Edo, bestela esanda, "dei + ohiko konkordantzia datibo eta ergatiboak + -n"

Herenegun eta atzokoan erlazionatzen genituén "egin"-subjuntiboak kin "*eradun" laguntzaile tripersonal indikatiboak hala nola ere kin "*ezan"-subjuntiboak. Gaurkoan emanen dugú bide sinple-sinple bat ki sortu "egin"-subjuntibo horiek, alegia:

• dei + ohiko konkordantzia datibo eta ergatiboak + -n

Horrela:

• dei - gu - zu -n

• dei - zu - gu - n

• dei - o -zue - n

• dei - zue - ∅ - n

• dei - e - da - n

• dei - da - te - n

Hain sinple nola hori. [2063] [>>>]

"neizun" = "ne(g)izun" tika (= "ti" baina guztiz disanbiguatuz bere funtzio ablatiboa = nondik) "egin" aditz laguntzailea

Atzokoan ikusten genituén honako forma laguntzaile tripersonal subjuntibo sinplifikatuak (euskara hutsa), zein berdin erabiliko zirén kin objetu singularrak edo pluralak:

• "nion → neion = niezaion = niezazkion"  

• "zigun → zeigun = ziezagun = ziezazkigun" 

Hortaz, gogoratu nahi genuke adizki horien serie osoa, zein ematen genuén an sarrera hau: 

• [918] "neitzun" dá plurala on "neizun" nola "nitzun" dén plurala on "nizun"

Har daigun herenegungo lehen adizki-parea tikan herenegungo sarrera (erantzunez ki hango komentarioa ganik Josu Lavin), alegia...

• neizun - neitzun

  

Gauza da ze gure ikuspegitik, ez litzake egon behar duda handirik gain egokitasuna on "neizun" moduko forma singularrak ki béte funtzio subjuntiboa an euskara batua. Azken buruan ari gara burúz adizki batzuk (subjuntibo singular horiek) zein erabili dirén an funtzio subjuntibo hori ia tika "hasierá on denborak". Euren jatorria oso argia da: "egin" aditza (zein, momenturen batean hasi zen erabiltzen an perifrasi subjuntiboak):

neizun = negizun

Harago, "neizun" hori ez da baizik iraganeko forma indikatiboa, perténitzen ki "egin" aditza, zein momenturen batean hasi baitzen erabiltzen kin zentzu subjuntiboa (berdin nola "goazen" edo "gatozen", baina iraganaren kasuan adizkiak jada jantzita zekarrén bukaerako "-n" subjuntiboa):

on deizula

zein gero, perifrastikoki, honela ere emanen zen:

on egin deizula

Ez da, hortaz, adizki horietan ezer berezirik salbu euren laburtasuna (zeinen bila ari ginen) eta euren zilegitasun subjuntiboa (holaxe erabili dirá ez soilik sartaldean, baizik ere euskara zentralaren zati handi batean (gipuzkeran) atzo bertararte.

Gero dauzkagu pluralak, non batuko formek erakusten dituztén arazo larriak. Hor, báda pluralak egiteko mekanismo bat, zeinen emaitzak diren aski laburrak (akaso laburrenak), eta zein ez den pertenitzen ki ezein hizkera, izánki euskararen mekanismo orokorra, eta orokorki erabilgarria noiz ikusi egoki: hóri da mekanismoa nondik, adibidez gipuzkeran, Azpeitiko varietatean, eta Errezilgo azpivarietatean, emanen duté "nitzun" nola plurala on "nizun":

edota "ziztan" nola plurala on "zidan", edota "zizkun" nola plurala on "zigun":

Aplikatuz mekanismo pluralgile orokor hori ki gure goiko subjuntibo singular regular batuak, aterako zaizkigú goragoko formak.

Bestalde, Zuberoan, erabiliz ber mekanismo pluralgile orokorra, oso antzeko formak erabiltzen dituzte afinda eman iraganeko indikatiboa, hala singularrean nola pluralean, baina bádira diferentziak ere. Adibidez, Larrauko varietatean, singularrean daukagu "neizün", "neizien", "nen", "zeneitan", "zeneikün", "zenen", "zeitan", "zeizün", "zeikün" eta "zen":

eta pluralean: "geneitzün", "geneitzien", "zeneiztatzien", "zeneitzen", "zeneizkützien", "zeneitzien", "zeiztaden", "zeitzien", "zeitzen", "zeizkien", berriro "zeitzien" eta berriro "zeitzen":

Forma hauek guztiak, niretzat, ez lirake baizik konfirmazioa ezen goragoko formetan euskararen mekanismo pluralgile orokorra ondo aplikatu dela.

Goragoko seriean tipikoki soilik erabiliko lirake forma singularrak, salbu akaso an egokiera bereziak non azpimarratu nahi genukén pluralitatea. [2060] [>>>]

Beti ere abiatuz tik '*eradun' (-i(r)au- > -iu- > -i-)

Hortaz:

... gure analisian, singularrean honela litzaké (ikus "Domene (2008): "... el grupo vocálico [iu] ... siempre se ha reducido a /i/ perdiendo el segundo elemento.""):

• -i(r)au- > -iu- > -i-

halan-ze:

• diraut > diut > dit

• dirauzu > diuzu > dizu

• dirauo > diuo > dio

• diraugu > diugu > digu

• dirauzue > diuzue > dizue

• diraue > diue > die

"*eradun" oinarrikoak.

eta pluralean, bide beretik:

• -i(r)au- > -iu- > -i-

genuké:

• dirauzt > diuzt > dizt → ditzit > dizkit (edo: dirauzt → dirautzit > dirauzkit > diuzkit → dizkit)

• dirautzu → diutzu > ditzu

• dirauzka/dirauzko → diuzka/diuzko → dizka/dizko

• dirauzku > diuzku > dizku

• dirautzue → diutzue > ditzue

• dirauzte > diuzte > dizte (edo: dirauzkabe/diraukobe  → → diuzkabe/diuzkobe → dizkabe/dizkobe)
  

beti ere abiatuz tik "*eradun". [2051] [>>>]

diztäzu vs dizkotzu vs ditxit (Azpeitiko hizkera)

 Atzokoan genioén:

..., Larramendi-k aipatzen dú:

• dirauzkit

zein, nola ikusten genuen atzo eta herenegun, ez litzaken hain zaharra nola bere kide "dirauzt" oinarrizkoagoa. Eta, bestalde, "dirauzkit" berriagoa formalki lotu liteke kin:

• *dirautzit

berdin nola herenegungo "dirauzkagu" kin "dirautzagu" regularra.

Eta gauza da ze, bide batetik edo bestetik, forma horien aldaerak ager daitezke an hizkera ezberdinak, eta are nahastuta an ber paradigma verbala an hizkera bat eta bera. Horrela hizkera batzuetan izan ahal dugú:

• dizkit

eta beste batzuetan

• ditzit

Baina, testigatu al dá adibidez "hark haiek niri ditzit" adizkia?

Ikus daigún orain, aurrekoaren adibide, Azpeitiko paradigma tripersonala, non aurkitu ahal dirén derivatuak ti:

• di(rau)zta- 

nola dén:

• (di(rau)ztazu >) diztäzu 
  

berdin nola derivatuak ti:

• di(rau)zko-

nola dén:

• (di(rau)zkotzu >) dizkotzu 
  

eta baita formak nola:

• (ditzit >) ditxit

denak ere an paradigma tripersonal berbera (klikatu gain irudia arrén ikusi hobeto):

eta, euren diversitatean, denak ere sortuak ti "*eradun" oinarria. [2049] [>>>]

"dizta-" vs "dizkit" vs "ditzit"

Hala "hark haiek niri dizkit" nola "hark haiek niri ditzit" sar daitezke an ber multzoa on aukera verbalak zein derivatzen den ti "*eradun" aditza. Eta, gauza da ze bide batetik edo bestetik, amaitu daitezke agertzen batzuk edo besteak an distantzia oso txikiak, eta baita nahastuta an ber paradigma verbala.

Adibidez, Larramendi-k aipatzen dú:

• dirauzkit

zein, nola ikusten genuen atzo eta herenegun, ez litzaken hain zaharra nola bere kide "dirauzt" oinarrizkoagoa. Eta, bestalde, "dirauzkit" berriagoa formalki lotu liteke kin:

• *dirautzit

berdin nola herenegungo "dirauzkagu" kin "dirautzagu" regularra.

Eta gauza da ze, bide batetik edo bestetik, forma horien aldaerak ager daitezke an hizkera ezberdinak, eta are nahastuta an ber paradigma verbala an hizkera bat eta bera. Horrela hizkera batzuetan izan ahal dugú:

• dizkit

eta beste batzuetan

• ditzit

Baina, testigatu al dá adibidez "hark haiek niri ditzit" adizkia? [2048] [>>>]

"dirauzku" forman "-k-" hori ez da epentetikoa, baizik oinarrizkoa ("-z+gu = -zku", bitárten an dirauzka", "-k-" báda epentetikoa, ez da oinarrizkoa

Genioen atzo:

Nolabait esan, "dirauzku" dá ber sailekoa zein "dirautza  / dirautzo" edo "dirauzt" edo "dirautzu", dá oinarrizko forma bat, zaharragoa zein "dirauzkagu" (zeinen oinarrizko forma litzakén "dirautzagu"). 

Eta, nóndik edo nóla sortu dira "dirauzkagu" moduko formak? Gauza da ze Oregi-ren goragoko zerrendan ikusten ditugú formak nola:

• dirautza

eta baita nola:

• dirauzkagu (dirauzka)

non azken forma horiek akaso sortuko zirén zatio atrakzioa ganik "dirauzku" oinarrizkoa, bilatuz paralelismoa artén "dirauzku" eta "dirauzka" / "dirauzkagu".

Esan nahi baita ze "dirauzku" forman "-k-" hori ez da epentetikoa, baizik oinarrizkoa ("-z+gu = -zku"), bitárten an "dirauzka", "-k-" báda epentetikoa, ez da oinarrizkoa, eta akaso sortua tik "dirauzku" eredua bidéz analogia. [2047] [>>>]

"dirauzku > diuzku > dizku" ("-irau- > -iu- > -i-") versus "dirauzkagu"

Jarraituz orain kin Azpeitiko hizkera, ikusten dugu ondoko paralelismoa artén "hari"-formak eta "guri"-formak:

• dizko (hari)

• dizku (guri)
  

non "dirauzku" adizkia orobat agertzen zaigú an Oregi (1972:359; "Otxoa-Arinen 'Doctrina' - (1713)"]

eta nondik regularki:

• dirauzku > diuzku > dizku ("-irau- > -iu- > -i-")

Nolabait esan, "dirauzku" dá ber sailekoa zein "dirautza  / dirautzo" edo "dirauzt" edo "dirautzu", dá oinarrizko forma bat, zaharragoa zein "dirauzkagu" (zeinen oinarrizko forma litzakén "dirautzagu"). 

Eta, nóndik edo nóla sortu dira "dirauzkagu" moduko formak? Gauza da ze Oregi-ren goragoko zerrendan ikusten ditugú formak nola:

• dirautza

eta baita nola:

• dirauzkagu (dirauzka)

non azken forma horiek akaso sortuko zirén zatio atrakzioa ganik "dirauzku" oinarrizkoa, bilatuz paralelismoa artén "dirauzku" eta "dirauzka" / "dirauzkagu". [2046] [>>>]

Eta egun ere ... "dizkot" (Azpeitia/Azkoitia)

Ikusten ari gara nóla Larramendi-k XVIII. mendean jaso zituén oso aditz-forma interesgarriak an Azpeitia/Azkoitia:

• dirautzat

• dirauzkit

non:

• dirautzat / dirautzot > dirauzkat / dirauzkot > ("-irau- > -iu- > -i-") > dizkat / dizkot
  

• dirauzkit > ("-irau- > -iu- > -i-") > dizkit

halan-ze, oraino XVIII. mendean, testigatzen dirá "dizkat / dizkot" formak (ikus sarrera hau): 

eta galdera dá: zéin forma erabiltzen dira egun an Urolako hizkera horiek (Azpeitia, Azkoitia)? Ba, zehazki, eta regularki, ber "dizkat / dizkot" adizkiak, nola ikusi ahal dugun an ondorengo koadroa referitua ki Azpeitia:

hala nola ere an ondorengoa, referitua ki Azkoitia:

Ikusten denez, bi taula horiek eraiki dirá gain "dizko" ("-irau- > -iu- > -i-"). [2045] [>>>]

Ez dugu behar "*nin" erroa ki azaldu euskara zentraleko tripersonalak, ez singularrak ezta pluralak ere

 Atzo ikusten genuén ondorengo koadroa ganik Leturiaga (2019:149), zeinen titulua dén:

*nin erroko osagarri pluraldun adizki tripertsonalak Beterriko eta Urolaldeko testuetan

Baina gauza da ze ez dugu behar "*nin" erroa arrén azaldu euskara zentraleko tripersonalak, ez singularrak ezta pluralak ere (ikus ere [2042]).[2044] [***] [>>>]

Guztiz regularki ("-irau- > -iu- > -i-"): "dizka" (lehenago) eta "dizko" (geroago) an Urolaldea an bigarren erdia e XVIII. mendea

Azken sarreretan ikusten ari gara nóla: 

• [2037] *eradun oinarrian "-i(r)au- > -iu- > -i-" → "dit, dizu, dio ..."

singularretan, eta baita pluraletan ere:

• dirauzkit > diauzkit > diuzkit > dizkit 

Eta, atzo genioenez, regularitate horretan ez da sartzen:

• dirautzat > dirauzkat > diozkat ("-irau- > -iu- > -i-") 

baizik, regularki:

• dirautzat > dirauzkat > dizkat ("-irau- > -iu- > -i-")

edo:

• dirautzot > dirauzkot > dizkot ("-irau- > -iu- > -i-")
  

non goragoko "diozkat" hori dén irregularitate bat barnén arau fonetiko orokorra ("-irau- > -iu- > -i-"), seguruena sortua zatio analogia kin "diot" singularra (hori ere ti "dirauot > diot"). Horrela azaltzen genuén hemen:

• Adizki singularren kokapen geografiko-kronologikoak ere lagunduko luké valoratzen zéin izan zitekén 'dio...' forma singularren eragina gain evoluzio normala te '*eradun' gisako adizki pluralak

Esan nahi baita ze "dizkat / dizkot" dirá regularrak (*eradun), bitárten "diozkat" aldentzen dá ti regularitate hori.

Eta kontuan hartuz ze hala "dirautzat" nola "dirauzkit" erabiltzen zirén adibidez an XVIII. mendeko Azpeitia (Larramendi-k aipatuak an mende horretako lehen erdia): 

• [1881] "dirautzat", "dirauzquit" formak an XVIII mendeko Azpeitia eta Azkoitia

galde geneioke i gure burua noláko formak erabiliko zirén an Urolaldea noiz XVIII. mende hori aurrerago joán (zehazki an bere bigarren erdia). Leturiaga-k jasotzen ditú forma horiek (an bere "Gipuzkoako osagarri pluraldun adizki tripertsonalen erroez", 2019:148): 

non aurkitzen ditugún hala "dizka" (lehenago) nola "dizko"(geroago), guztiz regularki ("-irau- > -iu- > -i-"). [2043] [>>>]

dirautzat > dirauzkat > dizkat ("-irau- > -iu- > -i-")

Atzokoan komentatzen genuén hau:

Genioén an: 

• [1881] "dirautzat", "dirauzquit" formak an XVIII mendeko Azpeitia eta Azkoitia

nóla XVIII. mendean bázeuden Azkoitian eta Azpeitian adizkiak nola

• dirauzkit

zeintatik, suposatzen genuenez, atera zitezkén adizki laburragoak nola:

• dizkit

nahizta ez genuen asmatzen emáten bilakaera horren ibilbide zehatza:

• dirauzkit > diauzkit (>?) dizkit

Orain, justuki aplikatuz lehengo eguneko bilakaera: 

• [2037] *eradun oinarrian "-i(r)au- > -iu- > -i-" → "dit, dizu, dio ..."

zuzenean aterako zaigú:

• dirauzkit > diauzkit > diuzkit > dizkit 

gain "*eradun" aditza.

Bide beretik, goragoko bigarren derivazio hori ez litzake izan behar:

• dirautzat > dirauzkat > diozkat ("-irau- > -iu- > -i-") 

baizik, regularki:

• dirautzat > dirauzkat > dizkat ("-irau- > -iu- > -i-")

edo:

• dirautzot > dirauzkot > dizkot ("-irau- > -iu- > -i-")
  

non goragoko "diozkat" hori dén irregularitate bat barnén arau fonetiko orokorra ("-irau- > -iu- > -i-"), seguruena sortua bidéz analogia kin "diot" singularra (hori ere ti "dirauot > diot"). Horrela azaltzen genuén hemen:

• Adizki singularren kokapen geografiko-kronologikoak ere lagunduko luké valoratzen zéin izan zitekén 'dio...' forma singularren eragina gain evoluzio normala te '*eradun' gisako adizki pluralak

Esan nahi baita ze "dizkat / dizkot" dirá regularrak (*eradun), bitárten "diozkat" aldentzen dá ti regularitate hori. [2042] [>>>]

"diraut > dit" berdin nola "dirauzkit > dizkit" (irau > i)

Genioén an: 

• [1881] "dirautzat", "dirauzquit" formak an XVIII mendeko Azpeitia eta Azkoitia

nóla XVIII. mendean bázeuden Azkoitian eta Azpeitian adizkiak nola

• dirauzkit

zeintatik, suposatzen genuenez, atera zitezkén adizki laburragoak nola:

• dizkit

nahizta ez genuen asmatzen emáten bilakaera horren ibilbide zehatza:

• dirauzkit > diauzkit (>?) dizkit

Orain, justuki aplikatuz lehengo eguneko bilakaera: 

• [2037] *eradun oinarrian "-i(r)au- > -iu- > -i-" → "dit, dizu, dio ..."

zuzenean aterako zaigú:

• dirauzkit > diauzkit > diuzkit > dizkit 

gain "*eradun" aditza. [2041] [>>>]

Leturiaga (2019): "Aurreko hainbat lanetan esan izan denez, Euskara Arkaiko eta Zaharrean *eradun oinarria erabiltzen zen Gipuzkoan osagarri pluraldun adizki tripertsonaletan; *nin erroa, aldiz, osagarri singularrarekin."

Olatz Leturiaga-k (ikus adibidez sarrera hau) honela hasten du bere "Gipuzkoako osagarri pluraldun adizki tripertsonalen erroez" (2019):

Aurreko hainbat lanetan esan izan denez, Euskara Arkaiko eta Zaharrean *eradun oinarria erabiltzen zen Gipuzkoan osagarri pluraldun adizki tripertsonaletan; *nin erroa, aldiz, osagarri singularrarekin. [Leturiaga, 2019:129]

Gure analisian, aldiz, denak dirá bat, singularrak eta pluralak, denak dirá "*eradun". [2039] [>>>]

Hortik aurrera, dena da "*eradun" an euskara zentraleko tripersonalak

Ondorengo sarreran (zein jasoko dugún osorik), Leturiaga (2018) zúen planteatzen aukera bikoitz bat ki azáldu jatorria on "diozka" forma tripersonal zentrala: bata abiatuz ti "*eradun", eta bestea abiatuz ti "*nin": 

• [1880] "di(r)auzka > diuzka > diozka" versus "dio > diozka"

Genioén atzo:

• Eta 'diozka'? Nóndik letorke?
  

Eta zéin aukera daude? Nola dioén Olatz Leturiaga-k an bere artikulu guztiz interesgarria titúlatzen "Gipuzkoako osagarri pluraldun adizki tripertsonalen erroez" (2019), "diozka" etor liteké ti *eradun aditza jarráituz bide hau:

di(r)auzka > diuzka > diozka

edo bestela etor liteké ti *nin aditza jarráituz bide hau:

dio > diozka

Eta nóndik etorriko zen?

Gure analisitik, ordea, bi bide horien abiapuntua izanen zén bat eta bera, izanen zén"*eradun". [2038] [***] [>>>]

*eradun oinarrian "-i(r)au- > -iu- > -i-" → "dit, dizu, dio ..."

Gaurkoan gogoratu nahi genuke ondoko sarrera hau: 

• [1882] Leturiaga (2019): "Aukera bat izan daiteke pentsatzea *eradun oinarrian '-i(r)au- > -iu- > -io-' bilakabidea gertatu zela (Ariztimuño, apud Lakarra 2011:197), eta hortaz, 'diozka' gisako adizkiak ere *eradun oinarrikoak direla"

Atzokoan aipatzen genuen nóla ...

... *eradun formak oso zabalduta baitzeuden oraino an XVIII. mendea, adibidez an Azpeitia eta Azkoitia:

Larramendik jakinarazten digu, besteak beste, Azkoitian eta Azpeitian *eradun oinarriak jarraitzen zuela XVIII. mendean: "Aqui en Azpeitia y Azcoitia, hallo una terminaci6n verbal, y es dirautzat, dirauzquit, por diozcat, diauzcat, dizquit, diauzquit pero no las siguen en todas las transiciones del verbo" [Leturiaga, 2019:131]

Hortaz, ondoan egonen liraké:

• dirautzat
  

eta 

• dirauzkit 

formak, biak *eradun errokoak,...

Eta jarraitzen dú Olatz Leturiaga-k an bere "Gipuzkoako osagarri pluraldun adizki tripertsonalen erroez" (2019):

Haatik, XVIII. mendearen bigarren erditik aurrera, ordura arte Gipuzkoako testuetan ageri diren di(r)au-/zi(r)au- erako adizkiak itzalean geratu eta diozka (& dizka/dizko) 'dizkio' gisakoak nagusitzen hasten dira. Aukera bat izan daiteke pentsatzea *eradun oinarrian -i(r)au- > -iu- > -io- bilakabidea gertatu zela (Ariztimuño, apud Lakarra 2011:197), eta hortaz, diozka gisako adizkiak ere *eradun oinarrikoak direla... [Leturiaga, 2019:131]

Bai, horixe izan liteke aukera bat.

Hortaz:

... *eradun oinarrian -i(r)au- > -iu- > -io- bilakabidea gertatu zela (Ariztimuño, apud Lakarra 2011:197) ... [Leturiaga, 2019:131]

Gure analisian, singularrean honela litzaké (ikus [2036] Domene (2008): "... el grupo vocálico [iu] ... siempre se ha reducido a /i/ perdiendo el segundo elemento."):

• -i(r)au- > -iu- > -i-

halan ze:

• diraut > diut > dit

• dirauzu > diuzu > dizu

• dirauo > diuo > dio

• diraugu > diugu > digu

• dirauzue > diuzue > dizue

• diraue > diue > die

"*eradun" oinarrikoak. [2037] [>>>]

Domene (2008): "... el grupo vocálico [iu] ... siempre se ha reducido a /i/ perdiendo el segundo elemento."

Komenta daigun ondorengo ibilbideko azken urratsa (ikus atzoko sarrera):

• derauo > dirauo > diuo > dio

zein etorriko litzakén tikan:

• iu > i

zeintaz Domene-k dio an bere "El verbo auxiliar trivalente de los dialectos navarro y central" (2008:161):

... el CF [Cambio Fonético] = iu > i, que cumple las leyes fonéticas vascas, ya que el grupo vocálico [iu] es poco frecuente en la lengua vasca y siempre se ha reducido a /i/ perdiendo el segundo elemento. [Domene, 2008:161]

Hortik:

• diuo > dio

aldaketa fonetikoa. [2036] [>>>]

"dirautzut > diutzut"

Ari gara proposatzen ondoko bilakaera fonetikoa an hizkera zentralak:

• derauo > dirauo > diuo > dio

zeinekin euskararen paradigma laguntzaile tripersonal osoa derivatuko litzakén ti "*eradun" aditza, hala mendebaldean (derautzo > deutzo > deutso) nola ekialdean (derauo > dereio > deio > dio) nola ere hizkera zentraletan (derauo > dirauo > diuo > dio).

Hartara, atzo genioén:

Bilakaera horretan aurreneko pausua dá:

• derauo > dirauo
  

zein den evoluzio fonetiko bat ondo testigatua an adizki pluralak on hizkera zentralak, nola ikusi ahal dugun adibidez an [1877], non jasotzen dirén ondoko forma pluralak kin "di..." ordezta "de..." regularra:

• dirautzut > diutzut (diutzudan)
  

• dirauztazu

• dirautza

• dirauzku
  

• ...

 [J. Oregi, 1972:359, an "Otxoa-Arinen 'Doctrina' - (1713)")

Bestela esan, gure bilakaera hori ("de... > di...") gertatu zén an gizpuzkera zaharra (ikus [909]), zeinen forma tripersonal pluralek erakusten zutén "di..." hasiera.

Eta jada atzoko adizki horietan (an Otxoa-Arin, 1713) antzematen dá bigarren urratsa ere noiz ikusten dugún an lehen lerroa:

• dirautzut / diutzudan

alegia:

• -irau- > -iu- 

zeintaz mintzo ginen an ondoko sarrera: 

• [1811] Ariztimuño (2020): "-irau- (> -iau- > -iu-)" [an adizkiak nola 'dirautzut' > 'diutzut']

eta non genioén:

Eta gaurko kontua da ze Ariztimuño (2020) mintzo zaigu gain goragoko evoluzio hori:

• dirautzut > diutzut (diutzudan)
  

noiz dioen an bere "Gipuzkoako euskara zaharre(ta)tik erdialdeko euskarara" (2020):

-irau- (> -iau- > -iu -) N-N-N indikatiboko laguntzailea objektu pluralekin. [Ariztimuño, 2020:63]

Eta gaurko kontua da ze Ariztimuño (2020) mintzo zaigú gain goragoko evoluzio hori:

• dirautzut > diutzut (diutzudan)
  

noiz dioen (an bere "Gipuzkoako euskara zaharre(ta)tik erdialdeko euskarara", 2020):

-irau- (> -iau- > -iu -) N-N-N indikatiboko laguntzailea objektu pluralekin. [Ariztimuño, 2020:63]

Hor, Ariztimuño-k aipatzen dú "diusku" bat (tikan "dirauzku") emana an Lasarte. Esan nahi baita ze:

• diraut > diut

• dirauzu > diuzu

• dirauo > diuo

• ...

edo, bestela esanda, sortzen dirá "-iu-" formak. [2035] [***] [>>>]

'derauo > dirauo' berdin nola 'derautzut > dirautzut' (an gipuzkera zaharra: Otxoa-Arin, 1713)

 Atzokoan ondokoa genioén gain evoluzio fonetikoa on "derauo" an hizkera zentralak, emanez "dio":

Hori hala izan dadin, azaldu beharko genuke nóla atera ahal dirén "dio" formak an hizkera zentralak, zeinek, gure analisian, jarraituko zutén bide nagusi hau:

• derauo > dirauo > diuo > dio

Horrek emanen lioke batasun osoa ki paradigma tripersonala, zein hizkera guztietan garatuko zén tikan "*eradun" zaharra. Azalpen horretan saiatuko gara an ondorengo sarrerak.

Bilakaera horretan aurreneko pausua dá:

• derauo > dirauo
  

zein den evoluzio fonetiko bat ondo testigatua an adizki pluralak on hizkera zentralak, nola ikusi ahal dugun adibidez an [1877], non jasotzen dirén ondoko forma pluralak kin "di..." ordezta "de..." regularra:

• dirautzut > diutzut (diutzudan)
  

• dirauztazu

• dirautza

• dirauzku
  

• ...

 [J. Oregi, 1972:359, an "Otxoa-Arinen 'Doctrina' - (1713)")

Bestela esan, gure bilakaera hori ("de... > di...") gertatu zén an gizpuzkera zaharra (ikus [909]), zeinen forma tripersonal pluralek erakusten zutén "di..." hasiera. Adizki horiei dagozkié honako forma singularrak:

• diraut

• dirauzut

• diraua/dirauo

• diraugu

• dirauzue

• diraue/diraute

zeinekin justifikatzen dén goragoko aurreneko urratsa an gure ibilbide fonetikoa.

Testigantza lokal horretaz gainera (gipuzkera zaharrekoak baitira), esan behar dugu ze zubereran ere ikusi genuen nóla testigatzen zén "direio" aldaera kin "di..." (ikus [2029]):

erakutsiz ze bilakaera hori ("de... > di...") gertatu ahal dá an hizkera ondo urrutikoak. [2034] [***] [>>>]

Hizkera zentraletan: derauo > dirauo > diuo > dio

Aurreko sarreretan ikusi dugu nóla ekialdeko "hark hura hari dio" forma atera ahal dén tikan "hark hura hari derauo" regularra:

• derauo > deraio > dereio > derio > deio > dio

eta beste sarrera batzuetan ikusia dugu nóla mendebaldeko "hark hura hari deutso" forma deriva zitekén ti reinterpretazio singularra on "hark haiek hari derautzo > de(ra)utso" (zeinen singularra dén "hark hura hari derauo"):

• derautzo > deutzo > deutso

Ikus: 

• [1874] ... non, gure analisian, "deutso" singular horren jatorria izanen litzaké justuki "de(ra)utzo" plurala, reinterpretatua nola singularra

Horrek guztiak sugeritzen dú batasun handia an euskal aditz laguntzaile tripersonalak, zeinen azalpenean ez genuken behar "eutsi" erroa, eztare akaso "*nin" erroa baldin azaldu ahal bagenu nóla atera ahal dirén "dio" formak an hizkera zentralak, zeinentzako proposa litekén aproximazio hau:

• derauo > dirauo > diuo > dio

nahizta ibilbide hori adostu beharko zen kin evidentzia enpirikoa. Horretan saiatuko gara an ondorengo sarrerak. [2033] [***] [>>>]

"zait" dator ti "da" aski regularki, eta "zaut" bipersonala ("nor-nori") litzaké berrikuntza bat, zein ez den heldu adibidez ki Eskiula (ekialdeko parterik ekialdekoena)

Gure ikuspegitik, "zait" dator ti "da" hitz zaharra (ikus #2919), zein gerora bihurtuko zén "izan" aditzeko 3. persona singularra (besteak beste):

• (hura) da

eta, "da" hori oinarri hartuta, sortzen dá:

• (hura niri) da-i-t 

zeini gehitu zitzaión bustidura bat (berrikiago, seguruena erabilera alokutiboek eraginda bidéz analogia):

• (hura niri) z-a-i-t

Forma zahar horiek agertzen dirá adibidez an ekialdeko parterik ekialdekoena, zein den Eskiula, non:

"zait" moduko adizkiek, jatorriz, ez daukate zerikusirik kin "zaut" (jatorriz "*eradun"), zein izanen litzakén berrikuntza bat an "izan" aditzeko "nor-nori" erabilera. Berrikuntza hori sor zitekén baita analogiaz ere, baina kasu honetan kontrako norabidean, hau da abiatuz ti "*eradun" tripersonala ("nork-nori-nor") buruzki "izan" bipersonala ("nor-nori"). Ikus daigun mendebaldeko behenafarrera (Bonaparte-ren datuak):

• (hark hura niri) daut → (hura niri) zaut

• dauzu → zauzu

• dako → zako
  

• dau → zau

• dauzü → zauzü

• dee → zee   
  

Kasu honetan, zaharragoa liraké "daut" adizki tripersonal regularra ("*eradun") ze ez "zaut" adizki bipersonal irregularra (kin "-u-" ti "*eradun" aditza), halan ze bilakaera analogikoa gertatuko zén ti "*eradun" buruzki "izan". [2024] [>>>]