Bolinger (1952): "... the differentiator, the contrasting element, comes last."

Amaitzen genuen atzo esánez ze Bolinger-en kontzeptua on modifikazio lineala agertzen dá oso lotua kin kontzeptuak nola thema eta rhema. Ikustagun orain Bolinger-en beraren adibide bat referitua ki erlazioa artén sujetu bat eta bere aditza an esaldi oso labur bat, alegia "Juan canta" versus "Canta Juan":

... Juan canta is used in Mexican Spanish more often than not to signify what John does for a living, whereas Canta Juan more often than not means that he is singing now. Actually these particular meanings are secondary, but they derive logically from the fact that in Canta Juan it is primarily Juan that narrows canta -starting off with canta the speaker suggests an action that anyone might be doing, hence some such situation as a concert where several persons have been singing and it now comes John's turn. The canta is general and the Juan is restrictive. On the other hand Juan canta suggests possible activities for John -he sings for a living rather than writes or weaves. The one answers the question ¿Quién canta? The other answers ¿Qué hace Juan? Note particularly that the differentiator, the contrasting element, comes last. [Bolinger, 1952:1120]

Bestalde, atzoko sarreran ikusten genuen nóla:

Bolinger’s study of the relationship between syntax and semantics suggests that speakers and writers tend to express pieces of information in order of increasing information value. The placement of less important (context dependent or accessible) ideas in initial position and more important ideas in final position reflects the processes taking place in the communication participants’ minds. [Chamonikolasová, 2009]

Konkretuki esaldiko elementu hori non egonen litzakén esaldiko informazio-balio maximoa izanen litzaké horixe non kokatzen dén esaldiko azentu maximoa (mean stress), halan ze guri bereziki interesatzen zaigu nón jartzen den azentu nagusi hori, zeren hortxe egonen litzake esaldiko informazio rhematikoena. Eta gauza da ze Juan canta esaldian, azentu nagusia doa an "canta", non agertzen dén esaldiko parte rhematikoena:

• Juan canta

bitartean ze an Canta Juan, azentua doa an "Juan", non egonen litzakén orain esaldiko parte rhematikoena:

• Canta Juan

Bi kasuetan hitz-ordenak markatzen dú bukaerako rhematizitate hori, eta ez da behar azentu markaturik hor, nahikoa da azentu nagusi neutroa, nahizta nahi izanez gero, bietan eman litekén azentu bereziki markatua ere, erakutsiz bukaera horietako moldagarritasun expresiboa.

Inglesean, aldiz, finkatua (stereotyped) dago SV ordena (seguruena zatio arrazoi morfologikoak), eta azentu markatu batek esanen du zéin den esaldiko parte rhematikoena:

• John sings 

eta

• John sings

Horrela, bietan ordena berbera izanki, bigarrenean derrigor beharko litzaké azentu markatua an "John". Esan nahi baita ze bigarrenean ez legoke aukera neutrorik, baizik soilik aukera markatua (gaztelaniaz ere esan ahal dá "Juan canta", kin azentu markatua an "Juan").

Esan nahi baita ze, puntu horretan, inglesaren hitz-ordena agertzen dá rigidoago zein gaztelaniarena, halan ze hor inglesa baliatu behar da kin derrigorrezko azentu markatua xedé markátu rhematizitate hori. Gaztelaniak ordea, bukaeran kokatu ahal dú informazio prosodikoki markatuena (nahiz neutroa izan ahal den), informazio rhematikoena, informazio ezberdintzailea edo kontrastiboa:

... the differentiator, the contrasting element, comes last. [Bolinger, 1952:1120]

hantxe non askatasun handiagoz expresatu ahal den, hasiz an neutroena eta helduz ki enfatikoena. [2541] [>>>]

Zéin izanen litzake printzipioz ordena kontrastiboagoa, expresiboagoa, eta tipikoki efektiboagoa xedé sortu eta erabili expresio ofensiboak: "izena + adjetiboa" ala "adjetiboa + izena"?

Azken egunotan ari gara mintzatzen gain hizkera zatarra, zein den hizkera bat bereziki expresiboa, eta zehazki mintzatu gara burúz:

• caradura

zein ez dén:

• aditza an 3. persona + objetua (kin indarra an objetua: soplapollas)
  

• izena + izena (kin indarra an bigarren izena: caraculo)

baizik eta:

• izena + adjetiboa (kin indarra an adjetiboa: caradura)

Halaxe da herenegungo expresio ofensibo hau ere:

• cráneo vacío (kin indarra an adjetiboa: cráneo vacío)

Eta gauza da ze, dakigunez, adjetiboak inglesez tipikoki kokatzen dira aurrén izena, eta ez atzén izena, halan ze, galdera dá: bi ordena horietarik (eta ceteris paribus, alegia, beste guztia berdin delarik), zéin izanen litzake printzipioz ordena kontrastiboagoa, expresiboagoa, eta tipikoki efektiboagoa xedé sortu eta erabili expresio ofensiboak?

• izena + adjetiboa

ala

• adjetiboa + izena

Printzipioz, orokorrean, zér esan geinke? [2537] [>>>]

Mi análisis politológico es que Trump ha impuesto su principal baza argumental: el baile estático moviendo los puñitos. (Zarracina, 2024)

Azken bi sarreretan ([2535] eta [2534]) ikusi ditugú bi pasarte periodistiko non agertzen dirén expresio ofensiboak, expresio umoristikoak, expresio ironikoak, expresio idiomatikoak, eta expresio sinpleki expresiboak, denak nahastuak an cocktail eraginkor bat bidéz estruktura eta lexiko potente batzuk, osatuz finean expresio periodistiko oparoa, zeintan, nola ez, bilatzen dén komunikazio aberatsa eta efektiboa. Ikus daigun adibidez, ondoko pasartetxoa ganik Pablo Zarracina (atzo an El Correo: "Baile de la victoria", 2024):

El triunfo de Trump ha sido esta vez arrasador. Ha ganado hasta el voto popular. El pueblo salva al pueblo, acuérdense. Aunque parezca increíble, a los demócratas no les ha funcionado ni lo de Biden poniéndose las gafas de 'Dark Brandon', ni lo de Taylor Swift, ni lo de Kamala apareciendo en el 'Saturday Night Live'. Mi análisis politológico es que Trump ha impuesto su principal baza argumental: el baile estático moviendo los puñitos.[Zarracina, El Correo, 2024]

Finean dena da bát. Dena da komunikazioa. Eta gauza da ze printzipio sintaktiko-informatibo-expresibo-digestiboak beti dirá berdinak (ikus [265]). [2536] [>>>]

... tenía la «cara mas dura que el granito de Mugares»

Atzokoan aipatzen genuén gaztelaniazko esapide hau:

• caradura

zeinen garapen nauralean lortzen dén expresio idiomatiko hau:

• tener la cara más dura que + edozer oso gogorra
  

Dá esamolde bat oso bizia, oso sortzailea eta oso expresibo-efektiboa. Adibiderako, eta eginez bilaketa txiki bat an Google, topatu dugú ondorengo artikulu-hasiera guretzat divertigarria, nahizta hango inplikatu batzuentzat akaso ez izan hain divertigarria. Idazten dú Marta Carballo-k an La Voz de Galicia (2006, klikatu gain irudia ki ikusi hobeki):

Hau da:

El granito de Mugares tiene fama de ser muy duro y el de Trasalba más bello  pero más arenoso. EI concejal de Urbanismo, Enrique Novoa, cree que la edila socialista Aurea Soto tiene su rostro tan duro como la piedra que se extrae de las canteras de la localidad de Toen. [...] Enrique Novoa, en una defensa de su departamento, espeto a la socialista que tenia la «cara mas dura que el granito de Mugares».

eta erantzunez:

Y el portavoz del PSOE, Francisco Rodriguez, saltó. Airado pidió a Novoa que rectificase pero sin darle tiempo se encaró verbalmente con otro de los ediles populares, José Luis Rodriguez Cid, acusándolo de «provocador, e caradura» y exigiéndole que no se riera.

Bistan da zéin bizi, zéin sortzaile eta zéin eragile izan ahal den gure expresiotxoa:

• caradura.

zein, bere xumean, aisa garatu ahal dén an modu are kontrastiboagoa, are expresiboagoa:

• ... que tenía la «cara mas dura que el granito de Mugares».

eta luzátu areanda muga ezustekoak bitárten hiztuna/idazlea rekreatzen dén an esapidea (ikus "areanda..." = "harik..." adibidez an [536]):

... tiene su rostro tan duro como la piedra que se extrae de las canteras de la localidad de Toen.

Progresiboki, noraino nahi den, nola nahi den. [2535] [>>>]

Baina, era berean, "poner cara de cartón" izan ahal dá sinpleki expresio ondo efektibo bat, ondo adierazgarria, eta ondo expresiboa ere

Genioén atzo:

... halako esapideak gehiago indartu nahi badira, eman ahal dira an modu analitikoagoa:

• alde batetik ondo prestatuz eztanda finala (cara de...), 

• eta bestetik ondo isolatuz elementu rhematikoena an  posizio final hori (... cartóoooon),
  

xedé eman deiogún expresibitaterik egokituena:

• cara de... cartooooón, cara de... anchoooooa, cara de.. mieeeeeerda,...

guztiz indartua, hala nahi bada. Gakoa: bukaera potentea, ondo prestatua + vokalismo irekia (ikus [2528]).

Eta gauza da ze halako esapideek izaten duté euren expresio idiomatiko kidea:

• poner cara de cartón

• ser un capullito de alelí

• ser un alma de cántaro

• ser un caradura

• tener la cara muy dura

• tener la cara más dura que el hormigón
  

• tener la cara como el culo

• salir algo como el culo

• ...  

Ikus daigun nóla hasten dén ondorengo egunkari-artikulua (idatzia ganik Antonio Lucas kazetaria an EL Mundo egunkaria, 2015), titulatuá justuki "Cara de cartón":

Hor kazetariak erabiltzen ditú zenbait expresio, akaso kin intentzio ofensiboa, nola dirén:

• ... dueño de unos biorritmos de ameba... 

edo

... cráneo vacío.

zein amaitzen dirén oso egoki (era berean, "caracartón/cara de cartón/cara de cartóoooon" izan ahal dira ofensiboak). Baina, artikuluko "(pon) cara de cartón" hori ez da ofensiboa, baizik sinpleki expresio (idiomatiko) ondo efektibo bat, ondo adierazgarria, eta ondo expresiboa ere. [2534] [>>>]

cara de... cartóoooon, cara de... anchoooooa, cara de.. mieeeeeerda,... (Gakoa: bukaera potentea, ondo prestatua + vokalismo irekia)

Genioén atzokoan ze:

... sail horretan ("izena + izena") agertzen zaigú serie oso emankor eta efektibo bat, zein deskribatu ahal dén nola:

• caracartón, caranchoa, carachorra, carapito, caramierda, caracandado,...
  

hau dá:

• cara + edozer txistoso edo ofensiboa

Halakoak ere (nola "aditza + objetua", an [2526]) izan ahal dirá oso kontrastiboak, divertigarriak edo ofensiboak, eta berriro azpimarratu behar dugu ze euren emankortasun eta efektibitate handia oinarritzen dá an euren hitz-ordena, zeinen azkenean ematen dén elementu rhematikoena, ezustekoena, sorpresiboena, kontrastiboena, komikoena edo ofensiboena, behinda hasieran argi utzí ze mintzo gara burúz "cara" bat.

Bai, eta halako esapideak gehiago indartu nahi badira, eman ahal dira an modu analitikoagoa:

• alde batetik ondo prestatuz eztanda finala (cara de...), 

• eta bestetik ondo isolatuz elementu rhematikoena an posizio final hori (... cartóoooon),
  

xedé eman deiogún expresibitaterik egokituena:

• cara de... cartooooón, cara de... anchoooooa, cara de... mieeeeeerda,...

guztiz indartua, hala nahi bada. Gakoa: bukaera potentea, ondo prestatua + vokalismo irekia (ikus [2528]). [2533] [>>>]

Andoni Egaña (2022): "Ditxosozko '-ko' biderkatzailea heltzen zenerako..." [Finean, mintzo gara gain atzerakarga]

Atzokoan Andoni Egaña-k deskribatzen zuén arazoa zein agertzen zén noiz erábili "-ko" atzizki biderkatzailea:

Ditxosozko -ko biderkatzailea heltzen zenerako zorabiatu egiten zinen esaeran, ulermenean, denean. Eraginkorragoa da, bai, bider hori tartean sartzea.[Egaña, 2022]

Esan nahi baita ze "-ko" atzizki biderkatzailea ailegatzen zén...  berandu, inefizienteki, inefektiboki, baldintzatuz dena. Finean, mintzo gara gain atzerakarga.

Gogoratzen dugú, jarraian, atzoko sarrera osoa:

• Andoni Egaña (2022): "... esaeran, ulermenean, denean."

Atzokoan gogoratzen genuén honako pasartea ti Egaña bersolari txapelduna (Berria, 2022), non gaur zabaldu dugún atzoko azpimarra: 

Ratioa

2022ko ekainak 23

Umetan, ez genuen ikastolan bider erabiltzen. Zeinua bai; hitza ez. -ko atzizkia erabiltzen genuen biderketak burutzerakoan. Sei seiko, hogeita hamasei. Zazpi lauko, hogeita zortzi. Bi zazpiko, hamalau. Euskararen senetik pare-parera zetorren esamoldea zen. Seina behiko sei multzo, hogeita hamasei behi. Zifrak handitzen hastean sortzen zen arazoa. Berrehun eta berrogeita hamabi, laurogeita hamazazpiko... Ditxosozko -ko biderkatzailea heltzen zenerako zorabiatu egiten zinen esaeran, ulermenean, denean. Eraginkorragoa da, bai, bider hori tartean sartzea. Arnasa handia ematen dio esan behar duenari bezala ulertu behar duenari ere.

nondik, "-ko" atzizki biderkatzailea heltzen zenerako, zorabiatu egiten zinén ...

• ez soilik esaeran,

• ez soilik noiz akaso eman nahi intonazio zehatz bat, 

• ez soilik noiz akaso eman nahi ritmo esanguratsu bat,

• eztare soilik an ulermena,

• ez soilik an ulermen informatibo hutsa, 

• ez soilik an ulermen hotza, deskriptiboa,
  

baizik-ze, harago, ...

• zorabiatzen zinen an dena,
  

• an edozer,

• an expresioa bera,

• an komunikazioa.

Komunikazioaren arrakasta ez datza soilik an (akaso nekez) ulertzea mezuko eduki informatibo hutsa, ustez ze behinda deskódifikatu eduki informatiboa, orduan jada arrakastatsuki bete dugú gure helburu komunikatiboa, adibidez noiz irakurtzen novela bat. 

Ez, gauza da ulertzea eduki horiek an baldintza komunikatibo abantailatsuak ki joan jasotzen mezuko eduki informatiboa baina kin bere  matiz pragmatiko edo intentzio expresibo guztiak, arian ondo interpretatuz aukera textual guztiak an modu indartsu eta aberatsa, esan nahi baitá an modu pragmatikoki eraginkorra. 

Eta emaitza potente eta aberats hori doá askoz harago ze eduki informatiboa. Zeren, ulertu ahal da (nahiz akaso nekez) zér esaten den an esaldi edo textu bat, baina hor ez da amaitzen komunikazioa. Komunikazioa zinez biribiltzen da noiz goázen arian ulertzen mezu hori ondo jasóz mezuko elementu guztiak an bere puntu sintaktiko, semantiko eta intonatibo egokia, zeinekin geureganatuko ditugún mezuaren kontu pragmatiko-expresibo guztiak. Eta justuki potentzia sintaktiko-semantiko-intonatiboak sortzen dú eraginkortasuna, efektibitate komunikatiboa.

Eduki informatiboa ez ulertzea dá, esan gabe doa, erabateko porrot komunikatiboa, baina askoz lehenago ere hasten dirá ahuldade pragmatiko-expresiboak, zein nabari dirá... esatean, ulertzean, denean.

Alegia, baldintzatuz dena. Bai, finean, mintzo gara gain atzerakarga. [2140] [>>>]

Andoni Egaña (2022): "... esaeran, ulermenean, denean."

Atzokoan gogoratzen genuén honako pasartea ganik Egaña bersolari txapelduna (Berria, 2022), non gaur zabaldu dugún atzoko azpimarra: 

Ratioa

2022ko ekainak 23

Umetan, ez genuen ikastolan bider erabiltzen. Zeinua bai; hitza ez. -ko atzizkia erabiltzen genuen biderketak burutzerakoan. Sei seiko, hogeita hamasei. Zazpi lauko, hogeita zortzi. Bi zazpiko, hamalau. Euskararen senetik pare-parera zetorren esamoldea zen. Seina behiko sei multzo, hogeita hamasei behi. Zifrak handitzen hastean sortzen zen arazoa. Berrehun eta berrogeita hamabi, laurogeita hamazazpiko... Ditxosozko -ko biderkatzailea heltzen zenerako zorabiatu egiten zinen esaeran, ulermenean, denean. Eraginkorragoa da, bai, bider hori tartean sartzea. Arnasa handia ematen dio esan behar duenari bezala ulertu behar duenari ere.

nondik, "-ko" atzizki biderkatzailea heltzen zenerako, zorabiatu egiten zinén ...

• ez soilik esaeran,

• ez soilik noiz akaso eman nahi intonazio zehatz bat, 

• ez soilik noiz akaso eman nahi ritmo esanguratsu bat,

• eztare soilik an ulermena,

• ez soilik an ulermen informatibo hutsa, 

• ez soilik an ulermen hotza, deskriptiboa,
  

baizik-ze, harago, ...

• zorabiatzen zinen an dena,
  

• an edozer,

• an expresioa bera,

• an komunikazioa.

Komunikazioaren arrakasta ez datza soilik an (akaso nekez) ulertzea mezuko eduki informatibo hutsa, ustez-ze behinda deskódifikatu eduki informatiboa, orduan jada arrakastatsuki bete dugú gure helburu komunikatiboa, adibidez noiz irakurtzen novela bat. 

Ez, gauza da ulertzea eduki horiek an baldintza komunikatibo abantailatsuak ki joan jasotzen mezuko eduki informatiboa baina kin bere  matiz pragmatiko edo intentzio expresibo guztiak, arian ondo interpretatuz aukera textual guztiak an modu indartsu eta aberatsa, esan nahi baitá an modu pragmatikoki eraginkorra. 

Eta emaitza potente eta aberats hori doá askoz harago ze eduki informatiboa. Zeren, ulertu ahal da (nahiz akaso nekez) zér esaten den an esaldi edo textu bat, baina hor ez da amaitzen komunikazioa. Komunikazioa zinez biribiltzen da noiz goázen arian ulertzen mezu hori ondo jasóz mezuko elementu guztiak an bere puntu sintaktiko, semantiko eta intonatibo egokia, zeinekin geureganatuko ditugún mezuaren kontu pragmatiko-expresibo guztiak. Eta justuki potentzia sintaktiko-semantiko-intonatiboak sortzen dú eraginkortasuna, efektibitate komunikatiboa.

Eduki informatiboa ez ulertzea dá, esan gabe doa, erabateko porrot komunikatiboa, baina askoz lehenago ere hasten dirá ahuldade pragmatiko-expresiboak, zein nabari dirá... esatean, ulertzean, denean. [2139] [>>>]

Andoni Egaña (2022): "Eraginkorragoa da, bai, 'bider' hori tartean sartzea."

Mikel Mendizabal-ek aipatzen dú (an bere "Euskara orain. Eraginkortasuna helburu", 2023:14-15) ondorengo pasartea ganik Andoni Egaña (Berria, 2022), nondik gaur azpimarratu dugún tituluko esaldia:

Ratioa

2022ko ekainak 23

Umetan, ez genuen ikastolan bider erabiltzen. Zeinua bai; hitza ez. -ko atzizkia erabiltzen genuen biderketak burutzerakoan. Sei seiko, hogeita hamasei. Zazpi lauko, hogeita zortzi. Bi zazpiko, hamalau. Euskararen senetik pare-parera zetorren esamoldea zen. Seina behiko sei multzo, hogeita hamasei behi. Zifrak handitzen hastean sortzen zen arazoa. Berrehun eta berrogeita hamabi, laurogeita hamazazpiko... Ditxosozko -ko biderkatzailea heltzen zenerako zorabiatu egiten zinen esaeran, ulermenean, denean. Eraginkorragoa da, bai, bider hori tartean sartzea. Arnasa handia ematen dio esan behar duenari bezala ulertu behar duenari ere.

Bai, hortxe agertzen zaigú hitz klavea, hortxe dugú gakoa, justuki an... eraginkortasuna. [2138] [>>>]

..., leko (salbu, ezik) an egoera oso kontextualak,...

Atzo, Txopi-k uzten zigun ondoko komentarioa, non hitz gutxitan biltzen dén a ideia nagusia zein hizkuntzalari formalistek ukatzen duten:

Ikuspegi komunikatibo batetik preposizioak dira hil ala bizikoak. Preposizioak du ematen informazioaren klabea hasiera-hasieatik, beraz informazioa dago ondo antolatua, bideratua hasieratik. Aldiz deklinazioak, batez ere deklinatzen denean esaldi oso bat, ez da prozesatzen informazioa bukaera arte eta honek sortzen ahal du nahasmen handia, zeren izaten ahal dira aukera oso desberdinak antolatzeko edo interpretatzeko esaldiak. Gainera dugu memoria laburra, diskurtsoaren alde desberdinak koordinatzeko. 

Argi dago ze noiz den deklinatzen hitz bakar bat, ez dago alde handirik, baina noiz hasten diren luzatzen esaldiak, preposizioak dira gero eta geyo beharrezkoak. Horregatik hain zuzen, euskaraz gara moldatzen ongi an esaldi laburrak, aldiz jendeak du joera pasatzeko erdarara, noiz esaldiak hasten diren luzatzen. [Txopi]  

Bai, soilik gaineratu ze esaldi-antolaera artikulatu eta koherente horrek ez du soilik eragiten gain ulermen hutsa on eduki informazionala, baizik-ere gain eduki horren efektibitate komunikatiboa (expresibo-interpretatiboa), zein esaldi txikienetatik ere joanen dén pilatzen leko (salbu, ezik) an egoera oso kontextualak, non ez den (ia) behar batere estrukturarik. [1121] [>>>]

Chomsky (1992): '... there is no reason to suppose, a priori, that the general design of language is conductive to efficient use.'

Chomsky-k dio an "Some notes on economy of derivation and representation" (1992:82), mintzatuz gain hizkuntza biologikoa:

Hortxe dugu betiko interpretazio biologikoa on hizkuntza, zeinen propietateak (horren arabera) ez liraken zértan egon ondo adaptatuak ki funtzio komunikatiboak. Hor Chomsky mintzo da gain disfuntzionalitate biologikoa, mintzo da gain disfuntzionalitatea on diseinu linguistiko biologikoa.

Linguista funtzionalista batentzat, ordea, fokua egonen da gain diseinu instrumentala, zein izan ahal dén ez soilik gutxio efizientea, baizik-ere gutxiago efektiboa. [1084] [>>>]

Herenegun genioenez, Gilen-ek proposatzen zigún honako textu mejoratua respektu originala ganik Leizarraga: 

Hainbatekin Jainkoari otoitz egiten diot, Andrea, nahi zaituen otoi luzaki konservatu bere gloriaren abanzamendutan eta zure sujeten edifikaziotan, beti iluminatzen zaituelarik bere Espiritu sainduaz, zure dohain onetako haur Jaun-Andreekin batean. [Gilen-en adaptazioa]

non aditzak kokatu dirá an posizio askoz abantailatsuagoa xedé izan ondo ulertuak eta interpretatuak, hala eurak nola, printzipioz, euren osagarriak ere. Baina, behin aditzak aurreratuta, arazo estrukturala trasladatzen da ki loturak artén aditz aurreratu horiek eta euren sintagma osagarri buruazkenak.

Esan nahi baita ze, berdin nola goragokoan aisa lotzen diren progresiboki "nahi zaituen" eta bere osagarri verbala  "konservatu", orobat "konservatu" hori aisa lotu beharko litzake kin "-tan" inesiboa, zein baita a lotura estrukturala artén "konservatu" eta "bere gloriaren abanzamendu-" hori, zein, hain laburra izanda ere, ez den egoki uztartzen areanda háldu lotura inesibo hori. Ikus ordena burulehena:

No obstante rezo a Dios, Señora, para que por favor os quiera conservar por mucho tiempo en provecho de su gloria....

Ordena progresiboan, hasieratik ere ez da existitzen arazo hori, halan-ze, esruktura irekia izanik, arian-arian joan ahalko da sortzen eta moldatzen esaldia nola nahiago, askoz aske eta efektibokiago:

No obstante rezo a Dios, Señora, para que por favor os quiera conservar por mucho tiempo en provecho de la necesaria lucha contra los abusos que cotidianamente se producen contra los más elementales derechos de cualquier súbdito que intenta...,  asi como tambien en provecho de la salud y condiciones higienicas de...

[1045] [>>>]

Arazoa, benetako arazoa, etengabeko arazoa

Gilen-ek atzo zioén burúz adibidezko esaldi bat:

Orduan, txoria pausatu zen benetako teilatu baten gainean zeinaren teilak eginak baitziren Bakioko labarretako buztin bigun eta gorriz. Benetan hori ulertzen duzu?

Berriro galdetu behar dut: zéin da arazoa?

Arazoa, Gilen, benetako arazoa, etengabeko arazoa, da ze estruktura buruazkenak dirá distantzia handiz gutxiago efiziente-potente-efektiboak zeinda euren kide burulehenak. Hóri da arazoa. [1039] [>>>]

Baliabide sintaktiko prepositiboak alde-handiz dirá baliabide efiziente-potente-eraginkorrenak

Txopik zioen atzo:

Argi dago ze preposizioak esaldi luzeetan dira abantaila itzela. An esaldi motz, erraz eta ezagunak ez dago hainbesteko alderik, aldiz an esaldi luze ta korapilatsuak, aldea da ikaragarria. Eta ertainetan ere bai.

Baliabide sintaktiko prepositiboak alde-handiz dirá tresna efiziente-potente-eraginkorrenak noiz aurkézten informazio berria (hots, benetako informazioa), akaso konplexua eta detailez betea, akaso sorpresiboa edo bereziki expresiboa, eta euren efektua dá etengabekoa (ikus [962]), hala kolokialean nola zainduan. [1034] [>>>]

Sintaxi buruazkenaren etengabeko efektu sotil eta ezkutuak

Gure azken sarrera amaitzen genuen eginez referentzia ki etengabeko arazo konparatiboak on sintaxi buruazkena respektu etengabeko erraztasun komunikatibo-expresiboa zein den nagusitzen noiz erábili sintaxi burulehena. Ikus horretaz gure artikulua titúlatzen "Sintaxi buruazkenaren etengabeko efektu sotil eta ezkutuak" an "Traineru bete lagun: Iñaki Gaminde omenduz" (EHU, 2019:309-325), zeinen laburpena den ondorengoa (ikus ere sarrera hau non ematen dirén xehetasun gehiago):

Bai, efektu antiinformatiboa eta efektu antiexpresiboa, biak ere ondo lotuta. [962] [>>>]

Helburuz-eta uler dadin, ordezta eragin dezan

Ondorengo komentario hau aurkituko duzu an blogá "Referentziak" ganik Erramun Gerrikagoitia (ikus beheragoko irudia). Honelaxe genioén han:

Konsidera daigun ondoko esaldia:

1) Las instituciones públicas ya desde el principio no han mantenido los planteamientos e inversiones requeridas para superar la creciente brecha entre estudiantes.

hala nola hauek ere:

2) La brecha entre estudiantes está creciendo y las instituciones públicas ya desde el principio no han mantedido los planteamientos e inversiones requeridas para superar eso.

3) La brecha entre estudiantes está creciendo y los planteamientos e inversiones requeridas para superar eso no las han mantenido las intituciones públicas ya desde el principio.

Zértan dira diferente?

Adibide baterako, 1. esaldian "creciente" hitza ez da baizik detaile osagarri bat zein kendu geinke gabé aldatu mezu orokorra. Bigarren eta hirugarrenean, aldiz, detaile hori bihurtu dá hasierako perpaus koordinatu bat, hartuz relevantzia bat zein ez zitzaion ematen (balirudike ze esaldi osoaren helburu eta arrazoi nagusia dá justuki ze arrakala areagotzen ari da).

Beste adibide bat: lehenengo esaldian, hasieratik dakigu ze mintzatuko gara buruz instituzio publikoak eta euren jarrera, bitarten bigarren eta hirugarrenean, gehiago mintzo gara buruz arrakala bat zein areagotzen ari da, eta zein bihurtzen ari dén arazo (beste intentzio bat da).

Esan nahi baita ze, nahiz hiru esaldi horiek emán "informazio bera" (ikus "Edozein informazio": zein zentzutan?), euren intentzioa ez da berdina (alde pragmatikoa). Matxinen adibideak ondo ilustratzen dú oinarrizko arazoa e euskal prosa:

Ikasleen arteko arrakala areagotzen ari da eta hori gainditzeak eskatzen duen planteamenduari eta inbertsioari ez diote erakunde publikoek hasieratik eutsi.

Hor Matxinek dú birmoldatu jatorrizko esaldia afin uler dadin (jatorrizko esaldia ez baitzen ondo ulertzen), baina ordainduz prezio pragmatiko handia: orain esaldiak gehiago dirudi deskripzio moduko bat, indarrik gabekoa, non jada inportanteena baita uler dadin, ordezta eragin dezan.

Gauza da ze, justuki uler dadin,  informazioa deskonposatu egiten da an unitate sinpleagoak, zein koordinatzen dira an ordena kronologiko-modukoa ("eta" eta "baina"), informazioa emanez, baina guztiz ilunduz hasierako intentzio komunikatiboa. Puntu hau hobeto ikusteko, konsidera daigun muturreko adibide hau (ikus ere "Esaldi bakoitzak bere intentzioa"):

Ikasleak daude, eta euren artean arrakala dago, eta arrakala hori areagotzen ari da, baina arrakala hori gainditu nahi dugu, eta hori egiteak planteamendu bat eta inbertsio bat eskatzen du, eta erakunde publikoek ez diote hasieratik horri eutsi.

Jakina hori ez da baizik karikatura bat, baina ondo islatzen du prosa-molde bat, ahula, estua, mugatua, laua, giharbakoa, ia deskriptibo hutsa, ia kronologikoa, helburuz-eta uler dadin, eta zein den hain karakteristikoa an euskal prosa, izanki eta zuzeneko konsekuentzia ti bere ahuldade sintaktikoa.

Nire aukera litzaké honelako zerbait:

Erakunde publikoek hasieratik bertatik ez diote eutsi ki planteamendu eta inbertsioak zein beharko lirake afin gainditu a arrakala arten ikasleak, zein ari den areagotzen.

[897] [>>>]

Tabu teknologiko bat an XXI. mendea

Zioen atzo Txopi-k:

Dut gogoan ba (1) egun, zein joan nintzen hitz egitera kin semaren tutorea. Hau andereño zen kexatzen zeren haurrak ez zuten zuzen erabiltzen euskal aditza, hain juxtu zuen esaten, zutela nahasten ia beti NOR-NORI-NORK ta NOR-NOK. Zen oso adierazgarria zeren andereñoa ez zen gai esateko lau esaldi segituan euskaraz, erabiltzen zuen code-switching aldiro, sistematikoki, ia beti. Honela zuen hitz egiten, gaia dut oroitzen, gutxi gora-bera:

- Nik ez dakit nola egin para que aprendan de una vez por todas a distinguir los verbos en euskera. Egunero ari gara errepikatzen, egunero, ez dela “ikusi dizut” baizik eta “ikusi zaitut!!!”, bañan ez du axola, berdin, berdin… jolas garaian jarraitzen dute berearekin. Ni jartzen naute de los nervios…

Hau da realitate bat XXI. mendeko Euskal Herrian. Dut ipini adibide real hau, baina jakina, denok dugu ezagutzen horrelako hainbat kasu. Da kuriosoa ere, gai hau dela tabu, deserosoa, mikatza, inork ez du plazaratu nai, nahiz eta denok dakigu ze hor dagoela.

Ta orain nik dut plazaratzen galdera: zer da euskararen kalitatea? Nork erabakitzen du hori? Zergatik noiz hitz egiten da buruz euskararen kalitatea, ezkutatzen da funtsezko gai hau? Mesedez, ez ezkutatu.

Txopi

Txopi-k bete-betean jotzen du an gakoa zek explikatzen du (ia) dena: kalitate komunikatiboa, esan nahi baita potentzia informatibo-expresiboa.

Jakina, kontzeptu hori ez da hartu behar superfizialki eta saihéstuz bere benetako signifikantza eta inportantzia, ez da hartu behar formalki nola hizkuntzalari ortodoxoek egín, baizik funtzionalki, bere sakontasun osoan, ailegatuz ki ur sakonenak, ezkutuenak, ilunenak, non bizi diren espezimenak zein inork ez ditun ikusi nahi zeren diren tabu, deseroso, mikatz (nola diren diferentzia funtzional sintaktikoak) zeren argiki erakusten dituzte realitateak nola ze japonieraren sintaxia (ia guztiz buruazkena) aurkitzen dén an ur sintaktiko ondo estuak, alderantziz ze ingles burulehena zein agertzen zaigun an ur ia infinituki zabalagoak, irekiagoak, argiagoak, gardenagoak, jostagarriagoak...

Bai, guztiz argia da ze japonieraren sintaxia dá funtzionalki (ez formalki) ondo estuagoa zein inglesarena, nahiz (ia) inork ez duen ikusi nahi, eta nahiz horrek erágin konsekuentzia komunikatibo larriak ki hiztun japonesak respektu adibidez inglesak. Txopi-k dioenez, guzti hau dá tabu, deseroso, mikatza... (ikus sarrera hau), nahiz finean izán sinpleki kontu teknologiko bat. Teknologia hutsa. Tabu teknologiko bat an XXI. mendea. [861] [>>>]

"...ferrocarril minero luceena hen Statua" amaieran efektistagoa

Planteatzen zuen Txopi-k, atzo, ondorengo esaldia:

Donostiako Udalak zuen atera 2019an urtekari bat non diran azaltzen hiriko hamabi toki magiko ta du ematen informazioa buruz txoko misteriotsu horiek. Abendua dagokio Artikutzari, zein dagoen Goizuetan nahiz ta jabea izan Gipuzkoako hiriburua. Dut eskatzen zuei laguntza ea norbait dan animatzen eskaintzera ba(t) testu alternativo ta geyo ulerkorra:

- Ehun urte geroago, lapurtu ziotena berreskuratu du naturak, eta Estatuko meatze-trenbide luzeenaren planu inklinatuko geltokiaren eraikinak eta azpiegiturak irentsi ditu.

Beraz, suposatzen da ze textu hori egongo litzaké komentatzen argazki handi bat non argiki ikusiko zen hori geltoki konkretu eta berezia zein dagoén an plano inklinatu bat (akaso textuan ez letorke batere txarto azalpentxo bat burúz kontzeptua on geltokia an plano inklinatua).

Bestalde, ondo joango litzake azken proposamena on Josu Lavin (5. komentarioa), non akaso subordina genezake bigarren perpausa respektu lehenengoa, jarriz "devoratuz" (gogoratu sarrera hau burúz "hen" aldaera genitiboa, zein batzuetan erabili genuen = antzekoa nola "on" genitiboa):

Ehun urthe beranduago, naturac recuperatu du laphurtu ceraucotena, devoratuz a eraiquinac eta infrastructurac hen tren-gelthoquia e-plano inclinatua hen ferrocarril minero luceena hen Statua.

Ohartu ze, hor, "ferrocarril minero luceena hen Statua" expresio hori dá, hor amaieran, efektiboagoa zein aurretik emanda, non den deskriptiboagoa. [734] [>>>]

Amuriza (2010): "Partikula batek konpon dezake dena."

Aurreko sarreran irakurtzen genuen nóla Xabier Amuriza-k (2010) planteatzen zuén hori arazo sistematikoa zein dén gertatzen noiz, diskursoan arituta, agertzen zaigún izen bat (edo izen-sintagma zabalago bat) zeini nahi diogun lotú, segituan, esaldi osagarri bat zeháztuz izenaren edukia:

Ederto bizi naiz, itxaropenagaz ... ez naizela piztuko!  [Amuriza, 2010:52]

Amurizak berak (2010) jarraian planteatzen digu nóndik etor litekén soluziobidea: 

Partikula batek konpon dezake dena. EZEN izan daiteke bera. "Ederto bizi naiz itxaropenagaz ezen ... ez naizela piztuko!". Partikulak argitu, iragarri egiten du ondorengoa. "Oraindik ere baikortasunean bizi dira ezen noizbait zerbait ikusi ahal izango dutela". Egia da, esaldi laburretan, partikula gabe ere balitekeela argitasunik ez galtzea. "Oraindik ere baikortasunean bizi dira, noizbait zerbait ikusi ahal izango dutela". Egia da, baita, esan daitekeela: "Noizbait zerbait ikusi ahal izateko baikortasunean bizi dira oraindik ere". Baina esaldiek oso itxura eta espresio ezberdina dute. [Amuriza, 2010:53]

Errepikatuko dut: "Oso itxura eta espresio ezberdina". Bukatzeko, gelditzen naiz kin esaldia ezen "partikula batek konpon dezake dena". [690] [>>>]

Hala ere, ez ditzagun gutxietsi faktore foniko osagarriak

Sintaxia da faktore guztiz printzipala afin azáldu hizkuntzen diferentziak an efektibitate komunikatiboa. Hori esanda, eta nahiz sintaxia egón an zentrua on arazoa, bádira beste faktore osagarri batzuk, zein ahal dutén areagotu efektu negatiboa on sintaxi buruazkena gain fluxu diskursiboa, edo kontrara, zertxobait potentziatu efektu positiboa on sintaxi burulehena gain diskursoa.

Faktore osagarri horietako batzuk, nola genioen hemen, dirá faktore foniko-fisikoak, nola dirén hitzen luzera edo soinuen zailtasun diferentziala, zeinen eragin praktikoa gain komunikazioa ez da hain argia ezta hain erabakiorra nola eragina on sintaxia, baina zeinen eragin metatua (metatua kin sintaxia) ez den gutxietsi behar noiz konparatzen funtzionalitatea on hizkuntzak edo hizkerak, batez ere an kontextu elebidunak, non diferentziak dirén ageriagoak eta eragingarriagoak.

Horrela, nahiz oro har faktore foniko horien efektua ez izan argia, egon daitezke kasu argiak non faktore printzipala (hitz-ordena) eta faktore osagarri horiek (faktore foniko nagusiak) doazén an ber norabide arazotsua (edo gutxienez, ez elkarren kontra), halatan ze, hor bai, faktore foniko osagarri horiek jokatuko lukete paper argia aúrka efektibitate erlatiboa on hizkuntza hori respektu beste hizkuntza bat non ordena litzakén burulehena, hitzak eta adizkiak oro har laburragoak, eta soinuak, demagun, antzerakoak. [642] [>>>]