Horrek, jakina, aportatuko liguké jatorri sinple eta argi bat ki "-ts-" predatiboa, zein ez litzakén baizik "-z-" pluralgilea kin "-t-" epentetikoa

Genioén atzo:

Begira deiogun ki lehenengo koadrotxoa, non aipatzen dirén adizkiak on gaurko mendebaldea:

nabari dugu ze Arizabalo-k ez du argi ikusten mendebaldeko"deutso, -a, -e" formak derivatzea tik "eutsi":

• ¿eutsi?

eta aditz horren jatorrian jartzen dú:

• *e-u auxiliar

zein interpreta litekén nola "*edun" aditza, nondik proposatzen duén:

• *deu+io > *deutsio > deutso,-a,-e

Hor, guk bestetan justifikatzen saiatu garenez, ikusten ditugu aski naturalki "*eradun" aditzaren forma objetu-pluralak, zein, arrazoi ezberdinengatik, hasi ziren erabiltzen kin objetu singularrak (edota pluralak ere):

• de(ra)utzo > deutzo/deutso

Beraz, mendebaldeko formak, gure analisian, etorriko zirén tik "*eradun" aditza.

Gaur soilik azpimarratu nahi genuke ze horrek, jakina, aportatuko liguké jatorri sinple eta argi bat ki "-ts-" predatiboa, zein ez litzakén baizik "-z-" pluralgilea kin "-t-" epentetikoa (fundituak an soinu bakar bat "-tz- > -ts-"). [2074] [>>>]

Arizabalo (2009): "vizcaíno-alavés: *deu+io > *deutsio > deutso,-a,-e"

Aipatzen genuén astearte honetan Patxi Arizabalo-ren artikulu bat (2009) titulatzén "Algunas consideraciones sobre la presencia del pluralizador verbal '-it-' en el dialecto vizcaíno, y en el 'nor-nork' alocutivo de los dialectos orientales", non, besteak beste, aurkitzen dugún honako koadro interesgarri hau:

Bertan autorea saiatzen da aurkitzen zéin izan ahal den jatorria on laguntzaile tripersonalak an hizkera ezberdinak, nola dirén "vizcaino-alavés", "de Burunda", "navarro" eta "navarro oriental".

Begira deiogun ki lehenengo koadrotxoa, non aipatzen dirén adizkiak on gaurko mendebaldea:

nabari dugu ze Arizabalo-k ez du argi ikusten mendebaldeko"deutso, -a, -e" formak derivatzea tik "eutsi":

• ¿eutsi?

eta aditz horren jatorrian jartzen dú:

• *e-u auxiliar

zein interpreta litekén nola "*edun" aditza, nondik proposatzen duén:

• *deu+io > *deutsio > deutso,-a,-e

Hor, guk bestetan justifikatzen saiatu garenez, ikusten ditugu aski naturalki "*eradun" aditzaren forma objetu-pluralak, zein, arrazoi ezberdinengatik, hasi ziren erabiltzen kin objetu singularrak (edota pluralak ere):

• de(ra)utzo > deutzo/deutso

Beraz, mendebaldeko formak, gure analisian, etorriko zirén tik "*eradun" aditza. [2073] [>>>]

"(derauk → ) deuk→ deusk" bidéz analogia kin "deust" eta "deusku"

 Galdetzen genuén atzo:

..., "deusk" adizkia ez da forma zaharrena, baizik-ze, horren aurretik, forma hori zén "deuk" regularragoa, zein mantendu dén adibidez an Eibarko hizkera (ikus sarrera hau). Hala ikusten genuén an ondorengo mapa aterea tik Euskararen Herri Hizkeren Atlasa (Euskaltzaindia, EHHA):

*EDUN [+pres., hark-hura-hiri (giz.)] 

Eta, nóla igaro zen tik "deuk" ki "deusk"?

zeini Josu Lavin-ek erántzun honela:

derauk = > deuk

deusk horrec S < = Z pluralguile bat daducala emaiten du.

derautzu (pl) batec deutsu (sg) bat eman duen modura.

Bai, itxura guztien arabera, horrela da. Lehenagoko 

• (derauk →) deuk
  

zaharragoa eta regularragoa (singularra) bihurtu dá formalki plurala nahiz segitzen duén izaten semantikoki singularra, honela:

• deuk → deusk

bidéz analogia kin:

• deust (Azkue-k ber garaian jaso zuén "deust" eta "deusk")
  

• deusku (Azkue-k ber garaian jaso zuén "deusku" eta "deusk")

zeren hikako 2. personako adizki horietan (hik, hiri) ez ziren sartu forma pluralak an erabilera singularra (hasiera batean bederen), baizik-ze jarraitu ziren erabiltzen forma singular zaharrak, akaso zeren hikako 2. personako adizki pluralak erraz konfunditzen ziren kin 3. personakoak:

• deuat → deutzat/deutsat (berdinak nola 3. personakoak)
  

Hala ere, hikako 2. personakoak ere pixkanaka joan dira bihurtzen formalki gerota pluralagoak, bilatuz analogia ez-anbiguoak, nola gertatu bide den an goragoko adibidea. [2017] [>>>]

Oraindik zuzen-zuzenean ikusten ari gara nóla adizkiak kin "-z-/-s-" doazén progresiboki irabazten erabilera singularrak

Atzoko taula honetan:

ikusten genuen nóla Eibarren erabiltzen dirén "deuat/deunat" adizki objetu-singular regularrak (eta itxura guztien arabera, zaharrak), bitartean eta Antzuolan daukágun: "dostat/donat", eta Plazentzian "dostat/donat-dostanat), non forma singular-regular zaharrak doaz desagertzen aldé beste forma batzuk kin "-z- > -s-", zek, adibidez Antzuolan, berdin balio duté an forma singular eta pluralak. Genioenéz:  

Esan nahi baita ze Antzuolan genero femeninoa mantendu dá an bere forma singular regularragoa eta ustez zaharragoa (gabé "-z- > -s-", zein bái sartu den an maskulinoa: "dostat/donat"), bitárten, ezberdinki, Plazentzian adizki femenino pluralak sartu dira an erabilera objetu-singularra ere: "donat/dostanat" (pluralean soilik "dostanaraz").

Beste era batera esanda, oraindik zuzen-zuzenean ikusten ari gara nóla adizkiak kin "-z-/-s-" doazén progresiboki irabazten erabilera singularrak. Gure ikuspegitik honek zeharo aldezten dú gure atzoko hipotesia ezen mendebaldeko singularrak derivatu dirá ti ekialdeko pluralak. 

Ikus serie hau:

• Batek inkluso pentsa leike ze mendebaldeko amaiera singular horiek datoz ti ekialderagoko amaiera pluralak: "dirautzut > diutzut (diutzudan) > deutsut/deutzut" (plural berria: "deutsudas/deutzudas") 

• "deukot" datiboa ere jasota dago an mendebaldeko "Refranes y Sentencias, 1596

• nik hura hiri "deuat/deunat", zein bái erabiltzen baitira an euren forma regular singularra

• Yrizar (1980): "Clasificación de las formas familiares  [mendebaldekoak] con objeto indirecto de segunda persona, de acuerdo con la ausencia o presencia de '-st-' en ellas"

• "deuat/deutzat" bikote regularra uler liteké nola "hiri (mask)" eta "hari"

• Atzoko "dostat (deuat)" horretan, "s" hori dá jatorri pluralekoa, eta lehenengo "t" hori betegarri epentetikoa

• Oraindik zuzen-zuzenean ikusten ari gara nóla adizkiak kin "-z-/-s-" doazén progresiboki irabazten erabilera singularrak

[1809] [>>>]

"deuat/deutzat" bikote regularra uler liteké nola "hiri (mask)" eta "hari"

Atzokoan komentatzen genuen ze ...

... existitzen dira mendebaldeko adizkiak non akaso gorde diren forma singular regularrak, eta non beraz ez den agertzen "-z- > -s-" printzipioz pluralak. Eta aipatzen genituén honako bi adizki printzipioz singular regularrak:

eta hiri?

• deuat

• deunat

zein bái erabiltzen baitira an euren forma regular sigularra.

eta gauza da ze "deuat/deutzat" bikote regularra uler liteké nola "hiri (mask)" eta "hari", halan-ze akaso anbiguetate horrek lagunduko zuén leku batzuetan aukeratzen "hiri deuat" oposatua ki "hari deutzat > deutsat" (baita egonen zirén "hari deukot", zeinen zentzu datiboa joan zén galtzen, eta "hari deutzot > deutsot", zein akaso leku batzuetan oso gutxi erabiltzen zen, edo ez zen erabiltzen).

Modu horretan, "hiri deuat" adizkirako hasiko zén erabiltzen "hiri deuadaz" plural berriagoa, nola agertzen dén adibidez an beheragoko taula (Pedro de Yrizar (1980): "Sobre las formas verbales vizcaínas con objeto indirecto de segunda persona"):

Modu batera edo bestera (eta akaso faktore ezberdinek lagunduta) hizkera batzuetan geldituko zén "hiri deuat/deuadaz" (edo euren aldaeraren bat) eta "hari deutzat/deutzadaz" (edo euren aldaeraren bat), edo sinpleki "deutzat" (edo bere aldaeraren bat) hala an sigularra nola an plurala, zeren jatorriz pluralekoa baitzen.

Ikus serie hau:

• Batek inkluso pentsa leike ze mendebaldeko amaiera singular horiek datoz ti ekialderagoko amaiera pluralak: "dirautzut > diutzut (diutzudan) > deutsut/deutzut" (plural berria: "deutsudas/deutzudas") 

• "deukot" datiboa ere jasota dago an mendebaldeko "Refranes y Sentencias, 1596

• nik hura hiri "deuat/deunat", zein bái erabiltzen baitira an euren forma regular singularra

• Yrizar (1980): "Clasificación de las formas familiares  [mendebaldekoak] con objeto indirecto de segunda persona, de acuerdo con la ausencia o presencia de '-st-' en ellas"

• "deuat/deutzat" bikote regularra uler liteké nola "hiri (mask)" eta "hari"

• Atzoko "dostat (deuat)" horretan, "s" hori dá jatorri pluralekoa, eta lehenengo "t" hori betegarri epentetikoa

• Oraindik zuzen-zuzenean ikusten ari gara nóla adizkiak kin "-z-/-s-" doazén progresiboki irabazten erabilera singularrak

[1807] [>>>]

Yrizar (1980): "Clasificación de las formas familiares [mendebaldekoak] con objeto indirecto de segunda persona, de acuerdo con la ausencia o presencia de '-st-' en ellas"

Atzokoan komentatzen genuen ze existitzen dira mendebaldeko adizki batzuk non akaso gorde dirén forma singular regularrak, eta non beraz ez den agertzen "-z- > -s-" printzipioz plurala. Eta aipatzen genituén honako bi adizki printzipioz singular regularrak:

eta hiri?

• deuat

• deunat

zein bai erabiltzen baitira an euren forma regular sigularra.

Hortaz, esan daigun ze Pedro de Yrizar-ek (1980) jasotzen ditú bi forma horiek an bere "Sobre las formas verbales vizcaínas con objeto indirecto de segunda persona", azpi honako azpititulua:

Clasificación de las formas familiares  [mendebaldekoak] con objeto indirecto de segunda persona, de acuerdo con la ausencia o presencia de '-st-' en ellas [Yrizar, 1980:86]

Hortxe daudé, adizki batzuk kin "-z- > -s-" printzipioz plurala, eta besteak gabén "-z- > -s-" hori, zein akaso dirén jatorrizko singularrak. 

Ikus serie hau:

• Batek inkluso pentsa leike ze mendebaldeko amaiera singular horiek datoz ti ekialderagoko amaiera pluralak: "dirautzut > diutzut (diutzudan) > deutsut/deutzut" (plural berria: "deutsudas/deutzudas") 

• "deukot" datiboa ere jasota dago an mendebaldeko "Refranes y Sentencias, 1596

• nik hura hiri "deuat/deunat", zein bái erabiltzen baitira an euren forma regular singularra

• Yrizar (1980): "Clasificación de las formas familiares  [mendebaldekoak] con objeto indirecto de segunda persona, de acuerdo con la ausencia o presencia de '-st-' en ellas"

• "deuat/deutzat" bikote regularra uler liteké nola "hiri (mask)" eta "hari"

• Atzoko "dostat (deuat)" horretan, "s" hori dá jatorri pluralekoa, eta lehenengo "t" hori betegarri epentetikoa

• Oraindik zuzen-zuzenean ikusten ari gara nóla adizkiak kin "-z-/-s-" doazén progresiboki irabazten erabilera singularrak

[1806] [>>>]

Hala "-t-" nola "-k-" horiek izanen liraké berdin epentetikoak

Jarraituz kin aurreko egunetako haria, J. Oregi-k (1972:359) beste artikulu batean ("Otxoa-Arinen 'Doctrina' - (1713)") komentatzen ditú hain justu Otxoa-Arinen adizkiak (1713ko gipuzkera), zeinen artean agertzen jakún ondoko formak (ezkerrekoak dirá oraingo batukoak, eta eskuinekoak orduko gipuzkerakoak):

Hor dauzkagu, adibidez, honako hauek:

• hark haiek hari dirautza 

• guk haiek guri dirauzkagu
  

non "dirauzkagu" agertzen zaigún ordezta "dirautzagu", zein izanen litzakén  regularragoa respektu "dirautza"; nahiz beste ikuspegi batetik akaso esan liteke ze agertzen zaigú "dirautza" ordezta "dirauzka", zein litzakén regularragoa respektu beste forma batzuk nola "dirauka" edo "dirauko" singularrak (ikus sarrera hau).

Gure analisian, hala "-t-" nola "-k-" horiek izanen liraké berdin epentetikoak. [1802] [>>>]

Arostegin ere, zenbait adizkitan, bat datóz "nor-nork" eta "nor-nori-nork" singularrak eta pluralak

Atzoko sarreran komentatzen genuen nóla Lizasoko varietatean, "nor-nori-nork" formetan erabiltzen duté...

... "-it" pluralgilea:

 diot  / ditiot → tiot

horrela eménez oso forma plural sinpleak eta antzekoak nola singularrak: izan ere, soilik behar da pluraletako "t-" → "d-" egitea afin singularrak eta pluralak berdindu daitezen.

Ikus Arostegin jasotako adizkiak:

non, berriro ere, "digu" formak balioko luké ki emán "nor-nork" ("él nos ha"), "nor-nori-nork" singularra ("él nos lo ha") eta "nor-nori-nork" plurala ("él nos los ha"). [949] [>>>]

"d-" singularra → "t-" plurala (dizut - tizut / digu - tigu)

Berriki aipatua dugú ipar nafarreraren varietatea on Lizaso, zeintan, zenbait herritan, bat zetozén "nor-nork" adizkiak eta "nor-nori-nork" singularrak, eta are, batzutan, "nor-nori-nork" pluralak ere. Hala ere, gehienetan báda diferentziarik artén "nor-nori-nork" sigularrak eta pluralak:

"d-" singularra → "t-" plurala

Ikus, adibidez, Olaguen jasotako "nor-nori-nork" plural guztiz regularrak:

Hor erabiltzen ari da "-it" pluralgilea:

 diot  / ditiot → tiot

horrela emánez oso forma plural sinpleak eta antzekoak nola singularrak: izan ere, soilik behar da pluraletako "t-" → "d-" egitea afin singularrak eta pluralak berdindu daitezen. [948] [>>>]

Lizasoko varietatea: "nor-nork" = "nor-nori-nork" singularra, aski orokorra an varietate osoa, eta gainera = "nor-nori-nork" plurala, salbuespenez, baina jasota dago

Galdetzen genuén atzo:

Existituko al da erabilerarik non flexio bera, demagun "dizut", dén erabiltzen honela?

Nik eraman dizut. (nor-nork)
Nik eraman dizut liburua. (nor-nori-nork singularra)
Nik eraman dizut liburuak. (nor-nori-nork plulara)

Existituko al da erabilera hori?

Eta gauza da ze ikusten dugu Lizasoko hizkera an betiko Yrizarren "Morfología del verbo auxiliar vasco" (2008):

non: "yo te he" = "dizut" ("nor-nork"):

eta: "yo te lo he" = "dizut" ("nor-nori-nork" singularra):

eta, Lizason bertan, jasotzen da hau ere: "yo te los he" = "dizut" ("nor-nori-nork" plurala):

Hor ikusten dugu ze, nahizta pluraleko forma guztiak ez diren berdin nola singularrak (1. personako objetu indirektoek batzutan bádute konkordantzia plurala: "niri" eta "guri"), 2. eta 3. personetako objetu datiboetan ez da egiten komunztadura plurala, halan-ze 2. personako objetu datiboetan ("zuri" eta "zuei") berdin litzaké "nor-nork" eta "nor-nori-nork" singularra eta plurala.

Edonola ere, esan behar da ze Bonaparte-k Lizason jasotako formetan bádela komunztadura plural hori, halan-ze pensatu behar dugu ze konkordantzia horren galera partziala ez dela batere zaharra, izanik gainera aski salbuespenezkoa an varietatea. Kontrara, "nor-nork" eta "nor-nori-nork" singularrak berdinak dira aski orokorki an varietate osoa. [944] [>>>]

Existituko al da erabilerarik non adizki flexibo berbera erabiltzen den hala an "nor-nori-nork" singularra eta plurala, nola ere an "nor-nork" formak?

Sarrera honetan ikusten genuen nóla, adibidez Bergaran, ez duten ezberdintzen artén objektu singularrak eta pluralak an flexioak on "nor-nori-nork" (ikus ere [896]). Bestalde, berriki ikusi dugu (an [937]) nóla sartaldeko lapurteran "nor-nork" formek hartu dieté lekua ki "nor-nori-nork" forma singularrak noiz objektu datiboa dén 1. edo 2. personakoa, nahizta pluraletan ez den horrela gertatzen, nola konprobatu ahal dugun an hurrengo paradigmak reféritzen ki Donibane Lohitzun. Ikus aurrena "nor-nork" (Yrizar, "Morfología del verbo auxiliar labortano", 2008):

Ikus orain "nor-nori-nork" singularra, non objektu datiboko 1. eta 2. personak ez diren ezberdin zein euren pareko "nor-nork" formak:

Eta ikus "nor-nori-nork" kin objektu plurala zein dén ezberdintzen ti singularra:

Eta, erabilera guztiz inspiratzaile horiek kontuan hartuta, galde geneioke i gure burua ea bá ote den hizkerarik non bi erabilera horiek díren gertatzen batera. Esan nahi baita, egongo al da hizkerarik non adizki flexibo berbera erabiltzen den hala an "nor-nori-nork" singularra eta plurala, nola ere an "nor-nork" formak (noiz objektu datiboa dén 1. edo 2. personakoa)? Existituko al da erabilerarik non flexio bera, demagun, "dizut", dén erabiltzen honela?

Nik eraman dizut. (nor-nork)
Nik eraman dizut liburua. (nor-nori-nork singularra)
Nik eraman dizut liburuak. (nor-nori-nork plulara)

Existituko al da erabilera hori? [943] [>>>]

Irizpide eta taula irekiagoak eta revisagarriagoak: 'zenizkigukete = zeniguzke', aukeran

Zioén atzo Josu Lavin-ek:

Batueraren aditz lagunçaileen taulac fincatu cituzten haiec ez ceraucoten dedicatu lan honi behar cen dembora eta arreta. 

Bai, horixe egin zuten, hasiera batean finkatu ia dena, eta itxuraz behin betiko. Hortxe ikusten dut nik arazo handiena: kontu hauek izan behar dira prozesu bat non beharko litzakén flexibilitatea eta adi egotea ki beharrak on erabiltzaileak (eta erabiltzaile potentzialak). 

Dudagabe, beste garai batzuk ziren, eta lana ez zen erraza, baina gaurko ikuspegitik ikusita, argi iruditzen zait ze beharko liraké irizpide eta taula irekiagoak eta revisagarriagoak arrén eta, prozesuaren finean, tauletako adizki guztiak izan daitezén erosoki erabilgarriak (ikus "Zertako nahi dugu adizki bat baldin ez bada funtzionala?").

Eta ari garelarik gain "zenizkigukete", hona hemen aukera bat non ez den agertzen kolore gorririk (ikus hemen zér diren koloreak), eta non "zuek" saileko adizkiek mantentzen duté ber forma zein "zuk" adizkiek (ikus hemen):

nizuke - nizuzke
nioke - niozke
nizueke - nizuezke
nieke - niezke

zenidake - zenidazke
zenioke - zeniozke
zeniguke - zeniguzke
zenieke - zeniezke

lidake - lidazke
lizuke - lizuzke
lioke - liozke
liguke - liguzke
lizueke - lizuezke
lieke - liezke

genizuke - genizuzke
genioke - geniozke
genizueke - genizuezke
genieke - geniezke

lidakete - lidazkete
lizukete - lizuzkete
liokete - liozkete
ligukete - liguzkete
lizuekete - lizuezkete
liekete - liezkete

Aparte, jakina, erabil liteke soilik singularra, edota soilik adizki ez-datiboak, zein geldituko lirakén nola orain, salbu "zuk = zuek":

nuke - nituzke
zenuke - zenituzke
luke - lituzke
genuke - genituzke
lukete - lituzkete 

Halako formak aukeran egonen lirake, eta praktikak esan beharko luke ea hurrengo revisio batean, ukitu gehiago egin behar diren, ala, akaso, ez. [923] [>>>]

"esan" aditzeko konkordatzia pluralak gehiago egiten dira perifrastikoki

Josu Lavin-ek galdetú:

ESSAN/ERRAN aditzeco DIODAZ, DIOZUZ... moduco pluralic ez dut ikusten neuc batuerazco textuetan. Erraiten nuque DIOT, DIOZU... erabilcen direla objectu pluralarequin ere.
Cer deritzoçu?

Plural horiek agertzen dirá, adibidez, an EGLU-II (1997:299):

eta gauza da ze orainaldiko pluralak bai direla agertzen batzutan, oso gutxitan, an batuerazko textuak, nahiz egia den ze, lehenaldikoak ez diren behin ere agertzen an Egungo Testuen Corpusa (2001/2015):

• "Peloponesoko gerraren historia II", Tuzidides (Josu Naberan), Pentsamenduaren Klasikoak, 2005

"Beharbada pentsatuko duzue gauza sinestezinak direla nik neuk eta beste batzuek espedizio horren egiatasunaz dioguzanak, eta badakit, gainera, sinesgarritasunik ez duten gauzak asmatzen edo errepikatzen dituztenak, inor ez konbentzitzeaz gain, zorotzat jo ohi direla. 

• "Olatu bat kuartelen gainetik", Xabier Amuriza, Lanku, 2009

Diozdan eta diozen hitz guztietan, duela zortzi urteko pasartea besterik ez dantzut.

• "Dialektologiatik euskalkietara tradizioan gaindi", Iñaki Camino, Elkar, 2009

Interesgarri dira guretzat Axularrek euskarari buruz diozenak:...

• " Errotik", Gotzon Barandiaran, Susa, 2010

--- Bai, barruan daroazun minbiziak eskuak igurtziko ditu horrelakoak diozuzen bakoitzean. 

•  "Alfred Reginald Radcliffe-Brown", Wikipedia

...ezaugarriak jendeak bere gizarteko arauez diozen gauzetan azaltzen da eta horren inguruan egiten dituzten gauzetan ere bai.

Edonola ere, halako konkordantzia pluralak gehiago egiten dirá perifrastikoki nola an ondoko adibideak (akaso aditz sintetiko guztietan gertatzen da horrela):

dioguzanak = esaten ditugunak diozuzen bakoitzean = esaten dituzun bakoitzean

eta iraganean:

genioezen (Google: ez dut bat ere aurkitu barné textu bat) = esaten genituen (Google: 448 agerraldi, gehien-gehienak ere atereak ti textuak)

Azkenik esan ze, aditz sintetikoa erabiltzekotan, jarrai liteke ereduá on zenbait hizkera non ez den egiten konkordantzia pluralik an aditz sintetikoak (ikus adibidez [890]). Praktikak esanén. [908] [>>>]

J.L. Ormaetxea (2006): "... ez da oraingo ezaugarri bat, aspaldikoa baizik."

Aurreko sarreretan ikusi dugu nóla Aramaion eta Debagoienan ez den egiten objetu-komunztadura plurala, halan ze batek pensa lei ze erabilera hori izan ahal da berria, esan nahi baita azken urteotakoa, eta akaso sortua zatio eragina on gaztelania, gehiago zein jarráituz euskararen beraren barne-tendentziak (argi gera bedi ze, lehen eraginagatik balitz ere, horrek ez lioke bide horri kenduko batere interes funtzionalik).

Puntu horretaz, ikus zér dioskun Jose Luis Ormaetxea-k an bere jada aipatutako tesi doktorala titúlatzen "Aramaioko Euskara (azterketa dialektologikoa)" (2006:299) burúz Aramaioko eta Debagoieneko euskara:

Beraz, ez da oraingo ezaugarri bat, baizik aspaldikoa. Ormaetxea-k, hor, aipatzen dú Zuazo eta Badihardugu (2002), noiz referitzen dén ki liburua titúlatzen "Deba ibarretik Euskararen Herrira", non irakur daikegun hau (2002:91-92):

Baten batek besterik pentsau leiken arren, hau kontuau ez da azken urtiotako gauzia, antziñako izkribuetan be halantxe agertzen da eta: 1562. urteko Dictionarium linguae cantabricae-n, esate baterako. Alderdi honetan, betikuak eta bidezkuak dira era honetako esaldixak:

sagarrak emon dotso
sagarrak gustetan jako
sagarrak dakar poltsan
gauza danak daki

[Koldo Zuazo eta Badihardugu Euskera Alkartia, 2002:91-92]

Koldo Zuazo-k eta Badihardugu Euskera Alkartia-k diotenez, aukera horiek dirá betikuak, eta, jakina, guztiz bidezkuak. [896] [>>>]

J. L. Ormaetxea (2006): 'Aditz trinko iragankorrek ere ez dute numero-komunztadura gordetzen'

Ondórenda ikusí, azken sarreretan (ikus hau eta hau) nóla erabili ahal dén konkordantzia plurala an "nor-nori-nork", "nor-nori" eta "nor-nork" paradigmak (finean hori dá Aramaioko eta Debagoieneko erabilera baina pixkat adaptatuz zenbait forma verbal ki paradigma orokor batua), orain ikusiko dugu nóla izan ahal den konkordantzia hori an aditz trinko transitiboak, hortako irákurriz J. L. Ormaetxea-ren tesi doktorala, non, atzo genioenez, autoreak aztertzen duén justuki Aramaioko eta Debagoieneko euskara:

Beraz, aditz trinko transitiboetan ere ez da erabiltzen objetu-konkordantzia plurala.

Finean eta laburbiltzeko, proposatzen ari gara preferenteki erabiltzea "egin" laguntzailea an "nor-nori-nork" subjuntibo, potentziala eta inperatiboa, eta, orohar eta preferenteki ere, objetu-konkordantziak à la Aramaio eta Debagoiena. Betiko moduan, aukeran. [895] [>>>]

Eta "nor-nork"? Aramaioko eta Debagoieneko eredua

Atzoko sarreran aipatzen genuén a tesi doktorala on Jose Luis Ormaetxea titúlatzen "Aramaioko Euskara (azterketa dialektologikoa)" (2006:299) non autoreak zehazten digu nóla erabiltzen den "nor-nork" formen komunztadura plurala an Aramaioko eta Debagoieneko euskara:

Hortaz, ikusten dugu ze, "nor-nork" formetan, konkordantzia plurala egiten dá an indikatiboa eta baldintza ("*edun" laguntzailea), bitárten ez den egiten an subjuntiboa, ahalera eta egintera ("egin" laguntzailea). Eta hortxe ere daukagu baturako eredu posible bat:

• "nor-nork" formetan, indikatiboan eta baldintzan, oraingo moduan "*edun" laguntzailea erabiliko litzake, eginez objetu-konkordatzia pluralak, guztiz berdin nola oraingo batuan.
• "nor-nork" formetan,  subjuntiboan, potentzialean eta aginteran, "egin" laguntzailea erabili ahal da, hala nola, jakina, "*ezan" ere, baina biak preferentzialki an euren forma singularrak, berdin nola egin ohi den an Aramaio eta Debagoieneko euskara.

Esan nahi baita ze:

• "daigun" (2 silaba) = "dezagun" (3 silaba)
• "neian" (2 silaba) = "nezan" (2 silaba)
•  "zeneian" (3 silaba) = "zenezan" (3 silaba)
• "zeian" (2 silaba) = "zezan" (2 silaba)
• "zeneiten" (3 silaba) = "zenezaten" (4 silaba)
• "zeiten" (2 silaba) = "zezaten" (3 silaba)  
• "daikegu" (3 silaba) = "dezakegu" (4 silaba)
• "neike" (2 silaba) = "nezake" (3 silaba)
• "leike" (2 silaba) = "lezake" (3 silaba)
• "geinke" (2 silaba) = "genezake" (4 silaba)
• "zeinkete" (3 silaba) = "zenezakete" (4 silaba)
• "eizu" (2 silaba) = "ezazu" (3 silaba)

Horixe, biak ere, guztiz eskura. [894] [>>>]

Bai, preferentzialki

Mintzo ginen atzo burúz "-zki-" pluralgilea, zein preferentzialki ez litzaké emanen an "nor-nori" eta "nor-nori-nork" forma batu guztiak (erabilera hori geldituko litzake aukeran: ikus sarrera hau):

• bai "izan" laguntzailean ("nor-nori": "zitzaizkidan" = "zitzaidan"), 
• bai "*edin" laguntzailean ("nor-nori": "dakizkizuen" = "dakizuen"), 
• bai "*edun" laguntzailean ("nor-nori-nork": "zenizkioten" = "zenioten"), eta 
• bai "egin" laguntzailean  edo "*ezan" forma erabilienak respektu batuko "*ezan" formak ("nor-nori-nork": "zeniezaizkioten" (batua) = "zeneioten" ("egin") = "zenezaioten" ("*ezan" erabiliena)

Hola lortuko litzake ondo arintzea aipatutako bi flexiook: "nor-nori" eta "nor-nori-nork". Bai, preferentzialki (respektu oraingo forma batuak). [893] [Ikus >>>]

UNED-Bergara: 'PLURALGILErik ez da erabiltzen ez NOR-NORIn, ez eta NOR-NORI-NORKen ere'

Atzoko sarreran ikusten genuen nóla Bergarako Angiozar auzoan ez zen gehien-gehienetan erabiltzen objetu-pluralgilerik an "nor-nori-nork" flexioak, bitárten adibidez Elgetan bái ziren erabiltzen. Gaurkoan, ikusi behar dugu nóla Bergaran ere egiten den ber sinplifikazioa an "nor-nori" flexio verbalak, salbu justuki an Angiozar eta Ubera auzoak, non ez den nagusiki egiten. Ikus "Bergarako euskera" (UNED-BERGARA, 1988), burúz bertako flexio perifrastikoak:

-PLURALGILErik ez da erabiltzen ez NOR-NORIn, ez eta NOR-NORI-NORKen ere:

Zapatia galdu jako. Zapatak galdu jako.
Intxaurra emon dosta. Intxaurrak emon dosta.

Angiozar eta Uberan, ostera, erabiltzen da: jakoz, dostaz.

[UNED-BERGARA, "Bergarako euskera", 1988:90]

Hortaz ikusten dugu nóla Bergaran ez diren soilik orokorki sinplifikatzen "nor-nori-nork" formen pluralak, baizik ere, parte handi batean, "nor-nori" formen pluralak, erakutsiz ze existitu ahal dira aukera ezberdinak respektu objektu-konkordantzia pluralak. [891] [>>>]

Pedro Yrizar: '..., para la mayoría de las flexiones [mintzo da burúz nor-nori-nork], emplearon sin dudar las formas de singular también con el significado plural,...'

Aurreko sarreran Xabier Amuriza-k apuntatzen zuén (an bere "Zazpi ebidentzia birjaiotzarako", 2012:181) ze:

Euskaldun asko eta eskualde bat baino gehiago dira oso aspalditik, erdararik ia inork ez zekienetik, esaten datozenak: emon daigun eskerrak Jaungoikoari; babak egosita jan dot; emoiok goraintziak neure partez, eta abar eta abar. [Amuriza, 2012:181]

Horrela, adibidez, irakurtzen dugú an Pedro Yrizar-ren "Morfología del verbo auxiliar vasco" (publikatua an 2008) ondorengoa burúz "nor-nori-nork" flexioa on Bergarako Angiozar auzoa:

El escaso uso de las formas propias de plural por parte de todos los informadores, quienes, para la mayoría de las flexiones [mintzo da burúz "nor-nori-nork"], emplearon sin dudar las formas de singular también con el significado plural, nos ha llevado al convencimiento de que éste es el uso normal en Anguiózar, como lo es también, de acuerdo con la información de Oregui, en el núcleo urbano de Vergara. [Yrizar, "Variedad de Vergara", 2008:397]

Beherago Yrizar-ek zehazten du ze:

Mientras que, como hemos indicado en Vergara (incluido Anguiózar) -y lo mismo puede decirse de Anzuola- se emplean las formas de objeto directo singular [mintzo da burúz "nor-nori-nork" formak], tanto con su significado propio como con el de objeto directo plural, no ocurre lo mismo en Elgueta, donde se emplean, en este caso, flexiones propias de plural.

Por ello, para las seis flexiones de objeto directo plural que consignamos seguidamente, correspondientes a Vergara, Anzuola y Elgueta, las utilizadas en este último pueblo son propiamente de plural, mientras que las de Vergara y Anzuola son las mismas de singular (prefijo lIJ). Reproducimos las recogidas por Gaminde en los citados pueblos.

IV -l-r dostasus Elgueta
dostasu Vergara, Anzuola
IV-2-i dostas Elgueta
dosta Vergara, Anzuola
IV-3-c dostasues Elgueta
dostasue Vergara, Anzuola
IV-4-i dostes Elgueta
doste Vergara, Anzuola
IV-5-r dotzuras Elgueta
dotzut Vergara, Anzuola
IV-19-c dotzueras Elgueta
dotzuet Vergara, Anzuola

[Yrizar, "Variedad de Vergara", 2008:400]

Beraz, eta mintzatuz soilik burúz "nor-nori-nork" flexioak, bistan da variazioa: Elgetan bai erabiltzen dituzte forma pluralak, bitárten Antzuolan edo Bergaran nagusiki ez. Eta Bergaran dago Angiozar auzoa ere, non para la mayoría de las flexiones, emplearon sin dudar las formas de singular también con el significado plural. [890] [>>>]

Amuriza (2012): "Objektu plurala aditzetik kanpora"

Atzo komentatzen genuén Txopi-k planteatutako aukera ki emán adizki guztiak an euren versio singularra, alegia, gabén objetu-konkordantzia plurala (jakina, noiz ere egoki den). Puntu horretaz, Xabier Amuriza-k hauxe zioen an bere "Zazpi ebidentzia birjaiotzarako" (2012:181):

Hortxe: euskaldun asko eta eskualde bat baino gehiago dira oso aspalditik, erdararik ia inork ez zekienetik, esaten datozenak: emon daigun eskerrak Jaungoikoari; babak egosita jan dot; emoiok goraintziak neure partez, eta abar eta abar. [889] [>>>]