein prozesatu ahal den), eta non, lehenengoa izanen balitz handiagoa zein bigarrena, gertatuko baitzén porrot komunikatiboa, zein dén, dakigunez, porrot komunikatibo maximoa (soilik maximoa, ez bakarra). Horrá gure sarrera, eta bere barneko 2004ko pasartea, zein, bide batez esanda, desagertu egin baita ti bere jatorrizko lekua (estekan klikatuz ez da ezer agertuko), eta desagertu da batera kin erabili.com guztia (ez dakigu zér delata galdu behar diren hainbeste testigantza baliotsu, baina horretaz akaso mintzatuko gara bihar):  

• [260] Unitate minimo koherentea vs tope prozesagarria

Aurreko sarreran hasi gara berrikusten kontzeptuá on informazio-unitate itsaskorra, zein den klabea noiz aztertzen edozein testu ti ikuspuntu komunikatiboa. Orain berrikusiko dugu nóla informazio-unitate itsaskorrak edo koherenteak (zein diren informazio-unitate koherenteki-itsasgarri minimoak) izan ahal dirén luzeagoak zein tope prozesagarri maximoa, zeintatik gora komunikazioa hagitz zaildu litekén (edozein kasutan gálduz kalitate komunikatiboa, eta hortaz, eraginkortasun komunikatiboa). Ikus artikulu honen erantzuna an "erabili.com":

Edonola ere, pentsabide/mintzabide retrogresiboa da kantitatez mugatua, estua; eta kalitatez ongi eskasagoa ezi beste estadio garatuagoa, non sistematikoki betetzen baita komunikazioaren urrezko legea: aurrena burua, gero osagarria. Dio Hidalgok:

Dirudi prozesamendua, ahoz edo irakurriz, gehienera 10 (15?) silaba bitarteko informazio unitateetan egin ohi dela. (EKAIA, 2002, 16. zkia.)

Gehienera, beraz: tope modura 10-15 silaba. Pentsabide/mintzabide pospositiboan informazio-unitateen topeak inportanteak dira, zeren, barne-antolamendu antiinformatiboa izanik, hortxe dira guztiz operatiboak tope horiek, zeinek markatzen baitute justuki hizkuntzaren estuasunen neurri kuantitatiboa (multzoaren burua ezagutzeke, komunikatiboki kostutsua da tope horretatik aurrera segi). Bestalde, tope horien barnean ere ez da berdin ordena komunikatiboa ezi ez-komunikatiboa, jakina.

Modu diskurtsiboan tope horrek ez du funtzionatzen, zeren kasu horretan informazioaren adreilu koherenteak eta zentzudunak (informazio-unitate itsaskorrak) izaten dira hitzak (burua beti aurretik doalarik, hitz-multzoa informatiboki garatzen delarik, informaziogai gehigarri bakoitza, hitz bakoitza itsasgarria baita), zeinen metaketa informatiboak ez duen muga argirik. Modu adierazkorrean, aldiz, mehatxu konstante bat da tope hori (metaketa antiinformatiboak eragindakoa), Damokles-en ezpata bat zein, edozein momentutan, erori baitaiteke gain gure osagarri bat, gain gure perpaus bat, gain gure esaldi bat.

Bittor Hidalgok edo Asier Larrinagak diote ezen 7 edo 10 edo inkluso 15 silabatako zatietan ez duela inporta non jartzen dugun preposizioa edo posposizioa, non jartzen dugun izena edo ezizena, baina hori ez da horrela. Jakina inporta duela, eta asko gainera; zeren, informazio-unitate itsaskor luzeen barneko ordena antiinformatiboak oztopatzen baitu unitate horien aurrerako kateazioa (ez ordea, atzerakoa: baina atzera kateatzeak sakonduko luke gure arazo komunikatiboa). Esan nahi baita ezen informazio-unitate itsaskor luzeen barneko ordena antiinformatiboak zeharo baldintzatzen duela informazio-unitate horiek aurrera kateatzeko aukera, baldintzatzen duela mezuaren korritzea, baldintzatzen du mezua bera.

Larrinagak aipatzen duen Juan Garziak honakoa dio:

Izan ere oso gauza desberdina da ISaren gune nagusia eman (determinazioa eta izena) eta gero haren muina den izena zehazten segitzea (erdaraz gertatu ohi den moduan), eta (hori baita kasua) zehaztapen hori airean -erreferenterik gabe- egitea eta gero halako batean, guztiaren buruan, erreferente nagusi hori ematea. Garbi dago hor ere kizkur horietako bat egitera behartuko genuekeela berehala irakurlea (hots, behin luze-konplexutasun gradu batera orduko). Kasu honetan, gainera, kontutan har bedi lan hori guztia esaldi orokorraren zatitxo txertatu batean egiteko eskatzen diogula. [Juan Garzia, "Joskera, lantegi", 1997:368

Hidalgoren azken bertsioen arabera 7, 8 edo 10 bat silaba da topeá nondik aurrera agertuko zaigun kizkur nabaria, edo, nahiago bada, atzerakarga (IU bat da topea):

Badirudi guk bai irakurtzean eta bai entzutean kolpe batean ulertzen ditugun zatiak direla 10 bat silabatakoak. 10 silabatik gorako zatiak nekez ulertzen ditugu. 7-8 silabatako multzo hori da "informazio unitatea" deitzen dena. [Argia, 2003ko azaroaren 23ko alea]

Hori da topea, informazio-unitate itsaskorren tamaina maximoa; baina diskurtsoa unitate itsasgarri oso txikietan progresatzen bada, ez da batere arazorik agertuko (modu diskurtsiboan hala da). Esanda dago: tamaina hori dependitzen da krutzialki hon ze nolako hitz-hurrenkera erabiltzen ari garen; eta zenbat eta informazio-unitate itsaskor laburragoak erabili, orduan eta jarraikortasun gehiago gozatuko dugu, bai-eta, beraz, arazo gutxiago diskurritzeko.

Modu adierazkorrean, bizitza konplikatuagoa da, zeren IU baten topea (hots, 10 silaba horiek) oso tope txikia baita, adibidez izen-sintagma (IS) batentzako, non, ahal izanez gero, erabiliko baititugu osagarrien kate luze samarrak, erlatibozko osagarri kateatuak barne. Irakur, adibidez, Juan Garzia beraren beste zita hau:

Oinarri-oinarrizko arazo bat dago, beraz, erdarazko erlatibo-perpausak euskaraz emateko: erdarazko egitura irekia da, muga garbirik gabe luzagarria; euskarazkoa, berriz, itxia eta oso mugatua. [Juan Garzia, "Joskera, lantegi", 1997:368]

Begibistan da sakoneko diferentzia funtzionala inter hizkuntza estadio adierazkor oztopoz-betea eta estadio diskurtsibo jarraitua. Irakur honako hau (non-eta Larrinagak aholkatutako Garziarenean):

Hortik ere (...), bistan da, gure sintaxiak eskatzen duen zatikakotasun erlatiboa, erdararen jarraikortasunaren aldean. Ez da, hala ere, berez, dena desabantaila, gehiegikeriarako bideak ixten baitizkigu horrek. [Juan Garzia, "Joskera, lantegi", 1997:369]

A ze kontsolamendua! Eta, esan gabe doa: jatorrizko euskarazko testuetan ez da arazoa desagertuko, baizik-eta soilik hobeto ezkutatuko. [Hartua ti Diskurtsibitatea: kalitate-faktore erabakigarri eta neurgarria (2004), erantzunez ki artikulu nagusia]

Bai, nahiz eta, formalki, sintaxi burulehenak eta buruazkenak izan ahal diren aski simetrikoak, funtzionalki guztiz dirá asimetrikoak.

nondik entresakatzen dugún:

Hori da topea, informazio-unitate itsaskorren tamaina maximoa; baina diskurtsoa unitate itsasgarri oso txikietan progresatzen bada, ez da batere arazorik agertuko (modu diskurtsiboan hala da).

argiki utzíz diferentzia prozesatibo erabatekoa zein existitzen dén artén estruktura burulehenak eta buruazkenak. Azpimarratu nahi dugu ze hori idatzi genuenean (2004an) ez genuen ezagutzen Yngue-ren artikulua. [2503] [>>>]

Ynghe (1960): "It is only becuse of the possibility of indifinitely long progressive structures that our device can produce any sentence out of an infinite set of sentences."

Genioen atzo ze:

... (b) estruktura progresiboa luzatu ahal dá indefinituki (indefinitely) kin atzerakarga minimoa, memori zama minimoa (1-eko sakonera edo depth one).

Hau da ze, erabiliz estruktura progresiboak, diskursoaren kategegiak doáz elkarrekin kateatzen progresiboki an modu jarraitua eta irekia, gabén zamatu lan-memoria, gabén atzerakargarik, an modu arina eta efizientea, halan ze, alde horretatik, esaldia luza liteké indefinituki, zein den berbera zein esatea ze estruktura progresiboek ahalbidetzen duté rekursibitate funtzionala, benetakoa, reala, praktikoa, esan nahi baitá halako rekursibitatea zein hiztunak aisa inplementatu ahal duen noiz bilátzen bere helburu komunikatiboak. Eta gauza da ze soilik rekursibitate funtzionalak ahalbidetuko dú ze sintaxi batek sortu ahal dagien esaldi-kopuru infinitua:

It is only because of the possibility of indefinitely long progressive structures that our device can produce any sentence out of an infinite set of sentences. [Yngue, 1960:451]

Bestela, hau da erábiliz estruktura regresiboak, rekursibitatea ez da funtzionala, ez da erraza, ez da erabilgarria, salbu ordáinduz gainkostua ganik atzerakarga (kuantitatibo eta kualitatiboa), zek izanen dú muga aski hurbil bat (muga finitu aski hurbil bat, mugatuz esaldi-aukera ki kopuru finitua ere) nondik gora rekursibitatea sinpleki desagertuko den zatio arrazoi ekonomiko-estrukturalak: gehiegizko gainkostua, gainzama zatio arrazoi estrukturalak, esan nahi baitá sintaktikoak. [2502] [>>>]

Yngue (1960): " On the other hand,... a progressive structure, can be extended indefinitely without requiring more than a minimum of temporary storage"

Atzokoan mintzo ginen burúz (guk dakigularik) aurreneko eredu formala non modelatzen dén atzerakarga, eta non, ondorioz, ondo ezberdintzen den artén prozesamendu linguistikoa an estruktura progresiboak (burulehenak) eta prozesamendu linguistikoa an alderantzizko egiturak, zein dirén estruktura regresiboak edo buruazkenak (Yngue, 1960: "A model and an hypothesis for language structure"). Horrela,...

The longer a regressive structure becomes, the more temporary storage it requires. [Yngue, 1960:451]

eta nola epe laburreko memoria hori (lan-memoria) oso mugatua izanen litzaken (ereduan gehienez 3 sinbolo), horrek eraginen luké tope regresibo bat:

If the memory is small, say with a capacity for only three symbols, only sentences with a depth no larger than three can be pro­duced, as in figure 8. [Yngue, 1960:451]

Eta, galdetzen genuén atzo,...

... zér gertatuko litzaké an estruktura progresiboak?

Ba, zeozer oso ezberdina: 

On the other hand. a structure branching off to the right, as in figure 8 (b), a progressive structure, can be extended indefinitely without requiring more than a minimum of temporary storage. It is only because of the possibility of indefinitely long progressive structures that our device can pro­duce any sentence out of an infinite set of sentences. [Yngue, 1960:451]

 

non (b) estruktura progresiboa luzatu ahal dá indefinituki (indefinitely) kin atzerakarga minimoa, memori zama minimoa (1-eko sakonera edo depth one). Hortxe dugu, 1960an, eredu formal bat non gardenki modelatzen dén atzerakarga. [2501] [>>>]

Yngue (1960): "The longer a regressive structure becomes, the more temporary storage it requires."

Mintzo ginén atzo burúz atzerakarga (zein dén izendapen generiko bat zeinen atzean aztertu ahal dirén efektu sintaktikoak, semantikoak, informatiboak edota expresiboak), eta gaur honatu nahi genuké akaso aurreneko eredu teorikoa non modelatzen dén atzerakarga an estruktura sintaktiko regresibo bat, eráginez gainkostuak eta estuasunak zek zailtzen eta estutzen duté komunikazio fluitua, versus jarraitutasun (eta irekitasun) diskursiboa on estruktura sintaktiko progresiboak (bádira lehenagotik ere azalpen ez-formalak, baina guk dakigula hau izanen litzaké aurreneko eredu formala). Eredu formal hori 1960koa da eta Victor H. Yngue-k aurkeztu zuén an bere artikulua titúlatzen "A model and an hypothesis for language structure", non, besteak beste dioén: 

If the memory is small, say with a capacity for only three symbols, only sentences with a depth no larger than three can be pro­duced, as in figure 8. We call a tree that branches off to the left as in figure 8 (a), a regressive structure because the mechanism first moves down the stem, expanding each node, and then moves back up and completes each branch. The longer a regressive structure becomes, the more temporary storage it requires. On the other hand. a structure branching off to the right, as in figure 8 (b), a progressive structure, can be extended indefinitely without requiring more than a minimum of temporary storage. It is only because of the possibility of indefinitely long progressive structures that our device can pro­duce any sentence out of an infinite set of sentences.[Yngue, 1960:450-451]

Bai, zenbat eta estruktura regresibo luzeagoa, orduan eta atzerakarga handiagoa, memori zama handiagoa (temporary storage handiagoa). Jarraian doa 8(a) irudia (bihar komentatuko dugú beheragoko 8(b) ere), non irudikatzen dén estruktura regresibo bat, atzerakoa, kin bere atzerakarga maximoa eráginez tope regresibo bat, atzerako sakonera maximoa, modelatua an 3 eskilara-maila, edo autorearen hitzetan, 3 sinbolo (zein eredu horretan izanen litzakén atzerakarga maximo hori nondik gora ezin liteken pasa zeren gertatuko litzakén erabateko porrot komunikatiboa):  

Eta zér gertatuko litzaké an estruktura progresiboak?. Bihar saiatuko gara komentatzen. [2500] [>>>]

Atzerakarga leuntzeko, hizkuntza buruazkenek behar dute estutu euren expresabidea, kuantitatiboki eta kualitatiboki, informatiboki eta expresiboki, sinpleki zeren estuasunek estutu egiten dute

Genioen an gure "Burúz hizkuntzen garapen sintaktiko-diskursiboa", zein den aurkitzen an "Hizkuntzen berdintasun komunikatiboa: mitoa ala errealitatea?" (Mendizabal, 2014:107-140):

Bistan dira abantailak on ordená SVO, hala nola desabantailak on baliabide postpositiboak (kuantitatiboak eta kualitatiboak).

Eta gauza da ze, atzerakarga leuntzeko, hizkuntza buruazkenek behar dute estutu euren expresabidea,... [Rubio an Mendizabal, 2014:136-137] 

Bai, estuasunek estutu egiten dute, estutzen duté expresabidea, kuantitatiboki eta kualitatiboki, informatiboki eta expresiboki. [2499] [>>>]

Biderketetan ezin da ezer kendu, evitatu, zatitu, desestrukturatu, obviatu,..., baizik ze eman behar dá eduki guztia, hala sórtuz ezinbesteko porrot komunikatiboa noiz erábili "bider" postpositiboa an operazioak kin biderkatzailea an bigarren posizioa, nola askotan nahiago izaten den gái(ti) arrazoi kontextual-diskursiboak

Jarraitzen dugu aztertzen aurreneko euskal liburua non diren agertzen matematika-ikurrak an irakaskuntza-kontextu bat, alegia Lopez Mendizabal-ek idatzitako "Ume koxkorrentzat euzkeraz egindako Zenbakiztiya edo Aritmetika" (1913), eta hortxe, ikus daigun orain nóla autoreak lantzen zituén tolesketak (biderketak edo multiplikazioak) an hasierako urrats haiek:

Hor, hasiera horretan, jada agertzen zaigú "bider":

4 bider 5

ordéz:

4, 5-eko

zein Egaña-k aipátu an bere artikulu hau. Hala ere, esan behar ze "4 bider 5" hori lotzen dá honela:

4 bider 5

Esan nahi baita ze "4" zenbakia dá toleslea (biderkatzailea, multiplikatzailea), halan ze, kontextua dela ta, tolesle hori eman nahiko (beharko) balitz ostén bere tolestuba (biderkakizuna, multiplikandoa) honela beharko:

5, 4 bider

azalaraziz flexibilitate-falta nabarmen bat ki erántzun kin egokitasun minimoa ki behar multiplikatibo orokorrak, zeintan askotan erabili nahi izaten dirén biderkatzaileak an bigarren posizioa, esan nahi baitá biderkatzaile potentzialki konplexuak, zeinekin geldituko diren expresio ilunak, eta are ondo nahasgarriak, non itxaron beharko den harik azkena ki jakin zértaz ari garen (betiko atzerakarga):

bi mila zortzirehun eta larogeita bost, mila zazpirehun eta hirurogeita hamazazpi bider

Eta hemen agertzen zaigú oso kontu interesgarri bat, zeren biderketetan ezin da ezer kendu, evitatu, zatitu, desestrukturatu, obviatu,..., baizik ze eman behar dá dena, hala sórtuz ezinbesteko porrot komunikatiboa noiz erábili "bider" postpositiboa an operazioak kin biderkatzailea an bigarren posizioa, nola maiz nahiago izaten den gáiti arrazoi kontextual-diskursiboak. [2154] [>>>]

Hawkins (1990): "Our performance and competence data provide evidence that the latter is the course adopted by the human parser."

Ikusi genuén, hemen eta hemen, nóla Hawkins-ek aipatzen zituén ondorengo bi aukera posibleak baldin giza-prozesatzaileak aurkítzen badu materiala zein ezin duen integratu on-line an estruktura sintaktiko jakin bat (ikus ere atzoko sarrera):

• saiatu asmatzen estruktura hori,
  

• saiatu gordetzen material hori an lan-memoria.

Hawkins-ek dio:

The parser could conceivably employ guesswork here (assigning NP arbitrarily to, say, PP prior to encountering the head), or it could proceed deterministically, placing NP in a look-ahead buffer for unattached constituents,...  [Hawkins, 1990]

Justuki gero, Hawkins-ek ematen digu bere lanaren ondorioa respektu puntu hori: giza-prozesatzaileak gordeko luké ezin uztartuzko material hori an lan-memoria (a look-ahead buffer for unattached constituents), sórtuz atzerakarga: 

Our performance and competence data provide evidence that the latter is the course adopted by the human parser. [Hawkins, 1990]

non, "the latter" hori dén justuki atzerakarga. [1440] [>>>]

Hawkins (1990): "... placing NP in a look-ahead buffer for unattached constituents, ..."

Herenegun irakurtzen genunen Hawkins-en (1990) ondorengo aipua:

l will argue that a surprising number of cross-linguistic regularities folow naturally from simple considerations of processing ease. [Hawkins, 1990]

eta atzo ikusten genuen konsiderazio orokor horietako bat, zeinen ondoan, Hawkins-ek (1990) gaineratzen zuén bigarren aukera hau (horiztatua):

The parser could conceivably employ guesswork here (assigning NP arbitrarily to, say, PP prior to encountering the head), or it could proceed deterministically, placing NP in a look-ahead buffer for unattached constituents,...  [Hawkins, 1990]

Hor, Hawkins ari da deskríbatzen atzerakarga. [1438] [>>>]

Keenan (1979): "... the problem would quite obviously be more serious in a VOS language than in a VSO language, since more material in a VOS language would be present before the Subject was enunciated."

Ikus daigun ondorengo aipu luzea on Edward L. Keenan (1979) an bere "On surface form and logical form", non autoreak razonatzen duén zergátik orohar izanen litzakén funtzionalki hainbat hobe baldin emanen balitz sujetua lehenda bere VP, esan nahi baita aurrén bere predikatua (azpi baldintza komunikatibo orokorrak, eta ez bereziki kontextualak):

Thus if the VP preceeds the Subject, hearers will have to suspend an exact interpretation for it until the Subject is enunciated. [Keenan, 1979]

Pasarte horretan, Keenan orobat mintzo da gain temporary memory, non gorde beharko litzakén predikatuko materiala areanda predikatu horren ...

... referents can be established bay the Subject. [Keenan, 1979]

zein gertatuko baita justuki an esaldi-bukaera. Areago, arazo horiek gradatzen ditú noiz dioen ze ...

... the problem would quite obviously be more serious in a VOS language than in a VSO language, since more material in a VOS language would be present before the Subject was enunciated. [Keenan, 1979]

halan-ze prozesamendu-arazoak izanen liraké serioagoak edo gutxio serioak aráuz hizkuntzaren hitz-ordena izán (kanonikoki) sujetuazkena (VOS) edo ez hain sujetuazkena (VSO).

Dá justuki ber argumentua on atzerakarga, baina aplikatua ki sujetua (gure buru diskursiboa) respektu predikatua gure (gure osagarri diskursiboa). [1419] [>>>]

Atzerakarga chomskyarra

Atzo ikusten genuén nola...

..., orbita chomskyarrean ere, ordena batzuk izan litezké errazagoak ze beste batzuk. Izan ere, Lakaren hitzetan,...

... [hipotesi antisimetrikoan] egitura buru-azkenak buru-lehenak baino sintaktikoki konplexuagoak dira. [... areagoko eragiketa sintaktikoak burutzen dituzte;...] [Laka, 2008:11]

halan ze egitura buruazkenak izanen liraké sintaktikoki eta konputazionalki gutxio errazak zein euren kide burulehenak, justuki zeren egonen liraké, nolabait esán, urrutiago ti Gramatika Universala, beti ere ustezkoa. Beste era batera esanda, ordena burulehena izanen litzaké errazagoa zatio izán "oinarrizkoagoa"... biologikoki.

Horretaz, Laka-k aipatzen ditú ondorengo hitzak ganik Erdozia zeháztuz nóla prozesatuko liraken eragiketa sintaktiko konplexuago horiek (an "Simetria ala simetria eza? Hitzordenaz hausnarrean" 2008:16):

"...zenbat eta prozesu sintaktiko konplexuagoak izan, orduan eta zama handiagoa ezarriko diogu oroimenari, eta gure egitura kontzeptualak denbora gehiagoz mantendu beharko dira aktibatuta." (2006b:293) [Erdoziaren hitzak (2006), zein Lakak aipatu an bere 2008ko artikulua] 

Ikus aipu osoa (Laka, 2008:16):

Laka-k jarraitzen dú (2008:16):

Adibidez, mugimendu edo lekutze sintaktikoa konputatu ahal izateko, gogoratu behar dugu (oharkabean bada ere) lekuz kanpo aurkitutako osagaiekin, eta gainerako osagai eta elementuak konputatzen jarraitu behar dugu, lekuz kanpoko osagaien jatorrizko lekuak eta perpausaren elementu guztien arteko harremanak egokiro antzeman arte (Gibson 1998). [Laka, 2008:16]

Ikus zabalago:

Orbita chomskyarrean egon litezké ustezko hipotesiak (nola antisimetrikoa) non, Laka-k dioenez, ordena derivatuek (ez "oinarrizkoek") erlatiboki gehiago zamatuko lukete ha memoriá on hiztuna, sortuz zérbait zeri dei geneiokén... atzerakarga, esan nahi baitá... atzerakarga chomskyarra. [1102] [>>>]

Herenegun genioenez, Gilen-ek proposatzen zigún honako textu mejoratua respektu originala ganik Leizarraga: 

Hainbatekin Jainkoari otoitz egiten diot, Andrea, nahi zaituen otoi luzaki konservatu bere gloriaren abanzamendutan eta zure sujeten edifikaziotan, beti iluminatzen zaituelarik bere Espiritu sainduaz, zure dohain onetako haur Jaun-Andreekin batean. [Gilen-en adaptazioa]

non aditzak kokatu dirá an posizio askoz abantailatsuagoa xedé izan ondo ulertuak eta interpretatuak, hala eurak nola, printzipioz, euren osagarriak ere. Baina, behin aditzak aurreratuta, arazo estrukturala trasladatzen da ki loturak artén aditz aurreratu horiek eta euren sintagma osagarri buruazkenak.

Esan nahi baita ze, berdin nola goragokoan aisa lotzen diren progresiboki "nahi zaituen" eta bere osagarri verbala  "konservatu", orobat "konservatu" hori aisa lotu beharko litzake kin "-tan" inesiboa, zein baita a lotura estrukturala artén "konservatu" eta "bere gloriaren abanzamendu-" hori, zein, hain laburra izanda ere, ez den egoki uztartzen areanda háldu lotura inesibo hori. Ikus ordena burulehena:

No obstante rezo a Dios, Señora, para que por favor os quiera conservar por mucho tiempo en provecho de su gloria....

Ordena progresiboan, hasieratik ere ez da existitzen arazo hori, halan-ze, esruktura irekia izanik, arian-arian joan ahalko da sortzen eta moldatzen esaldia nola nahiago, askoz aske eta efektibokiago:

No obstante rezo a Dios, Señora, para que por favor os quiera conservar por mucho tiempo en provecho de la necesaria lucha contra los abusos que cotidianamente se producen contra los más elementales derechos de cualquier súbdito que intenta...,  asi como tambien en provecho de la salud y condiciones higienicas de...

[1045] [>>>]

Leizarraga (1571): '...nahi çaituen....(67 silaba)...conservatu.'

Atzoko sarreran mintzo ginén burúz frantsesezko textu bat zein Leizarraga-k idatzi eta publikatu baitzuén an bere Biblia:

Cependant ie prie Dieu, Madame, qu’il vous maintienne longuement pour se seruir de vous à sa gloire, & au salut de vos poures suiets, vous gouuernant en toutes choses par son sainct Esprit, auec Monsieur & Madame vos heureux enfans.

zein, gaztelaniaz eta erábiliz antzeko baliabideak, litzakén:

No obstante ruego a Dios, Señora, que os mantenga largamente para servirse de vos para su gloria, y para la salud de vuestros pobres súbditos, gobernándoos en todas las cosas por medio de su santo Espíritu, con Señor y Señora vuestros felices hijos.

non, atzo genioenez, informazioa progresatzen doa modulatuki, artikulatuki, eta finean efektiboki. Eta gauza da ze Leizarraga-k berak eman zigun ondoko euskal versionea: 

Hambatequin Iaincoari othoitz eguiten draucat, Andreá, nahi çaituen othoi bere Spiritu sainduaz bethi illuminatzen çaituelaric, çure dohain-onetaco haour Iaun Andrequin batean, bere gloriaren auançamendutan eta çure suietten edificationetan luçaqui conseruatu. 

Esan nahi baita:

"...nahi çaituen....(67 silaba)...conservatu."

Horrela, noiz irákurrí (edo entzún) adibidez:

Hambatequin Iaincoari othoitz eguiten draucat, Andreá, nahi çaituen othoi bere Spiritu sainduaz bethi illuminatzen...

errazki lotuko dugú "iluminatzen" hori kin aurreko "nahi çaituen" hura, hala eráginez reanalisi interpretatibo bat noiz jáso hurrengo "çaituelaric", non izan ahal dugun shock moduko bat zeintaz jada ez garen rekuperatuko ezta azken hitza irakurrita ere.

Ez, Leizarraga-k ez du hor aplikatzen euskararen mekanismo bat nola dén aditza aurreratzea. Egun, ordea, argi egon liteke ze, hor, aditza aurreratuta askoz hobe ibiliko zela informazioa. Era berean, Leizarraga-k ez zituen erabili euskararen beste mekanismo batzuk, zein ez diren, horregatik, gutxio egokiak, ezta ere, gaur egun, gutxio beharrezkoak. [1044] [>>>]

Kontzeptualizazio zentrala vs informazio osagarria

Konparatu hurrengo bi definizio gorriz markatuak.

Lehenengoa dá originala (Alberdi, X; García, J.; Ugarteburu, I. (2008): “La definición: del paradigma de la tradición lexicográfica (y terminográfica) al discurso expositivo en textos técnicos; estrategias discursivas”):

La definición extensiva
La definición extensiva se basa en la enumeración de todos los objetos particulares que cada concepto representa en calidad de genérico (Cabré 1993: 210). Al igual que ocurre en lexicografía y terminología, se utiliza en contadas ocasiones, ya que, en general, en los textos científicos y técnicos se recurre a la definición comprehensiva (enumeración ordenada, de más general a más específica, de todas las características que lo describen). Ejemplo de definición extensiva:
POLIEDROS REGULARES son el tetraedro, hexaedro, octaedro y dodecaedro o icosaedro. (Alberdi, X; García, J.; Ugarteburu, I. (2008), 7-8 or.)

Bigarrenean Xabier Alberdik (aurreko definizioaren hiru autoreetako batek) ematen digú aurreko definizio horren "birmoldatzea eta euskarara egokitzea": (Alberdi, X., 2008: “Zenbait gogoeta euskal definizioen idazkeraz”)

HEDADURAZKO DEFINIZIOA
Bi prozedura nagusi ditugu kontzeptuak definitzeko edo mugarritzeko (Cabré 1993: 210): hedadura bidezkoa (‘extensión’) eta ezaugarri bereizgarrien bidezkoa (‘comprehension’). Kontzeptu batek generikoa den aldetik ordezkatzen dituen objektu partikular guztiak banan-banan aipatzean datza hedadurazko definizioa. Lexikografian eta terminografian gertatzen den bezalatsu, gutxitan erabiltzen da definizio mota hau azalpenezko testu espezializatuetan: ia beti, ezaugarri bereizgarriak aipatuz definitu ohi dira kontzeptuak. Izan ere, hedadurazko definizioaren bidez ez da zehazten kontzeptu bat zer den, delako kontzeptuak zer unibertso hartzen duen baizik. Alegia, definitzeko ―mugak jartzeko eta kontzeptu bat besteetatik bereizteko― modu bat da hedadurazko definizioa, baina prozedura honek ez dio ezer kontzeptuaren izaeraz edo muinaz. Hona hedadurazko definizioaren adibide bat:
POLIEDRO ERREGULARRAK, beraz, tetraedroa, hexaedroa, oktaedroa, dodekaedroa eta ikosaedroa dira.
(Alberdi, X. (2008), 79 or.)

Ohartu nóla, gaztelaniazkoan, autoreak doaz zehazten progresiboki euren definizioa (eta mezu osoa), zuzen bezain preziso, lehenengo sintagmatik hasita (La definición extensiva), pausuz pausu (se basa en), autoreak doaz iltzatzen elementu informatibo zehaztaile gehigarriak (la enumeración) gerota rhematikoagoak (de todos los objetos particulares que), koherenteki.

Euskarazko moldaketan ordea, definizioa ez da hasten adibidez kin "Hedadurazko definizioa datza an...", baizik horrelaxe bukatzen bigarren esaldia "...-an datza hedadurazko definizioa".

Gaztelaniazkoak, behin emanda thema (La definición extensiva) eta aditz nagusiá non den oinarritzen definizioa (se basa en), jarraitzen du ematen kontzeptualizazio zehaztaile zentral estrategiko bat (enumeración), zein den bizkarrezurra on definizioa, eta zein joanen den zehazten eta fintzen (definitzen) gero eta gehiago. Horri dei genezaioké expresamolde deduktibo-zehaztailea.

Euskarazkoan, ordea, autorea (gaztelanizkoan ere hiru autoretako bat dena) hasten da kin informazio osagarria  (zeinen aukera ez den zértan izan sinplea: kontzeptu batek), nondik joanen dén bideratzen definizioa induktiboki (kontzeptuak zer egiten duen) aldé ideia zentral estrategikoa on definizioa (banan-banan aipatzean datza) afinda bukatu an kontzeptua zein ari zen definitzen (hedadurazko definizioa). Egia esan soilik azkenean enteratuko gara ze ari ginan irakurtzen edo entzuten definizio bat. Expresamolde horri dei genezaioké expresamolde induktibo-inguratzailea (ikus ere "Pentsamolde induktiboa vs. deduktiboa").

Beste bi adibide:

1) "Etxe: Gizakia bizitzeko prestatzen den edozein eraikin [BUKAERAN]" (Elhuyar) vs. "Casa: [HASIERAN] Edificio para habitar" (RAE).

2) "Ekonomia: Gizarteko ondasunen produkzio, banaketa eta erabileraren inguruko gizarte-erlazioen multzoa; erlazio horiek aztertzen dituen zientzia" [BUKAERAN] (Elhuyar)  vs. "Economía: [HASIERAN] Ciencia que estudia los métodos más eficaces para satisfacer las necesidades humanas materiales, mediante el empleo de bienes escasos." (RAE). 

Gainera, esan behar da ze estrategia hori aurkitzen da an oinarria bera on sintaxi buru-azkena ["Etxe, han dago = etxean dago", "Etxe, (haren) gain, han dago = etxe(aren) gainean dago"], zein den abiatzen ti elementu konkretuagoak (nola izenak) zeinen gainean uztartuko dituén elementu abstraktuagoak (nola aditzak edo erlazionatzaileak). Estrategia inguratzaile hori dá oinarrizkoagoa, teknikoki gutxiago potentea: hala kuantitatiboki (atzerakarga) nola informatiboki ere (desoreka informatiboa, inkoherentzia). Ikus ondoko esaldia, imaginatuz ze ari garela irakurtzen lehenengo aldiz:

Kontzeptu batek generikoa den aldetik ordezkatzen dituen objektu partikular guztiak banan-banan aipatzean datza hedadurazko definizioa.

Aurreko esaldi horretan aurkitzen dugú tensio bikoitza: 1) tensioá on atzerakarga eta 2) tensioá on desoreka informatiboa: izan ere aditz nagusia oso bukaeran dator (datza), eta horren aurretik eman zaigú pilo bat informazio zein hasiera batean interpretatu dugun nola (bailitzan) thematikoa, noiz, jakina, zen hain rematikoa nola ze bera zan definizioaren gorputza (orohar, zenbat eta mezu luzeagoa eta konplexuagoa, orduan eta arazo nabariagoa). Eta, nolabait esanda, estrategia inguratzaile horri tensioa kentzeko, bi soluziobide daude, bata partziala eta bestea osoa:

•  Soluzio partziala: destrínkotu esaldia, eman independentzia eta koherentzia gehiago ki perpausak barne esaldia, erabiliz expresabide zehaztailea barnén perpausak baina mantenduz lehengo ordena artén perpausak (hau hobe gauzatzen da bidéz sintaxi buru-lehena):

Un concepto, en cuanto que genérico, representa objetos particulares (esaldi koherentea, zein eman liteken independenteki), que, enumerados uno a uno, sientan la base de una definición extensiva. 

Horrela, jeitsi dugu tensio sintaktikoa (atzerakarga), baina ez dugu konpondu arazo informatiboa: hor aritu gara gain "un concepto", ez gain "una definición extensiva".

• Soluzio osoa: erábili antolamendu zehaztaile orokorra hala barnén perpausak nola artén perpausak  (sintaxi buru-lehena):

La definición extensiva se basa en la enumeración de todos los objetos particulares representados por un concepto en cuanto que genérico.

edo beste hau, zein den neutroagoa respektu kontextua:

La definición extensiva de un concepto se basa en la enumeración de todos los objetos particulares representados por ese concepto en cuanto que genérico.

Hor kendu ditugu bi tensioak: atzerakarga eta desoreka informatiboa.

Gauza da ze, orohar, estruktura eta baliabide buru-lehenekin izanen ditugú kalitatezko aukera gehiago ki izan zehatzak, arinak eta informatiboki orekatuak. Eta, alderantziz, estruktura eta baliabide buru-azkenekin esanguratsuki nekezagoa bihurtuko da expresamolde zehaztaile  potentea, progresiboa, irekia...

Eta aurrerapausuak emanen dira an neurria non irábazi aukera buru-lehenak, hasiz kin SVO ordenamendua, jarraituz kin nexu sintaktiko burulehenak artén perpausak, eta bukatuz kin nexu sintaktiko burulehenak artén sintagmak. [174] [>>>]