Forma diferenteak, posizio diferenteak eta are kasu diferenteak an osagarri konparatiboa

Atzokoan amaitzen genuén gure idazkitxoa aipátuz "ezik" forma konparatiboa, zein ez litzakén baizik ezetza an kasu partitiboa (bitarten "ezen" litzakén ezetza an kasu inesiboa): 

"ze", "zein", "zeinda", "ezi", "ezik" konparatiboak: denak ere, euskara hutsa.  

Azkue-k eskaintzen dizkigú "ezik" horren adibide pare bat an bere "Gipuzkera osotua" (1935:72):

• Lenago geiago aipaízen zire ezik orai (orai baino gehiago aipatzen ziren lehenago)

• Obro ezik nik (nik baino gehiago, nik bino obro)

Bestre alde batetik, aurkitu ahal dugú "bezik" konparatibo burulehena, nola ikusten genuén an ondoko sarrera: 

• [2583] Horrá opari linguistiko bat, harribitxi bat zein, nola harribitxi (ia) guztiak, landu behar den: "bezik..." konparatibo burulehena (= "ezen..." konparatibo burulehena) 

Gaurkoan hona ekarri nahi genuke opari linguistiko zahar bat (ikus #273), gogoratuz ondoko erabilera hau (obvioki, noizbait oparitutakoa), non "bezik..." erabitzen dén kin zentzu konparatiboa eta precediendo al término de comparación (antzera nola beste batzuetan "baizik..." = "ezik..." = "ezen..." = "eze..." = "ze..." = "zein..." = "zeinda..."):

bezik (R-uzt-vid ap. A). (Precediendo al término de comparación). "Mitilari txikiago bezik aitari, al muchacho menos que al padre" A. [OEH]

Jakina, hori da harribitxi bat zein, berdin nola harribitxi (ia) guztiak, landu behar den.

eta baita ondoko adibide zaharra ere ("Refranes y sentencias", 1596), non dugún "baxen" buruazkena kin (bere aurreko) osagarria an genitiboa ("atorren"):

• Atorren baxen urrago narrua. (RS, 281)

Hortaz, ikusten dugu varietate interesgarria: forma diferenteak, posizio diferenteak, eta are kasu diferenteak an osagarri konparatiboa. Euskara hutsa. [3215] [>>>]

Hala an osagarri laburrak ("zarrago ezi ni"), nola an osagarri luzeagoak ("O ilbanintza lenago ezi ellegatu..."); hala an mintzatua ("zarrago ezi ni"), nola an idatzia ("O ilbanintza lenago ezi ellegatu...")

Eta itzuliz orain ki ondoko esaldi konparatiboa kin "ezi" (ikus hemen textu osoa):

1- Maila objektiboa, zientifikoa; non, berdin nola froga daitekeen objektiboki ezen zenbaki arabigoak (gureak) direla ahaltsuagoak ezi zenbaki erromatar klasikoak,...

aipatu nahi genituzke zenbait adibide kin "ezi" konparatibo hori bera (aipatuak an gure 2002ko "Euskararen garabideak", 2002:34), non "ezi" den erabiltzen hala an osagarri laburrak ("zarrago ezi ni"), nola an osagarri luzeagoak ("O ilbanintza lenago ezi ellegatu..."); hala an mintzatua ("zarrago ezi ni"), nola an idatzia ("O ilbanintza lenago ezi ellegatu..."): 

"ze", "zein", "zeinda", "ezi", "ezik" konparatiboak: denak ere, euskara hutsa. [3214] [>>>]

Susmatu ahal dugu "ezen" konparatiboaren jatorri postpositiboa eta negatiboa

Konparatiboez mintzatuz, gaurkoan gogoratu nahi genuke ondoko sarrera:

• [434] Lenagokoak ezen / oraingo mutillak / ez dira eskasago. (OEH)

Aurreko mezuan aipatzen genuen ondorengo esaldia ganik Duvoisin, zein agertu an Orotariko Euskal Hiztegia:

Zaragarra, ezkabia eta bertze asko eritasun ez dira bertzerik ezen harrak. (OEH)

non, genioenez, "bertzerik ezen = baizik":

Zaragarra, ezkabia eta bertze asko eritasun ez dira baizik harrak.

nondik, adibidez:

Zaragarra, ezkabia eta bertze asko eritasun ez dira ez gehiago ez gutxiago ezen harrak.

eta hortik hurbil:

Oraingo langileak ez dira eskasago ezen lehenagokoak.

Ikus, gainera, ondorengo "ezen" konparatibo postpositiboa, berdin ere jasoa an Orotariko Euskal Hiztegia:

Lenagokoak ezen / oraingo mutillak / ez dira eskasago. (OEH)

non, berriro konprobatzen den flexibilitate sintaktiko handia an mekanismo propioa nondik sortu diren konparatibo hauek.

non azpimarratzen genuen "ezen" horren flexibilitate posizionala (hor postpositiboa baita respektu "lenagokoak"). Gaurkoan erabili nahi genuke azken adibide horren variazio hau:

Lenagokoak ezen, oraingo mutilak altuagoak dira.

non nabarmendu nahi genukén "ezen" horren jatorrizko esangura negatiboa:

• ezen = ez(e) negazioa + inesiboa

zeinen arabera interpretatu ahal genukén zerbait nola hau:

Lehenagokoak ez, oraingo mutilak altuagoak dira.

Adibide horietan susmatu ahal dugú:

• "ezen" konparatiboaren jatorri postpositiboa, hala nola ere bere flexibilitate posizional postpositibo/prepositiboa (euskararen mekanismo propial bezain universal bat).

• "ezen" konparatiboaren jatorri negatiboa (ezen = ez(e)  negazioa + inesiboa).  

Hala materialak nola mekanismoak, euskara hutsa. [3213] [***] [>>>]

"ze" eta baita "zein / zeinda" konparatiboak ere, aukeran: euskara hutsa

Bueltatuz ki konparatibo progresiboak (zeinen logika progresiboa dén hedagarria ki beste edozein nexu sintaktiko), kontua da ze mintzo ginen an #3203 eta #3202 burúz "ze" baliabidea an desberdintasunezko konparazioak, halan ze gaur gogoratu nahi genuke ze funtzio horretan eskura dauzkagu ·"zein / zeinda" baliabideak ere, aukeran. Horretaz mintzo ginen an ondorengo sarrerak:

• "zein" an desberdintasunezko konparatiboak
  

• "zeinda..." an desberdintasunezko konparazioak
  

• "zeinda ez..." = "ezen ez..." = "ezez..."

Euskara hutsa. [3212] [>>>]

Ixaka Lopez Mendizabal (1913): "Bi edo geyago zenbaki edo kopuru ..."

Atzokoan aipatzen genuen nóla Ixaka Lopez Mendizabal-ek publikatu zuén lehen euskal liburu dedikatua ki irákatsi matematika-gaiak: "Ume koxkorrentzat euzkeraz egindako Zenbakiztiya edo Aritmetika" (1913), genioelarik ze arakatuko genituén hango esamoldeak. Has gaitezen ti ikasgaia gain batuketa (ikus beheraxego), zeinen aurreneko esaldian agertzen zaigún lehen erabilera interesgarria: "gehiago" konparatiboa naturaltasunez erabilia lehenago zein bere izena (zehazkiago, dira bi izen an egitura hau: "zenbaki edo kopuru"):

Bi edo geyago zenbaki edo kopuru... [Lopez Mendizabal, 1913:18]

Hor erakusten da ze, garai hartan, garbizalekeria sintaktikoa ez zén hain handia nola orain, noiz halako estruktura ez den onartzen, nahiz halako moldeak agértu an tradizio idatzia. Horrá bi adibide ganik Leizarraga (1571):

eta antzeko adibideak aurkitu ahal dira an Lizarraga (1748-1835), nola ikusi genuen an sarrera hau: 

• [710] "yago amore" eta "iragazvide yago" an ber parrafoa: euskara hutsa

Bestalde, orobat gogoratu nahi genuké ondoko sarrera hau, non saiatzen ginen nabármentzen nóla "gutxiago..." prepositiboa dén guztiz beharrezkoa: 

• [359] Beraz, finean, soilik erabili ahal dugu ezezko esaldietan? A ze desbidea!

Hor genioén:

Horrela, estruktura geldituko dá expresuki ez-normalizatua lehenda ailégatu ki normalizazioa, zein akaso gertatuko zen jarraitúz bidea on Orotariko Euskal Hiztegia, non estruktura hori normaltasunez jasotzen zen, justuki ber normaltasunez nola jasotzen baitzen Azkue-ren iritzi personala burúz erabilera hori, lo considera barbarismo:

- (Con adj. o part.). Espiritua izanen duzu idekiago, gutiago nahasia eta freskoago. Phil 92. Beste hortz batzü gütiago xuriak. "Moins blanches". Arch Gram 144. Gutiago gizon bihurtu naiz. SP Imit I 20, 2.

- (En oraciones negativas, con adj. o predicado). No es menos. Azkue, que cita el ejemplo de He Phil, lo considera barbarismo. Ez naiz hargatik gutiago iustu. Ch III 30, 5. Bertze bat ez gutiago ederra. He Phil 60. Neglijatzia ezta gutiago bekatu mortal. CatLan 4. Handia balinbazaitzu ere, ez da gutiago egia. Dv Lab 361 (v. tbn. ezta gutiago egia en Hb Egia 117, Jnn SBi 89, HU Zez 76s, JE Ber 66). v. tbn. Gutiago: Mih 105. Dh 112. JesBih 21s. Elsb Fram 176. Arb Igand 104.

- (Precediendo al sust.). Gutiago bazka emanik ere, garbitik emanez. Dv Lab 119. Aita hemen baginu, gutiago oinhaze ginuke! Laph 200.

Euskaltzaindiaren Hiztegi (arautzaile) berrian aldiz, ikusi dugunez, Orotarikoa-ren hiru erabilera horietatik soilik utzi digute horixe zein Azkue-k konsideratzen zuén barbarismo (ezezko esaldietakoa), kendu dituztelarik beste biak:

- (Ezezko esaldietan, izenondoaren ezkerrean). Beste bat, ez gutxiago ederra.

Beraz, finean, soilik erabili ahal dugu ezezko esaldietan? A ze desbidea!

Bai, nabari da ze garai hartan (1913) ez zen oraindik ardura garbizale berezirik an sintaxia. Interesgarria. [2146] [>>>]

"ze...", "zein...", "nola..." subordinatzaile konparatiboak dirá harribitxiak, osatuz altxor handia

Konprobatzen genuén adibidez atzo nóla euskarak bere historia luzean zehar garatu dituén hainbat subordinatzaile burulehen, zein, hala ere, ez diren ia erabiltzen. Esan nahi baita ze, egon bádaude, baina ez dira erabiltzen, nahiz izán guztiz erabilgarriak eta lagungarriak.

Adibidez, esango genuke ze, subordinazio konparatiboan, euskara aurkitzen dá guztiz ondo hornitua kin era guztietako baliabideak eta aldaerak, zein, ondo landuz gero, dirén harribitxiak, osatuz altxor handia:

• nola...
  

• altuago(a) ze...  / altuago(a) zein...
  

• berdin urruti zein...  / berdin urruti nola... 

• gutxio zerga ze...   /  gutxio zerga zein...
  

• gehio zerga ze...   /  gehio zerga zein...

eta aukera gehiago, zein batzuetan erabili ahal dirén postpositiboki ere, nola ikusten genuen an ondorengo sarrera, zein gogoratzen dugún osoki: 

• [710] "yago amore" eta "iragazvide yago" an ber parrafoa: euskara hutsa

Atzokoan genioenez, irabazi ahal dirá, eta ondo bidean irabazi beharko liraké, mundu oso bat posibilitaté informatibo-expresibo, ondo gozagarriak, zein diren derivatzén ti erábilí aukera sintaktiko burulehen funtzional eta efektiboak. Eta horixe da kuestioa, horixe da abiapuntu eta ikuspuntua nondik jarri beharko ginake begíra ki etorkizun sintaktikoa.

Eta gauza da ze euskarak bádu tradizio luzea an eredu bikoitzak edota zeharo desdoblatuak, non aukera prepositiboak eta postpositiboak elkarbizi izan diren naturalki. Puntu honetan gogoratu nahiko genuke a-expresioa "yago zerga" = "zerga yago", zein Gilen-ek erabiltzen zuén hemen (originalki hemen), eta zein ez den baizik "gehio zerga" edo "gehiago zerga", non bistan denez, "gehiago" konparatiboa aurreratu zaio ki "zerga" referentea, justuki desdóblatuz hóri estruktura konparatiboa nondik datorren.

Bai, estruktura desdoblatu hori agertzen zaigu an lumá on Joakin Lizarraga (1748-1835), nork ez zuen erakutsi batere arazorik ki erabili molde prepositiboa zein postpositiboa noiz nahiago zuen ("Urteko Igande Guzietarako Prediku Laburrak"):

Bistan da, "yago amore" eta "iragazvide yago" an ber parrafoa: euskara hutsa.

Bai, an ber parrafoa, euskara hutsa. [1602] [>>>]

"ze" edo "zein" dirá nexu subordinatzaile konparatiboak aurkéztuz perpaus subordinatu konparatiboak

Atzoko sarreran esaten genuen ze "ze" nexu konparatiboa dá subordinatzaile bat barné perpaus subordinatu konparatibo bat. Eta justuki horretaz mintzatu ginen an ondoko sarrera gain "zein" konparatiboa ere:

• "zein" konparatiboa dá subordinatzaile bat
  

Aurreko sarreran aipatzen genituen zenbait esaldi konparatibo kin "zein" partikula ("hain ... zein ..." edo antzekoak), eta oraingoan azpimarratu nahiko genuke ze halako esaldien "zein" konparatibo hori dá subordinatzaile edo menderatzaile burulehen bat (esan nahi baita ze aurkezten ditu perpaus subordinatuak edo menderatuak) nahiz askotan "zein" horren ostean soilik agertu explizituki izen bat, edo izen-sintagma bat (zeinen barruan egon liteke beste perpaus subordinatu bat, adibidez erlatiboa) edo izenorde bat (izan ere, beste guztia doa eliptiko).

Ikus aurrena esaldi hau:

Ezta ain erraz, zein askok uste daben. Añ EL1 123 (EL2 109 zeinda).

non explizitoki ematen zaigu perpaus menderatu osoa kin bere sujetu ergatiboa (askok) eta bere aditza (uste daben). Edo ikus beste hau ere:

Edo nik izan baneu sufritzeko / gatx oek biotzau ainbat zabala / zein dodan buruan bena liberala / edozein kantaeta trobatzeko. Lazarraga (B) 1193rb. 

non "zein" perpausaren sujetua (nik) gelditu dá eliptiko.

Beste batzutan, ordea, soilik explizitatuko zaigu izen edo izen-sintagma bat:

Baize enaz orren delikadua zein judegua barikuz. Mic 13r. Dala berori aen ondo etorri zein urte onak. Ib. 13r.  

non, lehen esaldian ematen zaigú perpaus subordinatuaren sujetua (judegua) eta osagarri bat (barikuz), utziz aditza eliptiko ("dan" an "enaz orren delikadua zein dan judegua barikuz") bitartean-ze bigarrenean, nola genioen, soilki agertuko zaigu izen-sintagma bat (urte onak), aditza eliptiko doalarik (zein diran urte onak).

Beste batzutan, prononbre edo izenorde soil bat agertuko zaigu ordezta perpaus osoa, hala nola an:

Ain antxinakoa zein bera. H.

non irakurri genezake:

Ain antxinakoa zein den bera.

Esan nahi baita ze, nahizta batzutan soilik agertu explizituki izen bat, edo izenorde bat, ari gara mintzatzen buruz subordinatzaile bat eta perpaus subordinatu konparatibo bat.

Bai, "ze" edo "zein" dirá nexu subordintzaile konparatiboak aurkéztuz perpaus subordinatu konparatiboak. [1601] [>>>]

"ze" edo "ze ez", oraintxe, aukeran

Zioén atzo Erramun Gerrikagotiak:

Comentatzen duzu Jesus "ze ez" particula comparativoa. Baina erabili ahal da, esango nuque, soilic "ze" noiz ez da marcatzen negativotasuna. Esateraco,

Ni gazteago naiz ze nire arreba biac.

Ezen bi hauec, "ze" eta "ze ez" dira particula comparativo bat eta bera baina 2.ean da marcatzen negotivotazuna.

Bai, esan  geinke:

Ni gazteago naiz ze nire arreba biak. 

Ni gazteago naiz ze ez nire arreba biak.

edo:

Hobe da gorde ze eske.

Hobe da gorde ze ez eske.

Gogora daigun ondorengo sarrera:

Nayago dot to bat, çe amaui emon deyat (1596)

Atzoko sarreran aipatzen genituen zenbait adibide zahar (1596) non erabiltzen zén "...ze ez..." konparatibo progresiboa (ikus an "Refranes y sentencias comunes en Bascuence, declarados en Romance", 1586). Gaur, ber liburutik aipatu nahi dugú beste adibide bat non erabiltzen dá "...ze...":

Nayago dot to bat, çe amaui emon deyat  [40]

Ohartu ze, garai hartan, hori izango litzaké esaera zahar bat zein, printzipioz, esango litzaké komunki.

"ze" edo "ze ez", oraintxe, aukeran. [1598] [>>>]

"ze ez" an Orotariko Euskal Hiztegia

Atzo ikusten genituén zenbait erabilera konparatibo kin "ze ez". Horrá Orotariko Euskal Hiztegiak zér dakarren gain estruktura zahar hori:

Hortxe, oraintxe, guztiz eskura. [1597] [>>>]

Mikoleta (1653): "Obeda, nic diñoda gusurra se es urteac."

Gaur itzuliko gara ki atzo aipatutako "Modo breve de aprender la lengua vizcayna" (Mikoleta, 1653), gogóratuz hango estruktura konparatibo hau:

Obeda, nic diñoda gusurra se es urteac.

Dá estruktura konparatibo zahar bat zein orobat agertzen dá, adibidez, an "Refranes y sentencias comunes en Bascuence, declarados en Romance" (1596), nola genioen an gure sarrera titúlatzen:

Oba chori bat escuan çe ez bost ezcurrean (1596)

Orriotan mintzatu gara behin baino gehiagotan buruz estruktura konparatibo progresiboak nola "ezez":

• 1659: "Uçac, anaya, oray ere gueyago dituc oronac eces egunac" [ezagutu da an 2011]

edo "zein":

• "zein" an desberdintasunezko konparatiboak

edo honako aldaera hauek:

• "zeinda ez..." = "ezen ez..." = "ezez..."

Orain aipatu nahi dugu beste aldaera bat zein berriki erabili dugu an sarrera hau, hain justu "...ze ez...", eta zein agertzen baitzaigu, forma horretan, jada an "Refranes y sentencias comunes en Bascuence, declarados en Romance" (1596):

Oba chori bat escuan çe ez bost ezcurrean. (1596:432)
Lasterrago escua aora çe ez burucora. (1596:184)
Obe da gorde çe es esque. (1596:320)
Obe da aurpegui gorri ce ez bioza balzqui. (1596:322)
Catuac daroen oquelea gueyago da verea çe ez eurea. (1586:468)

Bide batez esan ze, estruktura hori ere, sortu zén erabilíz mekanismo propioak.

Bai, an 1596, 1653 edo 1659. [1596] [>>>]

"nola...", "berdin nola...", "antzera nola...", "orobat nola...", "hala nola..." ...

Atzo komentatzen genuen ze tradizioa interpretatu beharko litzake an klave inspiratzaile-sortzailea. Eta atzo bertan erabiltzen genituén honako konparatiboak:

berdin nola...

antzera nola...

orobat nola...

eta antzera erabil geinkén:

nola...

hala nola...

denak ere jarráiki ber eredua, baina adibidez, lehenengoan azpimarratuz berdintasuna ("berdin nola ..."), bitárten bigarrenean nabarmentzen dén soilik antzekotasuna ("antzera nola..."). Azken horretaz mintzo ginén an:

• [567] "antzera nola..."

Sarrera honetan aipatzen genuen a-estruktura "antzera nola...", zein, nahiz izán antzekoa nola "berdin nola...", ez dugun aurkitu hortik zehar izkribaturik. Estruktura horretan ez dugu expresatzen derrigor berdintasuna, baizik soilik antzekotasuna, zein den zerbait gutxio exigentea.

Eta hori ere, eskura dago. 

Bai, nola ere beste guztiak. [1590] [>>>]

"iduri..." konparatibo burulehena

Atzokoan aipatzen genuén "iduri/irudi izan" aditza, eta gaur ordea aipatuko dugú "irudi..." baliabide burulehena, zein honela deskribatzen den an Orotariko Euskal Hiztegia:

                     iduri

                     ...

Ikusten dugunez, abiatuz ti hitz sinple bat, nola dén "iduri", sortu da aditz bat, "iduri izan", eta baita baliabide burulehen bat, "iduri...", zeinen zentzua dén "como, como si fuera..." konparatiboa. Da adibide bát on mekanismo sortzailea nondik sortu litezkén nahi beste aukera bululehen. [1272] [>>>]

A. Zinkunegi (1995): "... irudi naiz luma ..."

Herenegun aipatzen genuén ondoko erabilera ganik Duvoisin idazle zaharra:

Eta atzo genioén ze:

Hortaz esán ze, alde batetik, báda "iduri/irudi izan" aditza, eta bestetik báda "iduri" konparatiboa ere, hala prepositiboki emana ("iduri...") nola postpositiboki emana ("...iduri").

Ikustagun zenbait adibide ti "irudi izan" an Orotariko Euskal Hiztegia:

                    irudi izan

                    ...

Hortxe da: "... irudi naiz luma ..." ganik Zinkunegi (1995). [1271] [>>>]

"iduri/irudi izan" aditza vs "iduri/irudi" konparatibo pre edo postpositiboa ("iduri..." edo "...iduri")

Atzokoan ikusten genuén ondoko estruktura zein Duvoisin-ek erabilí an bere "Bible Saindua" (1859-1865):

 

Antzeko kontextuetan, Duvoisin-ek askotan erabiltzen du beste estruktura hau, zein suposa daikegún baliokide:

Ondorengo adibidean, bestalde, daukagu beste "iduri" hau:

Bide beretik interpreta daiteke lehenengo adibidea ere ("... da iduri etxeko jaun bat"): "iduri" = "bezala" preposatua = "nola ..."; esan nahi baitá:

Zeruetako erresuma da nola etxeko jaun bat, zeina...

Hortaz esán ze, alde batetik, báda "iduri/irudi izan" aditza, eta bestetik báda "iduri" konparatiboa ere, hala prepositiboki emana ("iduri...") nola postpositiboki emana ("...iduri"). [1270] [>>>]

Goza daigun kin "zein" edo "zeinda" konparatiboak, zein diren bi harribitxi

Zioén atzo Josu Lavin-ek:

zeinda hori zein eta berceric ez da.
Ahoscatze modu bat.

ETA horrec erdaraz precisamente, justamente... da. Hain çucen ere.

"eta" hori dá indartzaile bat zein batzuetan uler litekén nola "precisamente" edo "justamente", baina ez da hola gertatzen orokorrean, nola Josu-k sugeritzen duen. Esan nahi baita ze, adibidez, "nahiz-eta" formak ez du esangura berezirik respektu bere kide soila ("nahiz"): guztiz aukeran daude. Gainera, esan behar da ze existitzen da aukera indartzaile fonikoa ere (emanez indar foniko berezia ki "nahiz" edo "nahiz-eta"), eta esangura ez da horregatik aldatzen. 

Edonola ere, orain  kontua dá erabilera konparatiboa:

Hori da hain xuri zein elurra.

Hori da berdin xuri zein elurra.

Hori da xuriago zein elurra.

edo:

Hori da hain xuri zeinda elurra.

Hori da berdin xuri zeinda elurra.

Hori da xuriago zeinda elurra.

Bai, orain goza daigun kin "zein" edo "zeinda" konparatiboak, zein dirén bi harribitxi. [1158] [>>>]

"Berdin da gaur joatea zeinda bihar" edo "Berdin da gaur joatea zein bihar"

Jarrai daigun ikusten "zeinda" sarrera an Euskaltzaindiaren Hiztegia, non gaur fijatuko garen an beheragoko erabilera horiztatu hori:

Hor ere nabarmendu behar dugu ze erabil liteké "zein" soila ere:

Berdin da gaur joatea zein bihar.

eta non daukagun a estrukturá "... berdin zein...", zeintaz mintzo ginen an sarrera titulatzén "'zein' konparatiboa":

Azken sarreran aipatzen genuen hori-estruktura konparatiboá "berdin zein...", non "zein" partikula konparatiboa agertzen zaigún aurkeztuz berdintasunezko konparagaia. Ikus orain beste zenbait adibide, atereak tikan gure betiko hiztegi eta eskuliburu referentziala, zein dén, nola esana dugun, OEH:

(En la expr. berdin zein...). Como, igual que. Pazienziaz iraunik, bardin zein bazengoze deboziño beroaz agradauko deutsazue Jesusi. Añ LoraS 90. Eta zegaitik eztatoz astegunian biar dabeena erostera? Dakijelako jaijegunian bardin zein astegunian dagozala dendak zabalik. Astar II 74. Artu-ezkero erremuak / eskuan gogora / euskaldun batela da / bardin zein bapora. Azc PB 227.

Hortxe dugu "zein" partikula burulehen edo prepositiboa an erabilera konparatiboa, kasu honetan aurkéztuz berdintasunezko konparagaiak. Hortxe, eskura.

Horixe. [1157] [>>>]

"Ez da hain erraz zeinda askok uste duten" edo "Etxajaunen saria ezta ain koikari zein dirudi"

Dakigunez,"zeinda" jada agertzen da an hiztegi ofiziala on euskara, nola behar zitzaion. Ikus daigun orain bere lehenengo erabilera:

Hau da, baliatu daiteke "zeinda" ki osátu esaldi konparatiboak zein hasten diren kin "hain" edo kidekoren bat:

Ez da hain erraz zeinda askok uste duten. 

Nabarmendu nahiko genuke ze, antzera nola "zeinda", orobat erabil liteké, noiz ikusí egoki, "zein" soila ere, nola agertzen zaigun jada an "Refranes y sentencias, (1596)":

Etxajaunen saria ezta ain koikari zein dirudi. RS 497

Erabilera horretan, berebat daukagu "nola":

Ez da hain erraz nola askok uste duten.

Etxajaunen saria ezta ain koikari nola dirudi.

Dudagabe, dirá harribitxiak zein ondo gorde behar diren. [1156] [>>>]

Berriro ere, gure indar guztiekin txalotu behar dugu Euskaltzaindia

Atzoko egunez Erramun Gerrikagoitia-k publikatzen zuén ondorengo sarrera an bere bloga:

eta, jarraian, Gilen-ek zioen ze:

Ez genekien (eskerrik asko, Gilen), eta poz handia da hori. Ez da lehenengo aldia non, orri xume hauetatik, zoriontzen eta txalotzen dugun Euskaltzaindia, gustu handiz gainera: ikus adibidez sarrerá titúlatzen:

• Euskaltzaindiak hor erabat asmatu du eta indar guztiekin txalotu behar zaio 

Eta hauxe da beste aldi horietako bat non, errepikatzen dugu: gustu handiz, gure indar guztiekin txalotu behar dugún Euskaltzaindia. [1154] [>>>]

Nayago dot to bat, çe amaui emon deyat (1596)

Atzoko sarreran aipatzen genituén zenbait adibide zahar (1596) non erabiltzen zén "...ze ez..." konparatibo progresiboa (ikus an "Refranes y sentencias comunes en Bascuence, declarados en Romance", 1586). Gaur, ber liburutik aipatu nahi dugú beste adibide bat non erabiltzen dén "...ze...":

Nayago dot to bat, çe amaui emon deyat  [40]

Ohartu ze, garai hartan, hori izango litzaké esaera zahar bat zein, printzipioz, esango litzakén komunki. [751] [>>>]

Oba chori bat escuan çe ez bost ezcurrean (1596)

Orriotan mintzatu gara behin baino gehiagotan burúz estruktura konparatibo progresiboak nola "ezez":

• 1659: "Uçac, anaya, oray ere gueyago dituc oronac eces egunac" [ezagutu da an 2011]

edo burúz "zein":

• "zein" an desberdintasunezko konparatiboak

edo burúz honako aldaera hauek ere:

• "zeinda ez..." = "ezen ez..." = "ezez..."

Orain aipatu nahi genuke beste aldaera bat zein berriki erabili dugún an sarrera hau, hain justu "...ze ez...", eta zein forma horretan agertzen zaigún jada an "Refranes y sentencias comunes en Bascuence, declarados en Romance" (1596):

Oba chori bat escuan çe ez bost ezcurrean. (1596:432)
Lasterrago escua aora çe ez burucora. (1596:184)
Obe da gorde çe es esque. (1596:320)
Obe da aurpegui gorri ce ez bioza balzqui. (1596:322)
Catuac daroen oquelea gueyago da verea çe ez eurea. (1586:468)

Bide batez esán ze estruktura hori ere sortu zén erabilíz mekanismo propioak. [750] [>>>]